Shloka 119
Varāha-uddhāraṇa and the Re-constitution of Bhū-maṇḍala
Earth after Pralaya
Devanagari script
बुद्ध्यान्विष्य यथान्यायं वृक्षशाखा गता यथा / यथा कृतास्तु तैः शाखास्त स्माच्छालास्तु ताः स्मृताः
Transliteration
buddhyānviṣya yathānyāyaṃ vṛkṣaśākhā gatā yathā / yathā kṛtāstu taiḥ śākhāsta smācchālāstu tāḥ smṛtāḥ
Translation
बुद्ध्या अन्विष्य यथान्यायं यथा वृक्षस्य शाखा गता; तैः कृताः शाखाः यथावत्, तस्मात् ताः ‘शालाः’ इति स्मृताः।
Word by Word
बुद्ध्याby intellect
बुद्ध्या:
करण (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootबुद्धि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण/Instrumental), एकवचन
अन्विष्यhaving investigated
अन्विष्य:
क्रियाविशेषण (Adverbial to main action/क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootअन्विष् (धातु)
Formक्त्वान्त अव्ययकृदन्त (Gerund/Absolutive), ‘having searched/investigated’
यथाas, just as
यथा:
सम्बन्ध/प्रकार (Manner relation/प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formअव्यय, उपमान/प्रकारवाचक (comparative/manner adverb)
न्यायम्rule, proper method
न्यायम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootन्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म/Accusative), एकवचन; ‘according to rule’ (अव्ययीभावार्थे)
वृक्ष-शाखाःtree-branches
वृक्ष-शाखाः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootवृक्ष (प्रातिपदिक) + शाखा (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (genitive determinative) ‘वृक्षस्य शाखाः’; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (कर्ता/Nominative), बहुवचन
गताःwent/extended
गताः:
कर्तृसम्बन्धी विधेय (Predicative to subject/विधेय)
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
Formक्त (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘gone/extended’
यथाas
यथा:
सम्बन्ध/प्रकार (Manner relation/प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formअव्यय, उपमान/प्रकारवाचक
यथाas
यथा:
सम्बन्ध/प्रकार (Manner relation/प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formअव्यय, यथार्थ/उपमानार्थ
कृताःmade
कृताः:
कर्तृसम्बन्धी विधेय (Predicative/विधेय)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formक्त (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘made’
तुindeed, but
तु:
सम्बन्ध (Discourse particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय, अवधान/विरोधार्थक निपात (particle: but/indeed)
तैःby them
तैः:
कर्तृ (Agent in passive/कर्तृ)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (सामान्यतः), तृतीया-विभक्ति (करण/Instrumental), बहुवचन; ‘by them’
शाखाःbranches
शाखाः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootशाखा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
तस्मात्therefore
तस्मात्:
अपादान-हेतु (Cause/Source relation/हेतु)
TypeIndeclinable
Rootतस्मात् (अव्यय/तद्-प्रयोग)
Formअव्यय, हेत्वर्थक (ablatival adverb: therefore/from that)
शालाःhalls/sheds
शालाः:
विधेय (Predicate nominative/विधेय)
TypeNoun
Rootशाला (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
तुindeed
तु:
सम्बन्ध (Discourse particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय, निपात
ताःthose
ताः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
स्मृताःare called
स्मृताः:
क्रिया/विधेय (Predication/क्रिया)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु)
Formक्त (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘are called/remembered as’