Shloka 73
Āditya-vyūha-kīrtana
Praise/Account of the Solar Array and Celestial Motions
Devanagari script
चक्रमक्षे निबद्धं तु ध्रुवे चाक्षः समर्पितः / सहचक्रो भ्रमत्यक्षः सहक्षो भ्रमते ध्रुवः
Transliteration
cakramakṣe nibaddhaṃ tu dhruve cākṣaḥ samarpitaḥ / sahacakro bhramatyakṣaḥ sahakṣo bhramate dhruvaḥ
Translation
चक्रमक्षे निबद्धं, ध्रुवे चाक्षः समर्पितः। सहचक्रो भ्रमत्यक्षः, सहाक्षो भ्रमते ध्रुवः॥
Word by Word
चक्रम्wheel
चक्रम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootचक्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (here: प्रथमा as subject)
अक्षेon/in the axle
अक्षे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootअक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन
निबद्धम्fastened/bound
निबद्धम्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootनि-बन्ध् (धातु) + क्त (कृत्)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विधेय
तुindeed/but
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअवधारण/विरोध-अव्यय
ध्रुवेin/on the fixed pivot
ध्रुवे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootध्रुव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
अक्षःaxle
अक्षः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
समर्पितःis placed/affixed
समर्पितः:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootसम्-अर्प् (धातु) + क्त (कृत्)
Formभूतकर्मणि कृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विधेय
सहचक्रःtogether with the wheel
सहचक्रः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootसह (अव्यय/उपसर्गवत्) + चक्र (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभाव (with/along-with + noun); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
भ्रमतिrotates
भ्रमति:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootभ्रम् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष, एकवचन
अक्षःthe axle
अक्षः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सहक्षःtogether with the axle
सहक्षः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootसह (अव्यय) + अक्ष (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभाव; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
भ्रमतेturns/rotates
भ्रमते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootभ्रम् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
ध्रुवःthe fixed pivot
ध्रुवः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootध्रुव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन