Shloka 44
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana
Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering
Devanagari script
एवं रश्मिसहस्रं तु सौरं लोकार्थसाधकम् / भिद्यते ऋतुमासाद्य जलशीतोष्णनिस्रवम्
Transliteration
evaṃ raśmisahasraṃ tu sauraṃ lokārthasādhakam / bhidyate ṛtumāsādya jalaśītoṣṇanisravam
Translation
एवं रश्मिसहस्रं तु सौरं लोकार्थसाधकम्। भिद्यते ऋतुमासाद्य जलशीतोष्णनिस्रवम्॥
Word by Word
एवम्thus/in this way
एवम्:
Sambandha (सम्बन्ध/adverbial)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formप्रकारवाचक-अव्यय (adverb of manner)
रश्मि-सहस्रम्a thousand rays
रश्मि-सहस्रम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootरश्मि (प्रातिपदिक) + सहस्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (rāśmīnām sahasram)
तुindeed/and
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (particle; emphasis/contrast)
सौरम्solar
सौरम्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootसौर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण of रश्मि-सहस्रम्
लोक-अर्थ-साधकम्accomplishing the purpose of the worlds
लोक-अर्थ-साधकम्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootलोक (प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक) + साधक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष (lokānām arthaṃ sādhakam) qualifying रश्मि-सहस्रम्
भिद्यतेis divided
भिद्यते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootभिद् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; आत्मनेपद; कर्मणि/मध्यस्थ-प्रयोग (is divided/splits)
ऋतुम्the season
ऋतुम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootऋतु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; object of आसाद्य
आसाद्यhaving reached/attaining
आसाद्य:
Kriya (क्रिया-पूर्वक)
TypeIndeclinable
Rootआ + सद् (धातु) + ल्यप् (कृदन्त)
Formक्त्वान्त/ल्यबन्त अव्यय (gerund/absolutive); पूर्वकाल (having reached)
जल-शीत-उष्ण-निस्रवम्causing the outflow/production of cold and heat in water
जल-शीत-उष्ण-निस्रवम्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootजल (प्रातिपदिक) + शीत (प्रातिपदिक) + उष्ण (प्रातिपदिक) + निस्रव (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष (jalasya śītoṣṇayoḥ nisravaḥ) qualifying (raśmisahasram)