Shloka 74
अधोलोकवर्णनम् (Adholoka-varṇana) — Description of the Lower Worlds and Cosmographic Measures
Devanagari script
उतरायाः प्रमाणं च काष्ठाया मण्डलस्य च / योजनाग्रात्प्रसंख्याता कोटिरेका तु स द्विजाः
Transliteration
utarāyāḥ pramāṇaṃ ca kāṣṭhāyā maṇḍalasya ca / yojanāgrātprasaṃkhyātā koṭirekā tu sa dvijāḥ
Translation
उतरायाः प्रमाणं च काष्ठाया मण्डलस्य च। योजनाग्रात् प्रसंख्याता कोटिरेका तु स द्विजाः।
Word by Word
उतरायाःof the northern course (uttarāyaṇa)
उतरायाः:
सम्बन्ध (Ṣaṣṭhī-sambandha)
TypeNoun
Rootउतराय (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी विभक्ति, एकवचन; (पाठे ‘उतरायाः’ = ‘उत्तरायाः’ इति)
प्रमाणम्measure, extent
प्रमाणम्:
विषय (Topic/Viṣaya)
TypeNoun
Rootप्रमाण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन; ‘measure/extent’
चand
च:
समुच्चय (Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
काष्ठायाःof a kāṣṭhā (unit/segment)
काष्ठायाः:
सम्बन्ध (Ṣaṣṭhī-sambandha)
TypeNoun
Rootकाष्ठा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी विभक्ति, एकवचन
मण्डलस्यof the circle/orbit
मण्डलस्य:
सम्बन्ध (Ṣaṣṭhī-sambandha)
TypeNoun
Rootमण्डल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी विभक्ति, एकवचन
चand
च:
समुच्चय (Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
योजनाग्रात्from the yojana-end/starting from yojanas (as base)
योजनाग्रात्:
अपादान (Apādāna)
TypeNoun
Rootयोजनाग्र (प्रातिपदिक; योजन+अग्र)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषसमास (षष्ठी/कर्मधारयार्थ: योजनस्य अग्रं)
प्रसंख्याताcomputed, enumerated
प्रसंख्याता:
विधेय-विशेषण (Predicative adjective)
TypeAdjective
Root√ख्या (धातु) + प्र-सम्- (उपसर्ग)
Formकृदन्त—क्त (PPP); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘well-counted/fully computed’
कोटिःa crore
कोटिः:
कर्ता (Karta)
TypeNoun
Rootकोटि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
एकाone
एका:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootएक (संख्या-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; संख्यावाचक विशेषण
तुindeed/but
तु:
सम्बन्धसूचक (Particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअवधारण/विरोध-अव्यय (particle)
सःthat
सः:
सम्बोधन/संबन्ध (Reference)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
द्विजाःO twice-born (brahmins)
द्विजाः:
सम्बोधन (Sambodhana/Vocative)
TypeNoun
Rootद्विज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, बहुवचन; संबोधनार्थेऽपि प्रयुज्यते (vocative sense)