Shloka 85
Varāha-uddhāraṇa and the Re-constitution of Bhū-maṇḍala
Earth after Pralaya
Devanagari script
तेन ता वर्त्तयन्ति स्ममुखे त्रेतायुगस्य वै / त्दृष्टपुष्टास्तया सिद्ध्या प्रजास्ता विगतज्वराः
Transliteration
tena tā varttayanti smamukhe tretāyugasya vai / tdṛṣṭapuṣṭāstayā siddhyā prajāstā vigatajvarāḥ
Translation
तेन ताः त्रेतायुगस्य वै मुखे स्म वर्त्तयन्ति; तया सिद्ध्या दृष्टपुष्टाः प्रजास्ता विगतज्वराः।
Word by Word
तेनby that/with that
तेन:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formतृतीया (Instrumental/3rd), एकवचन (singular); सर्वनाम
ताःthey (f.)
ताः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (feminine); प्रथमा (Nominative/1st), बहुवचन (plural); सर्वनाम
वर्तयन्तिthey maintain/carry on
वर्तयन्ति:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootवृत्/वर्त् (धातु) [णिच् causative]
Formलट् (Present), परस्मैपद; प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन (plural); णिच् (causative) प्रयोग: ‘to make go on/maintain’
स्मindeed/then (narrative particle)
स्म:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootस्म (अव्यय)
Formअव्यय; भूतार्थे/अनुस्मरणे निपात (particle indicating past narration)
मुखेat the beginning/at the mouth
मुखे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमुख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (neuter); सप्तमी (Locative/7th), एकवचन (singular)
त्रेता-युगस्यof the Tretā age
त्रेता-युगस्य:
Ṣaṣṭhī-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootत्रेता (प्रातिपदिक) + युग (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (neuter); षष्ठी (Genitive/6th), एकवचन (singular); तत्पुरुष-समास: त्रेतायाः युगम्
वैindeed
वै:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formअव्यय; निश्चयार्थक-निपात (emphatic particle)
दृष्ट-पुष्टाःseen and nourished
दृष्ट-पुष्टाः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootदृश् (धातु) + पुष् (धातु) (कृदन्त-प्रातिपदिके)
Formस्त्रीलिङ्ग (feminine); प्रथमा (Nom/1st), बहुवचन (plural); क्त-प्रत्ययान्त (past passive participles): दृष्टा (seen) + पुष्टा (nourished); द्वन्द्व-समास
तयाby that (f.)
तया:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (feminine); तृतीया (Instrumental/3rd), एकवचन (singular); सर्वनाम
सिद्ध्याby (that) accomplishment/power
सिद्ध्या:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootसिद्धि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (feminine); तृतीया (Instrumental/3rd), एकवचन (singular)
प्रजाःcreatures/people
प्रजाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (feminine); प्रथमा (Nominative/1st), बहुवचन (plural)
ताःthose (f.)
ताः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (feminine); प्रथमा (Nominative/1st), बहुवचन (plural); सर्वनाम (appositional)
विगत-ज्वराःfree from fever
विगत-ज्वराः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootविगत (कृदन्त-प्रातिपदिक) + ज्वर (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (feminine); प्रथमा (Nom/1st), बहुवचन (plural); बहुव्रीहि-समास: विगतः ज्वरो यस्याः सा = free from fever