Shloka 53
युगप्रजालक्षणम् ऋषिप्रवरवर्णनं च
Yuga–Prajā-Lakṣaṇa and the Enumeration of Eminent Ṛṣis
Devanagari script
अन्यस्यान्यस्य चौक्तिर्या बुधैः सोक्ता पुराकृतिः / यो ह्यत्यन्तपरोक्षार्थः स पुराकल्प उच्यते
Transliteration
anyasyānyasya cauktiryā budhaiḥ soktā purākṛtiḥ / yo hyatyantaparokṣārthaḥ sa purākalpa ucyate
Translation
अन्यस्यान्यस्य चौक्तिर्या बुधैः सोक्ता पुराकृतिः। यो ह्यत्यन्तपरोक्षार्थः स पुराकल्प उच्यते॥
Word by Word
अन्यस्यof one (person/thing)
अन्यस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootअन्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
अन्यस्यof another
अन्यस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootअन्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction: ‘and’)
उक्तिःstatement/utterance
उक्तिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootउक्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
याwhich
या:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सम्बन्धक
बुधैःby the wise
बुधैः:
Karana (करण/Agent-Instrument)
TypeNoun
Rootबुध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
साthat
सा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम
उक्ताis said/called
उक्ता:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootवच् (धातु) → उक्त (कृदन्त, क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण to सा
पुराकृतिःancient composition/old narrative form
पुराकृतिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपुरा + कृति (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (अव्ययीभाव-न; here determinative): पुरा-कृति ‘former composition’; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
यःwhich/that (one)
यः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सम्बन्धक
हिindeed
हि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (emphatic particle: ‘indeed’)
अत्यन्तपरोक्षार्थःhaving a very remote/wholly unseen meaning
अत्यन्तपरोक्षार्थः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootअत्यन्त + परोक्ष + अर्थ (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (determinative chain): अत्यन्त-परोक्ष-अर्थ; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण to स (पुराकल्पः)
सःthat
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम
पुराकल्पःan ancient legend/old account
पुराकल्पः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपुरा + कल्प (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास: पुरा-कल्प ‘ancient account/old legend’; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
उच्यतेis called
उच्यते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि प्रयोग (passive)