Shloka 42
Varāha-uddhāraṇa and the Re-constitution of Bhū-maṇḍala
Earth after Pralaya
Devanagari script
पृथ्वी रसवती नाम आहारं व्याहरंति च / ताः प्रजाः कामचारिण्यो मानसीं सिद्धिमिच्छतः
Transliteration
pṛthvī rasavatī nāma āhāraṃ vyāharaṃti ca / tāḥ prajāḥ kāmacāriṇyo mānasīṃ siddhimicchataḥ
Translation
पृथ्वी रसवती नाम आहारं व्याहरन्ति च; ताः प्रजाः कामचारिण्यो मानसीं सिद्धिमिच्छतः।
Word by Word
पृथ्वीthe earth
पृथ्वी:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootपृथ्वी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; Nominative singular
रसवतीfull of sap/juicy
रसवती:
विशेषण (Adjectival)
TypeAdjective
Rootरसवत् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; adjective agreeing with पृथ्वी
नामby name
नाम:
वाक्यसम्बन्ध (Particle)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formअव्यय; नामार्थक/हेतुमत् particle meaning ‘by name/indeed’
आहारम्food
आहारम्:
कर्म (Object)
TypeNoun
Rootआहार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Accusative singular
व्याहरन्तिutter/speak
व्याहरन्ति:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootवि + आ + हृ (धातु)
Formलट्-लकार, प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद; Present indicative 3rd pl (utter/speak)
चand
च:
समुच्चय (Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; conjunction
ताःthose (fem.)
ताः:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; Nominative plural
प्रजाःcreatures/beings
प्रजाः:
कर्ता (Subject apposition)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; Nominative plural (beings)
काम-चारिण्यःmoving at will
काम-चारिण्यः:
विशेषण (Adjectival)
TypeAdjective
Rootकाम (प्रातिपदिक) + चारिन् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; Tatpuruṣa ‘moving at will’; adjective for प्रजाः
मानसीम्mental
मानसीम्:
विशेषण (Adjectival)
TypeAdjective
Rootमानसी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Accusative singular; adjective qualifying सिद्धिम्
सिद्धिम्attainment/perfection
सिद्धिम्:
कर्म (Object)
TypeNoun
Rootसिद्धि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Accusative singular
इच्छतःof (those) desiring
इच्छतः:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeVerb
Rootइष् (धातु) → इच्छत् (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formवर्तमानकृदन्त (शतृ), पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; Genitive plural ‘of those desiring’ (qualifying प्रजाः)