Shloka 76
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana
Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering
Devanagari script
स्वनं स्यन्दनार्थे चु धातुरेषु विभाव्यते / स्वनात्तेजसो ऽपां च तेनासौ सविता मतः
Transliteration
svanaṃ syandanārthe cu dhātureṣu vibhāvyate / svanāttejaso 'pāṃ ca tenāsau savitā mataḥ
Translation
‘स्वन’ इति धातुः स्यन्दनार्थे च धातुषु विभाव्यते; तेजसः अपां च स्वनात् तेनासौ ‘सविता’ इति मतः।
Word by Word
स्वनम्the word/root ‘svan’
स्वनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootस्वन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/2nd), एकवचन
स्यन्दन-अर्थेin the sense of flowing
स्यन्दन-अर्थे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootस्यन्दन (प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास: स्यन्दनस्य अर्थे; पुंलिङ्ग, सप्तमी (Locative/7th), एकवचन
चुalso
चु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootचु (अव्यय/उपसर्गसदृश)
Formनिपात (particle; textual/grammatical marker, here ‘also’)
धातुःa verbal root
धातुः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootधातु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/1st), एकवचन
एषुamong these
एषु:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative/7th), बहुवचन
विभाव्यतेis understood/considered
विभाव्यते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootवि + भू (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), आत्मनेपद; कर्मणि-प्रयोग (passive sense: is understood/considered)
स्वनात्from/because of ‘svan’
स्वनात्:
Hetu (हेतु)
TypeNoun
Rootस्वन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (Ablative/5th), एकवचन; हेत्वर्थे
तेजसःof radiance
तेजसः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतेजस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (Genitive/6th), एकवचन
अपाम्of waters
अपाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (Genitive/6th), बहुवचन
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
तेनtherefore/by that
तेन:
Hetu/Karaṇa (हेतु/करण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, तृतीया (Instrumental/3rd), एकवचन; हेत्वर्थे (therefore/by that)
असौthat one (he)
असौ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअसद्/अदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/1st), एकवचन
सविताSavitṛ (the Sun as impeller)
सविता:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसवितृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/1st), एकवचन
मतःis considered/called
मतः:
Kriyā (क्रिया)
TypeAdjective
Rootमत (कृदन्त; √मन्)
Formभूतकृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/1st), एकवचन; विधेय-विशेषणम् (predicative)