Shloka 48
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana
Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering
Devanagari script
शेषाणा प्रकृतीः स्मयग्वर्ण्यमाना निबोधत / सुरसेनापतिः स्कन्दः पठ्यते ऽङ्गारको ग्रहः
Transliteration
śeṣāṇā prakṛtīḥ smayagvarṇyamānā nibodhata / surasenāpatiḥ skandaḥ paṭhyate 'ṅgārako grahaḥ
Translation
शेषाणां प्रकृतीः सम्यग्वर्ण्यमानाः निबोधत। सुरसेनापतिः स्कन्दः पठ्यतेऽङ्गारको ग्रहः॥
Word by Word
śeṣāṇāmof the remaining (ones)
śeṣāṇām:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootśeṣa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन
prakṛtīḥnatures/constitutions
prakṛtīḥ:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootprakṛti (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन
samyakproperly
samyak:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootsamyak (अव्यय)
Formक्रियाविशेषण अव्यय (adverb)
varṇyamānāḥbeing described
varṇyamānāḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootvarṇ (धातु) + yamāna (कृत्) → varṇyamāna (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formवर्तमानकाले कर्मणि कृदन्त (present passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा बहुवचन; agreeing with implied ‘(they) being described’
nibodhataunderstand (you all)
nibodhata:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootbudh (धातु) + ni- (उपसर्ग)
Formलोट् (Imperative), परस्मैपद, मध्यमपुरुष (2nd), बहुवचन
surasenāpatiḥcommander of the gods’ army
surasenāpatiḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsura (प्रातिपदिक) + senāpati (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी: ‘of the gods’ army’), पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन
skandaḥSkanda
skandaḥ:
Samānādhikaraṇa (समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootskanda (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन
paṭhyateis recited/said
paṭhyate:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootpaṭh (धातु)
Formलट्, कर्मणि (Passive), प्रथमपुरुष, एकवचन
aṅgārakaḥAṅgāraka (Mars)
aṅgārakaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootaṅgāraka (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन
grahaḥplanet
grahaḥ:
Samānādhikaraṇa (समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootgraha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन