Shloka 34
Varāha-uddhāraṇa and the Re-constitution of Bhū-maṇḍala
Earth after Pralaya
Devanagari script
मिथुनानां सहस्रं तु मुखात्समभवत्किल / जनास्ते ह्युपपद्यन्ते सत्त्वोद्रिक्ताः सुतेजसः
Transliteration
mithunānāṃ sahasraṃ tu mukhātsamabhavatkila / janāste hyupapadyante sattvodriktāḥ sutejasaḥ
Translation
मुखात् किल मिथुनानां सहस्रं समभवत्। ते जनाः सत्त्वोद्रिक्ताः सुतेजसो ह्युपपद्यन्ते॥
Word by Word
मिथुनानाम्of couples/pairs
मिथुनानाम्:
सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
TypeNoun
Rootमिथुन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन; Genitive plural (of pairs/couples)
सहस्रम्a thousand
सहस्रम्:
कर्म (कर्म/Karma)
TypeNoun
Rootसहस्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; Nominative/Accusative singular (one thousand)
तुbut/indeed
तु:
सम्बन्ध (निपात/Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; निपात/particle (contrast/emphasis)
मुखात्from (the) mouth
मुखात्:
अपादान (अपादान/Ablative source)
TypeNoun
Rootमुख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन; Ablative singular (from the mouth)
समभवत्came into being
समभवत्:
क्रिया (आख्यात/Verb)
TypeVerb
Rootसम्+भू (धातु)
Formलङ् (Imperfect/past), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; Parasmaipada; ‘arose/came into being’
किलindeed/it is said
किल:
सम्बन्ध (निपात/Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootकिल (अव्यय)
Formअव्यय; निपात/particle (hearsay/emphasis: ‘indeed/it is said’)
जनाःpeople
जनाः:
कर्ता (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootजन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन; Nominative plural
तेthey
ते:
कर्ता (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन; Pronoun ‘they/those’
हिfor/indeed
हि:
सम्बन्ध (निपात/Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय; निपात/particle (reason/emphasis: ‘for/indeed’)
उपपद्यन्तेare produced/arise
उपपद्यन्ते:
क्रिया (आख्यात/Verb)
TypeVerb
Rootउप+पद् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन; आत्मनेपद; ‘arise/come forth/are produced’
सत्त्वोद्रिक्ताःabounding in sattva
सत्त्वोद्रिक्ताः:
विशेषण (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootसत्त्व+उद्रिक्त (प्रातिपदिक; कृदन्त from उद्+रिच्/रञ्ज्? used adjectivally)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन; ‘sattva-udrikta’ = sattva-dominant; adjective qualifying जनाः/ते
सुतेजसःof great radiance
सुतेजसः:
विशेषण (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootसु+तेजस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन; ‘good/bright in splendor’; adjective qualifying जनाः/ते