Shloka 40
Nīlakaṇṭha-nāmotpatti-kathana
Origin of the Epithet “Nīlakaṇṭha”
Devanagari script
पूर्वेण वदनेन त्वमिन्द्रत्वं प्रकरोषि वै / दक्षिणेन तु वक्त्रेण लोकान्संक्षिपसे पुनः
Transliteration
pūrveṇa vadanena tvamindratvaṃ prakaroṣi vai / dakṣiṇena tu vaktreṇa lokānsaṃkṣipase punaḥ
Translation
पूर्वेण वदनेन त्वमिन्द्रत्वं प्रकरोषि वै। दक्षिणेन तु वक्त्रेण लोकान्संक्षिपसे पुनः॥
Word by Word
पूर्वेणwith the eastern
पूर्वेण:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeAdjective
Rootपूर्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; Instrumental singular (used adverbially: ‘by/with the eastern’)
वदनेनwith (your) face
वदनेन:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootवदन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; Instrumental singular
त्वम्you
त्वम्:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formउत्तमपुरुष-सर्वनाम, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
इन्द्रत्वम्Indra-hood (the status of Indra)
इन्द्रत्वम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootइन्द्र + त्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; Abstract noun ‘state of Indra’; तत्पुरुष (उपपद)
प्रकरोषिyou make/bring about
प्रकरोषि:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootप्र-√कृ (धातु)
Formलट् (Present/लट्), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
वैindeed
वै:
अवधारण (Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिश्चयार्थक अव्यय; particle ‘indeed’
दक्षिणेनwith the southern
दक्षिणेन:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeAdjective
Rootदक्षिण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; Instrumental singular
तुbut
तु:
सम्बन्ध (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/विभेदार्थक अव्यय; particle ‘but/and then’
वक्त्रेणwith (your) mouth/face
वक्त्रेण:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootवक्त्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; Instrumental singular
लोकान्worlds
लोकान्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), बहुवचन; Accusative plural
संक्षिपसेyou withdraw/contract
संक्षिपसे:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootसम्-√क्षिप् (धातु)
Formलट् (Present/लट्), मध्यमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
पुनःagain
पुनः:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formकाल/पुनरावृत्त्यर्थक अव्यय; adverb ‘again’