Shloka 74
Varāha-uddhāraṇa and the Re-constitution of Bhū-maṇḍala
Earth after Pralaya
Devanagari script
अपांशौ तौ प्रतिगतौ तदा मेघात्माना तु वै / मेघेभ्यः स्तनयितृभ्यः प्रवृत्तं पृष्टिसर्जनम्
Transliteration
apāṃśau tau pratigatau tadā meghātmānā tu vai / meghebhyaḥ stanayitṛbhyaḥ pravṛttaṃ pṛṣṭisarjanam
Translation
अपांशौ तौ प्रतिगतौ तदा मेघात्मना तु वै । मेघेभ्यः स्तनयितृभ्यः प्रवृत्तं पृष्टिसर्जनम् ॥
Word by Word
अपाम्of the waters
अपाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन — of waters
अंशौtwo portions
अंशौ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअंश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), द्विवचन — two parts
तौthose two
तौ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), द्विवचन — those two
प्रतिगतौhaving gone/returned
प्रतिगतौ:
Karta-anvaya (कर्तृसम्बन्धी विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्रति-गम् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि/भूतकृत् (past participle/क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन — having gone/returned
तदाthen
तदा:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (temporal adverb)
मेघात्मानौtwo of cloud-nature
मेघात्मानौ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमेघ + आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (मेघस्य आत्मा), पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन — having cloud-nature (two)
तुbut/indeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (particle), विरोध/विशेषार्थ
वैindeed
वै:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिपात (emphatic particle)
मेघेभ्यःfrom the clouds
मेघेभ्यः:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootमेघ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/Ablative), बहुवचन — from clouds
स्तनयितृभ्यःfrom the thunderers
स्तनयितृभ्यः:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootस्तनयितृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/Ablative), बहुवचन — from thunderers
प्रवृत्तम्begun/started
प्रवृत्तम्:
Karta-anvaya (कर्तृसम्बन्धी विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्र-√वृत् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि/भूतकृत् (past participle/क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन — set in motion/started
पृष्टिसर्जनम्the outpouring (rainfall)
पृष्टिसर्जनम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपृष्टि + सर्जन (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (पृष्टेः सर्जनम्), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन — emission/creation of rain (lit. back/stream)