Shloka 140
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana
Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering
Devanagari script
ध्रुवः कीलो ग्रहाणां तु विभक्तानां चतुर्द्दिशम् / नक्षत्राणां श्रविष्ठा स्यादयनानां तथोत्तरम्
Transliteration
dhruvaḥ kīlo grahāṇāṃ tu vibhaktānāṃ caturddiśam / nakṣatrāṇāṃ śraviṣṭhā syādayanānāṃ tathottaram
Translation
ध्रुवः कीलो ग्रहाणां तु चतुर्दिशं विभक्तानाम्। नक्षत्राणां श्रविष्ठा स्यात्, अयनानां तथोत्तरम्॥
Word by Word
ध्रुवःDhruva (Pole Star)
ध्रुवः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootध्रुव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
कीलःa peg, pivot
कीलः:
Samānādhikaraṇa (समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootकील (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; उपमेय/विधेय (predicate noun)
ग्रहाणाम्of the grahas
ग्रहाणाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootग्रह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन
तुindeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (indeed/but)
विभक्तानाम्of those divided/arranged
विभक्तानाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeAdjective
Rootवि-√भज् (धातु) → विभक्त (कृदन्त, क्त)
Formपुं/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त; ‘divided/arranged’
चतुर्-दिशम्the four directions
चतुर्-दिशम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootचतुर् + दिश् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; द्विगु-समास (चारः दिशः)
नक्षत्राणाम्of the nakṣatras
नक्षत्राणाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootनक्षत्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन
श्रविष्ठाŚraviṣṭhā (Dhaniṣṭhā)
श्रविष्ठा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootश्रविष्ठा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; नक्षत्र-नाम
स्यात्would be/is to be
स्यात्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√अस् (धातु)
Formविधिलिङ् (optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
अयनानाम्of the solstices/ayana-periods
अयनानाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootअयन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन
तथाlikewise
तथा:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकारार्थक (in like manner/also)
उत्तरम्the northern (uttara)
उत्तरम्:
Samānādhikaraṇa (समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootउत्तर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विधेय (predicate)