Shloka 30
कैलास-मन्दाकिनी-स्वच्छोदा-लौहित्य-सरयू-उद्गमवर्णनम्
Kailāsa and the Origins of Mandākinī, Svacchodā, Lauhitya, and Sarayū
Devanagari script
अन्तरिक्षं दिवञ्चैव भावयन्ती सुरापगा / भवोत्तमाङ्गे पतिता संरूद्धा यौगमायया
Transliteration
antarikṣaṃ divañcaiva bhāvayantī surāpagā / bhavottamāṅge patitā saṃrūddhā yaugamāyayā
Translation
अन्तरिक्षं दिवं चैव भावयन्ती सुरापगा, भवोत्तमाङ्गे पतिता यौगमायया संरूद्धा।
Word by Word
अन्तरिक्षम्the mid-region/atmosphere
अन्तरिक्षम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootअन्तरिक्ष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन
दिवम्the sky/heaven
दिवम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootदिव् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
चand
च:
सम्बन्ध (Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-बोधक अव्यय (conjunction)
एवindeed/just
एव:
सम्बन्ध (Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारण-निपात (emphatic particle)
भावयन्तीmaking manifest/illuminating
भावयन्ती:
कर्ता (Kartā/Agent, participial)
TypeVerb
Root√भू (धातु) + णिच् (causative) → भावय (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formवर्तमान-कृदन्त (शतृ/शानच्), परस्मैपदी-प्रयोगार्थ, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; ‘causing to be/manifesting’
सुरापगाthe river of the gods (Ganga)
सुरापगा:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeNoun
Rootसुरा (प्रातिपदिक) + अपगा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (सुराणाम् अपगा)
भवोत्तमाङ्गेon Bhava’s (Śiva’s) head
भवोत्तमाङ्गे:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
TypeNoun
Rootभव (प्रातिपदिक) + उत्तम (प्रातिपदिक) + अङ्ग (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (भवस्य उत्तमाङ्गे = on Shiva’s head)
पतिताhaving fallen
पतिता:
क्रिया-विशेषण/कर्ता (Predicative participle)
TypeVerb
Root√पत् (धातु) → पतित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (क्त), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
संरूद्धाrestrained, held back
संरूद्धा:
क्रिया-विशेषण (Predicative participle)
TypeVerb
Rootसम् + √रुध् (धातु) → संरुद्ध (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (क्त), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; ‘restrained/blocked’
यौगमाययाby yogic power/illusion
यौगमायया:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootयोगमाया (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; कर्मधारयः (योगा च सा माया)