Shloka 13
Mānasasṛṣṭi-varṇana (Account of Mind-born Creation) | मानससृष्टिवर्णनम्
Devanagari script
ततस्तस्मिन्समुद्भूते मिथुने वरणात्मके / ततः स भगवानासीत् प्रीतश्चैतं हि शिश्रिये
Transliteration
tatastasminsamudbhūte mithune varaṇātmake / tataḥ sa bhagavānāsīt prītaścaitaṃ hi śiśriye
Translation
ततः तस्मिन् समुद्भूते मिथुने वरणात्मके । ततः स भगवान् प्रीतः आसीत्, एतं हि शिश्रिये ॥
Word by Word
ततःthen/thereupon
ततः:
सम्बन्ध/कालाधिकरण (Temporal relation)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय (Avyaya), क्रियाविशेषण (adverb): ‘thereupon/then’
तस्मिन्in that
तस्मिन्:
अधिकरण (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम (pronoun), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन
समुद्भूतेarisen/produced
समुद्भूते:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootसमुद्-भू (धातु) → समुद्भूत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘arisen/produced’ (agreeing with मिथुने)
मिथुनेin the pair/couple
मिथुने:
अधिकरण (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootमिथुन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
वरणात्मकेof the nature of choice/selection
वरणात्मके:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootवरण + आत्मक (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (determinative): वरणस्य आत्मकः ‘having the nature of choosing’; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन (agreeing with मिथुने)
ततःthen
ततः:
सम्बन्ध/कालाधिकरण (Temporal relation)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय, क्रियाविशेषण: ‘then/thereupon’
सःhe
सः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
भगवान्the Blessed Lord
भगवान्:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootभगवत् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
आसीत्was/became
आसीत्:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formलङ्-लकार (imperfect/past), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
प्रीतःpleased
प्रीतः:
कर्तृविशेषण (Subject qualifier)
TypeAdjective
Rootप्री (धातु) → प्रीत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (PPP), पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘pleased’ (agreeing with सः/भगवान्)
चand
च:
समुच्चय (Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)
एतंthis (one/this)
एतं:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुल्लिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; here object of शिश्रिये
हिindeed
हि:
सम्बन्ध (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (particle), अवधान/हेतु/खलु-अर्थ
शिश्रियेresorted to/embraced/attached to
शिश्रिये:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootश्रि (धातु)
Formलिट्-लकार (perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद