Shloka 7
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
ब्रह्म तु सलिले तस्मिन्नवाग् भूत्वा तदा चरन् / निशायामिव खद्योतः प्रापृट्काले ततस्ततः
Transliteration
brahma tu salile tasminnavāg bhūtvā tadā caran / niśāyāmiva khadyotaḥ prāpṛṭkāle tatastataḥ
Translation
ब्रह्म तु तस्मिन् सलिले अवाङ् भूत्वा तदा चरन्। निशायामिव खद्योतः प्रापृट्काले ततस्ततः॥
Word by Word
ब्रह्मBrahman / the Creator (Brahmā)
ब्रह्म:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
तुbut/indeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (particle), विरोध/विशेषार्थक
सलिलेin the water
सलिले:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootसलिल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; अधिकरण (locative)
तस्मिन्in that (water)
तस्मिन्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; निर्देश (demonstrative)
अवाक्downward-facing
अवाक्:
Karta-anvaya (कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootअवाक् (अव्यय/विशेषण-प्रातिपदिक)
Formअव्ययवत् प्रयोगः; अव्यय-स्वरूप विशेषणम्; अर्थः ‘अधोमुखः’ (downward-facing)
भूत्वाhaving become
भूत्वा:
Kriya (क्रिया; पूर्वक्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund), पूर्वकालिक क्रिया; ‘having become’
तदाthen
तदा:
Kāla (काल)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक अव्यय (temporal adverb)
चरन्moving/wandering
चरन्:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootचर् (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमान कृदन्त (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तरि
निशायाम्in the night
निशायाम्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootनिशा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; अधिकरण
इवlike/as if
इव:
Upamā (उपमा)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formउपमा-वाचक अव्यय (simile marker)
खद्योतःa firefly
खद्योतः:
Karta (कर्ता; उपमान)
TypeNoun
Rootखद्योत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
प्रापृट्कालेat the time of twilight (dusk)
प्रापृट्काले:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootप्रापृट्-काल (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी/सम्बन्ध: प्रापृटः कालः); पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; अधिकरण
ततःfrom there/thereafter
ततः:
Source/Sequence (अपादान/क्रम)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; अपादान/क्रमवाचक (from there/thereafter)
ततःagain and again / here and there
ततः:
Sequence (क्रम)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; पुनरुक्ति-प्रयोग (repetition for distributive sense)