Shloka 24
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana
Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering
Devanagari script
सहस्रपादसौ वह्निर्घृतकुंभनिभः शुचिः / आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः
Transliteration
sahasrapādasau vahnirghṛtakuṃbhanibhaḥ śuciḥ / ādatte sa tu nāḍīnāṃ sahasreṇa samantataḥ
Translation
सहस्रपादसौ वह्निर्घृतकुम्भनिभः शुचिः । आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः ॥
Word by Word
सहस्र-पादःhaving a thousand feet
सहस्र-पादः:
विशेषणम् (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसहस्र (प्रातिपदिक) + पाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; बहुव्रीहिः (सहस्रं पादाः यस्य सः) qualifying वह्निः
असौthat (one)
असौ:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्
वह्निःfire
वह्निः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootवह्नि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्
घृत-कुम्भ-निभःlike a pot of ghee
घृत-कुम्भ-निभः:
विशेषणम् (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootघृत (प्रातिपदिक) + कुम्भ (प्रातिपदिक) + निभ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; तत्पुरुषः (घृतकुम्भस्य निभः = like a ghee-pot) qualifying वह्निः
शुचिःpure
शुचिः:
विशेषणम् (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootशुचि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; adjective qualifying वह्निः
आदत्तेtakes up
आदत्ते:
क्रिया (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootआ + दा (धातु)
Formलट्-लकारः, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; 'takes up/receives'
सःhe/that one
सः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्
तुindeed/but
तु:
सम्बन्धसूचकः (Particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्ययम्; अवधारण/विरोधार्थक-निपातः (particle: but/indeed)
नाडी-नाम्of the channels/tubes
नाडी-नाम्:
सम्बन्धः (Genitive relation/षष्ठी)
TypeNoun
Rootनाडी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे षष्ठी (सम्बन्ध) बहुवचनम्; Genitive plural
सहस्रेणby a thousand (i.e., through a thousand)
सहस्रेण:
करणम् (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootसहस्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे तृतीया एकवचनम्; Instrumental singular
समन्ततःfrom all sides
समन्ततः:
क्रियाविशेषणम् (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootसमन्ततः (अव्यय)
Formअव्ययम्; देशवाचक-क्रियाविशेषणम् (adverb of place: on all sides)