Shloka 63
Sagarapratijñāpālana (Fulfilment of Sagara’s Vow) — Keśinī-vivāha and Royal Return
Devanagari script
रममाणो यथाकामं सह ताभ्यां पुरे ऽवसत् / अन्येषां भुवि राज्ञां तु राजशब्दो न चाप्यभूत्
Transliteration
ramamāṇo yathākāmaṃ saha tābhyāṃ pure 'vasat / anyeṣāṃ bhuvi rājñāṃ tu rājaśabdo na cāpyabhūt
Translation
स ताभ्यां सह यथाकामं रममाणः पुरेऽवसत्। अन्येषां भुवि राज्ञां तु ‘राजा’ इति शब्दोऽपि नाभवत्॥
Word by Word
रममाणःenjoying
रममाणः:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootरम् (धातु)
Formवर्तमान कृदन्त (Present participle/शतृ-प्रत्यय), परस्मैपद; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘rejoicing/playing’
यथा-कामम्as he wished
यथा-कामम्:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय) + काम (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभाव-समास (adverbial compound), क्रियाविशेषण; अर्थः ‘as desired/according to wish’
सहwith
सह:
Sahartha (सहार्थ/associative)
TypeIndeclinable
Rootसह (अव्यय)
Formअव्यय, सहार्थक (with; governs instrumental)
ताभ्याम्with those two (women)
ताभ्याम्:
Sahakari (सहकारी/associate)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (Feminine), तृतीया विभक्ति (Instrumental), द्विवचन (Dual)
पुरेin the city
पुरे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootपुर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), सप्तमी विभक्ति (Locative/अधिकरण), एकवचन (Singular)
अवसत्dwelt
अवसत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवस् (धातु)
Formलङ् (Imperfect/past), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular); परस्मैपद
अन्येषाम्of other
अन्येषाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootअन्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine) (or generic), षष्ठी विभक्ति (Genitive/सम्बन्ध), बहुवचन (Plural)
भुविon earth
भुवि:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootभू (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (Feminine), सप्तमी विभक्ति (Locative), एकवचन (Singular)
राज्ञाम्of kings
राज्ञाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), षष्ठी विभक्ति (Genitive), बहुवचन (Plural)
तुbut
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय, विरोध/विशेष (but/however)
राज-शब्दःthe term ‘king’
राज-शब्दः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootराज (प्रातिपदिक) + शब्द (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: ‘the word “king”’
नnot
न:
Pratishedha (प्रतिषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय, निषेध (negation)
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय, समुच्चय (and)
अपिeven
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय, ‘even/also’
अभूत्was/occurred
अभूत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलङ् (Imperfect/past), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद