Adhyaya 59
Vamśānukramaṇikā: Varuṇa–Kali Descendants and the Naiṛta Grahas (Genealogical Catalogue)
अध्यायेऽस्मिन् संवादरूपेण ऋषयः पूर्वसन्देहविमुक्ताः सन्तः वंशानाम् आनुपूर्व्यं महाबलिनां नृपाणां स्थितिं प्रभावं च श्रोतुम् इच्छन्ति। सूतवक्ताऽऽख्यानकुशलः क्रमशः वंशानुकीर्तनं प्रतिजानीते। ततः वरुणस्य भार्या स्तुता निर्दिश्यते; तस्या वंशः कलिं (वैद्यं च) प्रति प्रवर्तते, जयविजयादयः प्रसिद्धाः सन्तानाः कथ्यन्ते। कलिसुतो मदः, कलिपत्नी हिंसा च पुराणपुरुषरूपेण निर्दिष्टौ; अनन्तरं शिरोहीनादिदेहविकृतलक्षणाः पुरुषादकप्रायाः सन्तानाः, तेषां भार्याश्च, निरूप्यन्ते। तेषां प्रजाः नैऋताः ‘ग्रहा’ इति विख्याताः, विशेषतः बालानां पीडाकारिणः इति प्रतिपाद्यन्ते। अन्ते ब्रह्मणा अनुमोदितः स्कन्दः तेषां प्रभुः स्थापित इति दर्श्यते, वंशकथनं च ग्रहपीडानां नाम-कारण-नियमनैः सह समन्वितं भवति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्त मध्यमभागे तृतीय उपाद्धातपादे ऽष्टपञ्चशत्तमो ऽध्यायः // ५८// बृहस्पतिरुवाच ऋषयस्त्वेव मुक्तास्तु परं हर्षमुपागताः / परं शुश्रूषया भूयः पप्रच्छुस्तदनन्तरम्
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीयोपाद्धातपादेऽष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५८ ॥ बृहस्पतिरुवाच—ऋषयस्त्वेव मुक्तास्तु परं हर्षमुपागताः । परं शुश्रूषया भूयः पप्रच्छुस्तदनन्तरम् ॥
Verse 2
ऋषय ऊचुः वंशानामानुपूर्व्येण राज्ञां चामिततेजसाम् / स्थितिं चैषां प्रभावं च ब्रूहि नः परिपृच्छताम्
ऋषय ऊचुः—वंशानाम् आनुपूर्व्येण अमिततेजसां राज्ञां च, एषां स्थितिं प्रभावं च नः परिपृच्छतां ब्रूहि।
Verse 3
एवमुक्तस्ततस्तैस्तु तदासौ लोमहर्षणः / शृण्वतामुत्तराख्याने ऋषीणां वाक्य कोविदः
एवमुक्तः तैस्तदा स लोमहर्षणः, ऋषीणाम् उत्तराख्याने शृण्वतां वाक्यकोविदः।
Verse 4
अख्यानकुशलो भूयः परं वाक्यमुवाच ह / ब्रुवतो मे निबोधंश्च ऋषिराह यथा मम
आख्यानकुशलो भूयः स परं वाक्यमुवाच ह। ब्रुवतो मे निबोधध्वं, ऋषिराह यथा मम।
Verse 5
वंशानामानुपूर्व्येण राज्ञां चामिततेजसाम् / स्थितिं चैषां प्रभावं च क्रमतो मे निबोधत
वंशानाम् आनुपूर्व्येण अमिततेजसां राज्ञां च। एषां स्थितिं प्रभावं च क्रमतो मे निबोधत।
Verse 6
वरुणस्य सपत्नीकान् स्तुता देवी उदाहृता / तस्याः पुत्रौ कलिर्वैद्यः स्तुता च सुरसुंदरी
वरुणस्य सपत्नीकान् स्तुता देवी उदाहृता। तस्याः पुत्रौ कलिर्वैद्यः, स्तुता च सुरसुन्दरी।
Verse 7
कलिपुत्रौ महावीर्यौं जयश्च विजयश्च ह / वैद्यपुत्रौ घृणिश्चैव मुनिश्चैव महाबलौ
कलिपुत्रौ महावीर्यौ जयविजयौ च; वैद्यपुत्रौ घृणिर्मुनिश्च महाबलौ।
Verse 8
प्रत्तानामनु कामानामन्योन्यस्य प्रभक्षिणौ / भक्ष्यित्वा तावन्योन्यं विनाशं समवाप्नुतः
प्रदत्तकामानुसारेण तावन्योन्यस्य प्रभक्षिणौ; परस्परं भक्षयित्वा विनाशं समवाप्नुतः।
Verse 9
कलिः सुरायाः संज्ञेयस्तस्य पुत्रो मदः स्मृतः / स्मृता हिंसा कलेर्भार्या श्रेष्ठा या निकृतस्मृतिः
कलिः सुरायाः संज्ञेयः, तस्य पुत्रो मदः स्मृतः; कलेर्भार्या हिंसा स्मृता, या श्रेष्ठा निकृतिस्मृतिः।
Verse 10
प्रसूतान्ये कलेः पुत्राश्चत्वारः पुरुषादकाः / नाके विघ्नश्च विख्यातो भद्रमोविधमस्तथा
प्रसूताः कलेः पुत्राश्चत्वारः पुरुषादकाः; नाके विघ्नश्च विख्यातो भद्रमो विधमस्तथा।
Verse 11
अशिरस्कतया विघ्नो नाकश्चैवाशरीरवान् / भद्रमश्चैकहस्तो ऽभूद्विधमश्चैकपात्स्मृतः
अशिरस्कतया विघ्नः, नाकश्चैवाशरीरवान्; भद्रमश्चैकहस्तोऽभूद्, विधमश्चैकपात्स्मृतः।
Verse 12
भद्रमस्य तथापत्नी तामसी पूतना तथा / रेवती विधमस्यापि तयोः पुत्राः सहस्रशः
भद्रमस्यापि पत्नी तामसी पूतना च; विधमस्यापि रेवती—तयोः पुत्राः सहस्रशः।
Verse 13
नाकस्य शकुनिः पत्नी विघ्नस्य च अयो मुखी / राक्षसास्तु महावीर्याः संध्याद्वयविचारिमः
नाकस्य पत्नी शकुनिः, विघ्नस्य च अयोमुखी; राक्षसास्तु महावीर्याः संध्याद्वयविचारिणः।
Verse 14
रेवतीपूतनापुत्रा नैऋता नामतः स्मृताः / ग्रहस्ते राक्षसाः सर्वे बालानां तु विशेषतः
रेवतीपूतनयोः पुत्रा नैऋता इति नामतः स्मृताः; ग्रहास्ते राक्षसाः सर्वे बालानां तु विशेषतः।
Verse 15
स्कन्दस्तेषामधिपतिर्ब्रह्मणो ऽनुमतः प्रभुः / बृहस्पतेर्या भगिनी वरस्त्री ब्रह्मचारिणी
स्कन्दस्तेषामधिपतिः ब्रह्मणोऽनुमतः प्रभुः; बृहस्पतेर्या भगिनी वरस्त्री ब्रह्मचारिणी।
Verse 16
योगसिद्धा जगत्कृत्स्नमसक्ता चरते सदा / प्रभासस्य तु सा भार्या वसूनामष्टमस्य च
योगसिद्धा जगत्कृत्स्नम् असक्ता चरते सदा; प्रभासस्य तु सा भार्या वसूनामष्टमस्य च।
Verse 17
विश्वकर्मा सुरस्तस्या जातः शिल्पिप्रजापतिः / त्वष्टा विराजो रूपाणि धर्मपौत्र उदारधीः
तस्याः सुरस्य विश्वकर्मा जातः शिल्पिप्रजापतिः। त्वष्टा च विराजो रूपाणि धर्मपौत्रः उदारधीः॥
Verse 18
कर्त्ता शिल्पिसहस्राणां त्रिदशानां तु योगतः / यःसर्वेषां विमानानि देवतानां चकार ह
कर्त्ता शिल्पिसहस्राणां त्रिदशानां तु योगतः। यः सर्वेषां विमानानि देवतानां चकार ह॥
Verse 19
मानुषाश्चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः / प्रह्रादी विश्रुता तस्य पत्नी त्वष्टुर्विरोचना
मानुषाश्चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः। प्रह्रादी विश्रुता तस्य पत्नी त्वष्टुर्विरोचना॥
Verse 20
विरोचनस्य भगिनी माता त्रिशिरसस्तथा / देवाचार्यस्य महतो विश्वरूपस्य धीमतः
विरोचनस्य भगिनी माता त्रिशिरसस्तथा। देवाचार्यस्य महतो विश्वरूपस्य धीमतः॥
Verse 21
विश्वकर्मात्मजश्वैव विश्वकर्मा मयः स्मृतः / सुरेणुरिति विख्याता स्वसा तस्य यवीयसी
विश्वकर्मात्मजश्चैव विश्वकर्मा मयः स्मृतः। सुरेणुरिति विख्याता स्वसा तस्य यवीयसी॥
Verse 22
त्वाष्ट्री या सवितुर्भार्या पुनः संज्ञेति विश्रुता / प्रासूत सा महाभागं मनुं ज्येष्ठं विवस्वतः
त्वाष्ट्री या सवितुर्भार्या सा पुनः संज्ञेति विश्रुता । सा महाभागा विवस्वतः ज्येष्ठं मनुं प्रासूत ॥
Verse 23
यमौ प्रासूत च पुनर्यमं च यमुनां च ह / सा तु गत्वा कुरून्देवी वडवा रूपधारिणी
यमौ च पुनः प्रासूत यमं यमुनां च ह । सा तु गत्वा कुरून्देवी वडवा-रूपधारिणी ॥
Verse 24
सवितुश्चास्य रूपस्य नासिकाभ्यां तु तौ स्मृतौ / प्रासूत सा महाभाग त्वन्तरिक्षे ऽश्विनौ किल
सवितुश्चास्य रूपस्य नासिकाभ्यां तु तौ स्मृतौ । प्रासूत सा महाभागा त्वन्तरिक्षेऽश्विनौ किल ॥
Verse 25
नासत्यं चैव दस्रं च मार्त्तण्डस्यात्मजावुभौ / ऋषय ऊचुः कस्मान्मार्त्तण्ड इत्येष विवस्वानुदितो बुधैः
नासत्यं चैव दस्रं च मार्त्तण्डस्यात्मजावुभौ । ऋषय ऊचुः—कस्मान्मार्त्तण्ड इत्येष विवस्वानुदितो बुधैः ॥
Verse 26
किमर्थं सासुरूपा वै नासिकाभ्यामसूयत / एतद्वेदितुमिच्छामो सर्वं नो ब्रूहि पृच्छताम्
किमर्थं सासुरूपा वै नासिकाभ्यामसूयत । एतद्वेदितुमिच्छामः सर्वं नो ब्रूहि पृच्छताम् ॥
Verse 27
सूत उवाच चिरोत्पन्नमतिर्भिन्नमण्डं त्वष्ट्रा विदारितम् / गर्भवधं भ्रान्तः कश्यपो विद्रुतो भवेत्
सूत उवाच—चिरोत्पन्नमतिर्भिन्नमण्डं त्वष्ट्रा विदारितम्। गर्भवधं भ्रान्तः कश्यपो विद्रुतो भवेत्॥
Verse 28
अण्डे द्विधाकृते त्वण्डं दृष्ट्वा त्वष्टेदमब्रवीत् / नैतन्न्यूनं भवादण्डं मार्त्तण्डस्त्वं भवानघ
अण्डे द्विधाकृते त्वण्डं दृष्ट्वा त्वष्टेदमब्रवीत्। नैतन्न्यूनं भवादण्डं मार्त्तण्डस्त्वं भवानघ॥
Verse 29
न खल्वयं मृतोंऽडस्थ इति स्नेहात्पिताब्रवीत् / तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नामान्वर्थमुदाहरन्
न खल्वयं मृतोऽण्डस्थ इति स्नेहात्पिताब्रवीत्। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नामान्वर्थमुदाहरन्॥
Verse 30
यन्मार्त्तण्डो भवेत्युक्तस्त्वण्डात्सोंडे द्विधाकृते / तस्माद्विवस्वान्मार्त्तण्डः पुराणज्ञैर्विभाव्यते
यन्मार्त्तण्डो भवेत्युक्तस्त्वण्डात्सोऽण्डे द्विधाकृते। तस्माद्विवस्वान्मार्त्तण्डः पुराणज्ञैर्विभाव्यते॥
Verse 31
ततः प्रजाः प्रवक्ष्यामि मार्त्तण्डस्य विवस्वतः / विजज्ञे सवितुर्भार्या संज्ञा पुत्रांस्तु त्रीन्पुनः
ततः प्रजाः प्रवक्ष्यामि मार्त्तण्डस्य विवस्वतः। विजज्ञे सवितुर्भार्या संज्ञा पुत्रांस्तु त्रीन्पुनः॥
Verse 32
मनुं यमीं यमं चैव छाया सा तपती तथा / शनैश्चरं तथैवैते मार्त्तण्डस्यात्मजाः स्मृताः
मनुं यमीं यमं चैव छाया सा तपती तथा । शनैश्चरं तथैवैते मार्त्तण्डस्यात्मजाः स्मृताः ॥
Verse 33
विवस्वान्कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायिण्यां महायशाः / तस्य संज्ञाभवद्भार्या त्वाष्ट्री देवी विवस्वतः
विवस्वान्कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायिण्यां महायशाः । तस्य संज्ञाभवद्भार्या त्वाष्ट्री देवी विवस्वतः ॥
Verse 34
सुरेणुरिति विख्याता पुनः संज्ञेति विश्रुता / सा तु भार्या भगवतो मार्त्तण्डस्यातितेजसः
सुरेणुरिति विख्याता पुनः संज्ञेति विश्रुता । सा तु भार्या भगवतो मार्त्तण्डस्यातितेजसः ॥
Verse 35
न खल्वये मृतो ह्यण्डे इति स्नेहात्तमब्रवीत् / अजानन्कश्यपः स्नेहात् मार्त्तण्ड इति चोच्यते
न खल्वये मृतो ह्यण्डे इति स्नेहात्तमब्रवीत् । अजानन्कश्यपः स्नेहात् मार्त्तण्ड इति चोच्यते ॥
Verse 36
तेजस्त्वभ्यधिकं तस्य नित्यमेव विवस्वतः / येनापि तापयामास त्रील्लोङ्कान्कश्यपात्मजः
तेजस्त्वभ्यधिकं तस्य नित्यमेव विवस्वतः । येनापि तापयामास त्रील्लोङ्कान्कश्यपात्मजः ॥
Verse 37
त्रीण्यपत्यानि संज्ञायां जनयामास वै रविः / द्वौ सुतौ तु महावीर्यौं कन्यैका विदितैव च
संज्ञायां रविणा वै त्रीण्यपत्यानि जनितानि। द्वौ तु महावीर्यौ सुतौ, कन्यैका च प्रसिद्धैव॥
Verse 38
मनुर्वैवस्वतो ज्येष्ठः श्राद्धदेवः प्रजापतिः / ततो यमो यमी चैव यमजौ संबभूवतुः
मनुर्वैवस्वतो ज्येष्ठः श्राद्धदेवः प्रजापतिः। ततः यमो यमी चैव यमजौ संबभूवतुः॥
Verse 39
असह्यतेजस्तद्रूपं दृष्ट्वा संज्ञा विवस्वतः / असहन्ती स्वकां छायां सवर्णां निर्ममे पुनः
असह्यतेजस्तद्रूपं दृष्ट्वा संज्ञा विवस्वतः। असहन्ती स्वकां छायां सवर्णां निर्ममे पुनः॥
Verse 40
महाभागा तु सा नारी तस्याश्छायासमुद्गता / प्राञ्जलिः प्रयता भूत्वा पुनः संज्ञामभाषत
महाभागा तु सा नारी तस्याश्छायासमुद्गता। प्राञ्जलिः प्रयता भूत्वा पुनः संज्ञामभाषत॥
Verse 41
वदस्व किं मया कार्यं सा संज्ञा तामथाब्रवीत् / अहं यास्यापि भद्रं ते स्वमेव भवनं पितुः
वदस्व किं मया कार्यं सा संज्ञा तामथाब्रवीत्। अहं यास्यापि भद्रं ते स्वमेव भवनं पितुः॥
Verse 42
त्वयेह भवने मह्यं वस्तव्यं निर्विशङ्कया / इमौ च बालकौ मह्यं कन्या च वरवर्णिनी
त्वयैवात्र मम गृहे निर्विशङ्कया वस्तव्यं; इमौ च बालकौ मम, कन्या च वरवर्णिनी।
Verse 43
भर्त्तव्या नैवमाख्येयमिदं भगवते त्वया / इमौ च बालकौ मह्यं तथेत्युक्ता तथा च सा
भर्तव्या; एतद् भगवते त्वया नैवमाख्येयम्। “इमौ च बालकौ मह्यं” इति; “तथेत्युक्ता” तथा च सा।
Verse 44
त्वष्टुः समीपमगमद्व्रीडितेव तपस्विनी / पिता तामागतां दृष्ट्वा क्रुद्धः संज्ञामथाब्रवीत्
सा तपस्विनी व्रीडितेव त्वष्टुः समीपमगमत्; पिता तामागतां दृष्ट्वा क्रुद्धः सञ्ज्ञामथाब्रवीत्।
Verse 45
भर्त्तुः समीपं गच्छेति नियुक्ता च पुनः पुनः / अगमद्वडवा भूत्वाच्छाद्य रूपमनिन्दिता
“भर्तुः समीपं गच्छ” इति पुनः पुनर्नियुक्ता; अनिन्दिता वडवा भूत्वा रूपं च्छादयित्वा जगाम।
Verse 46
उत्तरान्सा कुरून्गत्वा तृणान्यथ चचार सा / द्वितीयायां तु संज्ञायां संज्ञेयमिति चिन्त्य ताम्
सा उत्तरान् कुरून् गत्वा तृणानि चचार; द्वितीयायां तु सञ्ज्ञायां “सञ्ज्ञेयम्” इति तां चिन्तयामास।
Verse 47
आदित्यो जनयामास पुत्रावादित्यवर्चसौ / पूर्वजस्य मनोस्तुल्यौ सादृश्येन तु तौ प्रभू
आदित्यः पुत्रौ जनयामास आदित्यवर्चसौ। पूर्वजस्य मनोस्तुल्यौ सादृश्येन तु तौ प्रभू॥
Verse 48
श्रुतश्रवा मनुस्ताभ्यां सावर्णिर्वै भविष्यति
श्रुतश्रवाः मनुः ताभ्यां सावर्णिर्वै भविष्यति॥
Verse 49
श्रुतकर्मा तु विज्ञेयो ग्रहो वै यः शनैश्चरः / मनुरेवाभवत्सो ऽपि सावर्णिरिति चोच्यते
श्रुतकर्मा तु विज्ञेयो ग्रहो वै यः शनैश्चरः। मनुरेवाभवत्सोऽपि सावर्णिरिति चोच्यते॥
Verse 50
संज्ञा तु पार्थिवी सा वै स्वस्य पुत्रस्य वै तदा / चकाराभ्यधिकं स्नेहं त तथा पूर्वजेषु वै
संज्ञा तु पार्थिवी सा वै स्वस्य पुत्रस्य वै तदा। चकाराभ्यधिकं स्नेहं तथा पूर्वजेषु वै॥
Verse 51
मनुस्तच्छाक्षमत्सर्वं यमस्तद्वै न चाक्षमत् / बहुशो जल्पमानस्तु सापत्न्यादतिदुःखितः
मनुस्तच्छाक्षमत्सर्वं यमस्तद्वै न चाक्षमत्। बहुशो जल्पमानस्तु सापत्न्यादतिदुःखितः॥
Verse 52
तां वै रोषाच्च बालाच्च भाविनोर्ऽथस्य वै बलात् / यदा संतर्जयामास च्छायां वैवस्वतो यमः
तां वै रोषाच्च बालाच्च भाविनोऽर्थस्य वै बलात् । यदा संतर्जयामास छायां वैवस्वतो यमः ॥
Verse 53
सा शशाप ततः क्रोधात्सार्णिजननी यमम् / यदा तर्जयसे ऽकस्मात्पितृभार्यां यशस्विनीम्
सा शशाप ततः क्रोधात् सार्णिजननी यमम् । यदा तर्जयसेऽकस्मात् पितृभार्यां यशस्विनीम् ॥
Verse 54
तस्मात्तवैष चरमः पतिष्यति न संशयः / यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः
तस्मात् तवैष चरमः पतिष्यति न संशयः । यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः ॥
Verse 55
मनुना सह धर्मात्मा पितुः सर्वं न्यवेदयत् / भृशं शापभयोद्विग्नः संज्ञावाक्यैर्विनिर्जितः
मनुना सह धर्मात्मा पितुः सर्वं न्यवेदयत् । भृशं शापभयोद्विग्नः संज्ञावाक्यैर्विनिर्जितः ॥
Verse 56
तस्यां मयोद्यतः पादो न तु देहे निपातितः / बाल्याद्वा यदि वा मोहात्तद्भवान्क्षन्तुमर्हति
तस्यां मयोद्यतः पादो न तु देहे निपातितः । बाल्याद्वा यदि वा मोहात् तद्भवान् क्षन्तुमर्हति ॥
Verse 57
शप्तो ऽहमस्मि लोकेश जनन्या तपतां वर / तव प्रसादो नस्त्रातुमेतस्मान्महतो भयात्
शप्तोऽहमस्मि लोकेश! जनन्या तपतां वर; तव प्रसाद एव नः एतस्मान्महतो भयात् त्रातुमर्हति।
Verse 58
विवस्वानेवमुक्तस्तु यमं प्रोवाच वै प्रभुः / असंशयं पुत्र महद्भविष्यत्यत्र कारणम्
विवस्वान् एवमुक्तः प्रभुः यमं प्रोवाच—पुत्र, अत्र महत् कारणं भविष्यति, असंशयम्।
Verse 59
येन त्वामाविशत्क्रोधो धर्मज्ञं सत्यवादिनम् / न शक्यमेतन्मिथ्य तु कर्त्तुं मातुर्वचस्तव
येन त्वां धर्मज्ञं सत्यवादिनं क्रोधः आविशत्; मातुर्वचः मिथ्या कर्तुं एतत् न शक्यम्।
Verse 60
कृमयो मांसमादाय यास्यन्ति च महीं तव / ततः पादं महाप्राज्ञ पुनः सांप्राप्स्यसे सुखम्
कृमयः तव मांसम् आदाय भूमिं यास्यन्ति; ततः, महाप्राज्ञ, पुनः सुखेन पादं प्राप्स्यसि।
Verse 61
कृतमेवं वचः सत्यं मातुस्तव भविष्यति / शापस्य परिहारेण त्वं च त्रातो भविष्यसि
एवं कृतं मातुस्तव वचः सत्यं भविष्यति; शापस्य परिहारेण त्वं च त्रातो भविष्यसि।
Verse 62
आदित्यस्त्वब्रवीत्संज्ञां किमर्थं तनयेषु तु / तुल्येष्वभ्यधिकस्नेह एकस्मिन्क्रियते त्वया
आदित्य उवाच संज्ञाम्—किमर्थं तनयेषु समेष्वपि त्वया एकस्मिन् अधिकस्नेहः क्रियते?
Verse 63
सा तत्परिहरन्ती वै नाचचक्षे विवस्वतः / आत्मना स समाधाय योगात्तत्त्वमपश्यत
सा तद् परिहरन्ती वै न विवस्वतः पश्यति स्म; स आत्मना समाधाय योगेन तत्त्वम् अपश्यत्।
Verse 64
तां शप्तुकामो भगवान्नाशाय कुपितः प्रभुः / सा तत्सर्वं यथा तत्त्वमाचचक्षे विवस्वतः
तां शप्तुकामो भगवान् प्रभुः कुपितो नाशाय; सा तु तत्सर्वं यथा तत्त्वं विवस्वते न्यवेदयत्।
Verse 65
विवस्वांस्तु यथा श्रुत्वा क्रुद्धस्त्वष्टारमभ्ययात् / त्वष्टा तु तं यथान्यायमर्चयित्वा विभावसुम्
विवस्वान् तु यथा श्रुत्वा क्रुद्धः त्वष्टारम् अभ्ययात्; त्वष्टा तं विभावसुम् यथान्यायम् अर्चयित्वा।
Verse 66
निर्दग्धुकामं रोषेण सांत्वयामास वै शनैः / तवातितेजसा युक्तमिदं रूपं न शोभते
स रोषेण निर्दग्धुकामं शनैः सांत्वयामास—तवातितेजसा युक्तं इदं रूपं न शोभते।
Verse 67
असहन्ती तु तत्संज्ञा वने चरति शाद्वले / द्रक्ष्यते तां भवनद्य स्वां भार्यां शुभचारिणीम्
असहन्ती तु तत्संज्ञा वने शाद्वले चरति । अद्य भवान् तां स्वां भार्यां शुभचारिणीं द्रक्ष्यति ॥
Verse 68
श्लाघ्ययौवनसंपन्नां योगमास्थाय गोपते / अनुकूलं भवेदेवं यदि स्यात्समयो मतः
श्लाघ्ययौवनसंपन्नां योगमास्थाय गोपते । अनुकूलं भवेदेवं यदि स्यात् समयो मतः ॥
Verse 69
रूपं निवर्त्तयेयं ते ह्याद्यं श्रेष्ठमरिन्दम / रूपं विवस्वतस्त्वासीत्तिर्यगूर्द्ध्वमधस्तथा
रूपं निवर्त्तयेयं ते ह्याद्यं श्रेष्ठमरिन्दम । रूपं विवस्वतस्त्वासीत्तिर्यगूर्द्ध्वमधस्तथा ॥
Verse 70
तेनासौ पीडिता देवी रूपेण तु दिवस्पतेः / तस्मात्ते समचक्रं तु वर्तते रूपमद्भुतम्
तेनासौ पीडिता देवी रूपेण तु दिवस्पतेः । तस्मात्ते समचक्रं तु वर्तते रूपमद्भुतम् ॥
Verse 71
अनुज्ञातस्ततस्त्वष्ट्रा रूपनिर्वर्त्तनाय वै / ततो ऽभ्युपागमत्त्वष्टा मार्त्तण्डस्य विवस्वतः
अनुज्ञातस्ततस्त्वष्ट्रा रूपनिर्वर्त्तनाय वै । ततोऽभ्युपागमत्त्वष्टा मार्त्तण्डस्य विवस्वतः ॥
Verse 72
भ्रमिमारोप्य तत्तेजः शातयामास तस्य वै / तं निर्मूलित तेजस्कं तेजसापहृतेन तु
भ्रमिमारोप्य तत्तेजः शातयामास तस्य वै । तं निर्मूलिततेजस्कं तेजसापहृतेन तु ॥
Verse 73
कान्तां प्रभाकरो द्रष्टुमियेष शुभदर्शनः / ददर्श योगमास्थाय स्वां भार्यां वडवां तथा
कान्तां प्रभाकरो द्रष्टुमियेष शुभदर्शनः । ददर्श योगमास्थाय स्वां भार्यां वडवां तथा ॥
Verse 74
अदृश्यां सर्वभूतानां तेजसा नियमेन च / अश्वरूपेण मार्त्तण्डस्तां मुखे समभावयत्
अदृश्यां सर्वभूतानां तेजसा नियमेन च । अश्वरूपेण मार्त्तण्डस्तां मुखे समभावयत् ॥
Verse 75
मैथुनान्तनिविष्टा च परपुंसो ऽभिशङ्कया / सा तं निःसारयामास नोभ्यां शुक्रं विवस्वतः
मैथुनान्तनिविष्टा च परपुंसोऽभिशङ्कया । सा तं निःसारयामास नोभ्यां शुक्रं विवस्वतः ॥
Verse 76
देवौ तस्मादजायेतामश्विनौ भिषजां वरौ / नासत्यश्चैव दस्रश्च स्मृतौ द्वादशमूर्तितः
देवौ तस्मादजायेतामश्विनौ भिषजां वरौ । नासत्यश्चैव दस्रश्च स्मृतौ द्वादशमूर्तितः ॥
Verse 77
मार्त्तण्डस्य सुतावेतावष्टमस्य प्रजापतेः / तां तु रूपेण कान्तेन दर्शयामास भास्करः
मार्त्तण्डस्याष्टमस्य प्रजापतेः सुतावेतौ; भास्करस्तु तां कान्तेन रूपेण दर्शयामास।
Verse 78
स तां दृष्ट्वा तदा भार्यां तुतो षैतामुवाच ह / यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः
स तां तदा भार्यां दृष्ट्वा तुष्ट एतामुवाच ह; यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः।
Verse 79
धर्मेण रञ्जयामास धर्मराजस्ततस्तु सः / सो ऽलभत्कर्मणां तेन शुभेन परमां द्युतिम्
धर्मेण रञ्जयामास धर्मराजस्ततस्तु सः; स तेन शुभकर्मणा परमां द्युतिमलभत्।
Verse 80
पितॄणामाधिपत्यं च लोकपालत्वमेव च / मनुः प्रजापतिस्त्वेष सावर्णिः स महायशाः
पितॄणामाधिपत्यं च लोकपालत्वमेव च; मनुः प्रजापतिस्त्वेष सावर्णिः स महायशाः।
Verse 81
भाव्यः सो ऽनागते तस्मिन्मनुः सावर्णिकेन्तरे / मेरुपृष्ठे तपो घोरमद्यापि चरते प्रभुः
भाव्यः सोऽनागते तस्मिन्मनुः सावर्णिकेऽन्तरे; मेरुपृष्ठे तपो घोरमद्यापि चरते प्रभुः।
Verse 82
भ्राता शनैश्चरस्तत्रग्रहत्वं स तु लब्धवान् / त्वष्टा तु तेन रूपेण विष्णोश्चक्रमकल्पयत्
तत्र भ्राता शनैश्चरः ग्रहत्वं तु लब्धवान्। त्वष्टा तेनैव रूपेण विष्णोश्चक्रमकल्पयत्॥
Verse 83
महामहो ऽप्रतिहतं दानवान्प्रतिवारणम् / यवीयसी तयोर्या तु यमुनाच यशस्विनी
महामहोऽप्रतिहतं दानवानां प्रतिवारणम्। यवीयसी तयोऱ्या तु यमुना च यशस्विनी॥
Verse 84
अभवत्सा सरिच्छ्रेष्ठा यमुना लोकपावनी / यस्तु ज्येष्ठो महातेजाः सर्गो यस्येति सांप्रतम्
अभवत्सा सरिच्छ्रेष्ठा यमुना लोकपावनी। यस्तु ज्येष्ठो महातेजाः सर्गो यस्येति सांप्रतम्॥
Verse 85
विस्तरं तस्य वक्ष्यामि मनोर्वैवस्वतस्य ह / इदं तु जन्म देवानां शृणुयाद्वा पठेच्च वा
विस्तरं तस्य वक्ष्यामि मनोर्वैवस्वतस्य ह। इदं तु जन्म देवानां शृणुयाद्वा पठेच्च वा॥
Verse 86
वैवस्वतस्य पुत्राणां सप्तानां तु महौजसाम् / आपदं प्राप्य मुच्येत प्राप्नुयाच्च महद्यशः
वैवस्वतस्य पुत्राणां सप्तानां तु महौजसाम्। आपदं प्राप्य मुच्येत प्राप्नुयाच्च महद्यशः॥
Frequently Asked Questions
The sampled section catalogs a Varuṇa-linked descent: Varuṇa and Stutā → offspring including Kali (and Vaidya) → Kali’s descendants (e.g., Jaya, Vijaya) and associated personified relations (Mada as son; Hiṃsā as wife), extending into named beings whose lines generate the Naiṛta class.
The genealogy functions as an etiology: the Naiṛtas are framed as a proliferating rākṣasa-type progeny (sahasraśaḥ) categorized as grahas—seizing/afflicting forces—with a stated specialization in bāla-upadrava (child-specific affliction), explaining their ritual and social relevance.
It places disruptive forces within a regulated cosmic administration: even afflictive entities are subordinated to a recognized commander (Skanda), and Brahmā’s consent legitimizes that hierarchy—turning a list of dangers into an ordered cosmological system.