Shloka 15
Mānasasṛṣṭi-varṇana (Account of Mind-born Creation) | मानससृष्टिवर्णनम्
Devanagari script
सा हि कामात्मना सृष्टा प्रकृतेः सा सुरूपिणी / शतरूपेति सा प्रोक्ता सा प्रोक्तैव पुनः पुनः
Transliteration
sā hi kāmātmanā sṛṣṭā prakṛteḥ sā surūpiṇī / śatarūpeti sā proktā sā proktaiva punaḥ punaḥ
Translation
सा हि कामात्मना सृष्टा प्रकृतेः सा सुरूपिणी । शतरूपेति सा प्रोक्ता सा प्रोक्तैव पुनः पुनः ॥
Word by Word
साshe
सा:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
हिindeed
हि:
सम्बन्ध (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (particle)
कामात्मनाwith desire as her nature
कामात्मना:
करण (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootकाम + आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास: कामस्य आत्मा/कामात्मा ‘desire as (her) nature’; तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; instrumental of manner/means
सृष्टाcreated
सृष्टा:
कर्तृविशेषण (Subject qualifier)
TypeAdjective
Rootसृज् (धातु) → सृष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (PPP), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (agreeing with सा)
प्रकृतेःof Prakṛti / of nature
प्रकृतेः:
सम्बन्ध (Genitive/Source)
TypeNoun
Rootप्रकृति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
साshe
सा:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सुरूपिणीbeautiful
सुरूपिणी:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootसु + रूपिन् (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास: सु-रूपिणी ‘very beautiful’; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
शतरूपाŚatarūpā (hundred-formed)
शतरूपा:
कर्ता/नाम (Predicate nominative/name)
TypeNoun
Rootशत + रूप (प्रातिपदिक)
Formद्विगु-समास: शतं रूपाणि यस्याः ‘having a hundred forms’; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
इतिthus/as
इति:
सम्बन्ध (Quotation marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण/इत्यर्थक अव्यय (quotative particle)
साshe
सा:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
प्रोक्ताwas called
प्रोक्ता:
क्रिया-विशेषण/विधेय (Predicate)
TypeAdjective
Rootप्र+वच् (धातु) → प्रोक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (PPP), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘was called/said’
साshe
सा:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
प्रोक्ताwas called
प्रोक्ता:
क्रिया-विशेषण/विधेय (Predicate)
TypeAdjective
Rootप्र+वच् (धातु) → प्रोक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (PPP), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
एवindeed/just
एव:
सम्बन्ध (Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय, अवधारण (emphasis/restriction)
पुनःagain
पुनः:
सम्बन्ध (Repetition)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्यय, पुनरुक्ति/आवृत्ति (again)
पुनःagain and again
पुनः:
सम्बन्ध (Repetition)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्यय, आवृत्त्यर्थ (repeatedly)