Shloka 1
Naimiṣa-satra Praśna–Prativacana
The Sages’ Questions at Naimiṣa and Sūta’s Reply
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापादे कृत्यसमुद्देशो नाम प्रथमो ऽध्यायः प्रत्यवोचन्पुनः सूतमृषयस्ते तपोधनाः / कुत्र सत्रं समभत्तेवषामद्भुतकर्मणाम्
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge prathame prakriyāpāde kṛtyasamuddeśo nāma prathamo 'dhyāyaḥ pratyavocanpunaḥ sūtamṛṣayaste tapodhanāḥ / kutra satraṃ samabhattevaṣāmadbhutakarmaṇām
Translation
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापादे ‘कृत्यसमुद्देशो’ नाम प्रथमोऽध्यायः। पुनः तपोधनाः ऋषयः सूतम् प्रत्यवोचन्—“अद्भुतकर्मणां भवतां सत्रं कुत्र समभवत्?” इति ॥
Word by Word
इतिthus
इति:
Nipata (निपात)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्तिसमाप्त्यर्थक-अव्यय (quotative/end marker)
श्रीब्रह्माण्डेin the revered Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्रीब्रह्माण्डे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; कर्मधारय ‘श्रीमत् ब्रह्माण्डम्’ (honorific)
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहा + पुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; कर्मधारय ‘great Purāṇa’
वायुप्रोक्तेspoken by Vāyu
वायुप्रोक्ते:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवायु + प्रोक्त (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष ‘वायोः प्रोक्तम्’
पूर्वभागेin the first section
पूर्वभागे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootपूर्व + भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; तत्पुरुष ‘पूर्वः भागः’
प्रथमेin the first
प्रथमे:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्रथम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; विशेषण
प्रक्रियापादेin the ‘Prakriyā’ quarter/section
प्रक्रियापादे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootप्रक्रिया + पाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष ‘प्रक्रियायाः पादः’
कृत्यसमुद्देशःthe enumeration of duties
कृत्यसमुद्देशः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootकृत्य + समुद्देश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष ‘कृत्यानां समुद्देशः’
नामnamed
नाम:
Sanjna (संज्ञा)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formसंज्ञासूचक-अव्यय (name-indicator)
प्रथमःfirst
प्रथमः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्रथम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
प्रत्यवोचन्they asked/replied
प्रत्यवोचन्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्रति + वच् (धातु)
Formलुङ् (Aorist), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन
पुनःagain
पुनः:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formपुनरर्थक-अव्यय (again)
सूतम्Sūta
सूतम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसूत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
ऋषयःsages
ऋषयः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootऋषि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
तेthose
ते:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; सर्वनाम, विशेषण
तपोधनाःthose whose wealth is austerity
तपोधनाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतपस् + धन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; बहुव्रीहि ‘तपो धनं येषां ते’
कुत्रwhere
कुत्र:
Prashna (प्रश्न)
TypeIndeclinable
Rootकुत्र (अव्यय)
Formप्रश्नार्थक-अव्यय (interrogative adverb of place)
सत्रम्sacrificial session
सत्रम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसत्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
समभवत्took place/occurred
समभवत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootसम् + भू (धातु)
Formलुङ् (Aorist), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन
तेof you/your
ते:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/सम्बन्ध), बहुवचन; सर्वनाम
वःof you (pl.)
वः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (6th/सम्बन्ध), बहुवचन; सर्वनाम (enclitic)
अद्भुतकर्मणाम्of (those) of wondrous deeds
अद्भुतकर्मणाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootअद्भुत + कर्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/सम्बन्ध), बहुवचन; कर्मधारय ‘अद्भुतं कर्म येषाम्’ (as a descriptive genitive)