Shloka 69
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana
Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering
Devanagari script
दक्षिणे विश्वकर्मा तु रश्मिन्वर्द्धयते वुधम् / विश्वश्रवास्तु यः पश्चच्छुक्रयोनिः स्मृतो बुधैः
Transliteration
dakṣiṇe viśvakarmā tu raśminvarddhayate vudham / viśvaśravāstu yaḥ paścacchukrayoniḥ smṛto budhaiḥ
Translation
दक्षिणे विश्वकर्मा तु रश्मिन्वर्धयते बुधम्। विश्वश्रवास्तु यः पश्चाच्छुक्रयोनिः स्मृतो बुधैः॥
Word by Word
दक्षिणेin the south
दक्षिणे:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootदक्षिण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग (दिशावाचक), सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
विश्वकर्माViśvakarmā
विश्वकर्मा:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootविश्वकर्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
तुindeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/Particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; विशेषार्थक (particle)
रश्मिन्by a ray
रश्मिन्:
Karana (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootरश्मि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन
वर्धयतेincreases/nourishes
वर्धयते:
Kriya (क्रिया/Predicate)
TypeVerb
Rootवर्ध् (धातु)
Formलट् (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; सकर्मक
बुधम्Budha (Mercury)
बुधम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootबुध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
विश्वश्रवाःViśvaśravā (name)
विश्वश्रवाः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootविश्वश्रवस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
तुand/indeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/Particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; विशेषार्थक
यःwho
यः:
Karta (कर्ता/Relative subject)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
पश्चात्behind/to the west
पश्चात्:
Adhikarana (अधिकरण/Locative sense)
TypeIndeclinable
Rootपश्चात् (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (adverb: behind/west)
शुक्र-योनिःsource of Venus (Śukra)
शुक्र-योनिः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootशुक्र (प्रातिपदिक) + योनि (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (‘शुक्रस्य योनिः’); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
स्मृतःis remembered/considered
स्मृतः:
Karma (कर्म/Patient; implied)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु) → स्मृत (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (PPP); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
बुधैःby the wise
बुधैः:
Kartr (कर्ता/Agent in passive; by...)
TypeNoun
Rootबुध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन (Plural)