Shloka 55
Nīlakaṇṭha-nāmotpatti-kathana
Origin of the Epithet “Nīlakaṇṭha”
Devanagari script
दुन्दुभिस्वरनिर्घोषः पर्जन्यनिनदोपमः / मुक्तो हासस्तदा तेन सर्वमापूरयञ्जगत्
Transliteration
dundubhisvaranirghoṣaḥ parjanyaninadopamaḥ / mukto hāsastadā tena sarvamāpūrayañjagat
Translation
दुन्दुभिस्वरनिर्घोषः पर्जन्यनिनदोपमः। मुक्तो हासस्तदा तेन सर्वमापूरयञ्जगत्॥
Word by Word
दुन्दुभि-स्वर-निर्घोषःa roar like the sound of a drum
दुन्दुभि-स्वर-निर्घोषः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeAdjective
Rootदुन्दुभि (प्रातिपदिक) + स्वर (प्रातिपदिक) + निर्घोष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; तत्पुरुष (दुन्दुभि-स्वरवत् निर्घोषः/दुन्दुभि-स्वरस्य निर्घोषः)
पर्जन्य-निनद-उपमःcomparable to thunder
पर्जन्य-निनद-उपमः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeAdjective
Rootपर्जन्य (प्रातिपदिक) + निनद (प्रातिपदिक) + उपम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; तत्पुरुष (पर्जन्य-निनदेन उपमः = ‘comparable to thunder-sound’)
मुक्तःreleased/uttered
मुक्तः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeAdjective
Rootमुच् (धातु) → मुक्त (कृदन्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle)
हासःlaughter
हासः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootहास (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
तदाthen
तदा:
Adhikarana (अधिकरण/Time)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (temporal adverb)
तेनby him/with that
तेन:
Karana (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), एकवचन
सर्वम्everything
सर्वम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
आपूरयत्filled
आपूरयत्:
Kriya (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Rootआ + पूर् (धातु)
Formलङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद
जगत्the world
जगत्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootजगत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन