Shloka 57
Sagarapratijñāpālana (Fulfilment of Sagara’s Vow) — Keśinī-vivāha and Royal Return
Devanagari script
अभ्यनुज्ञाय तं भूयः प्रजागाम निजाश्रमम् / वसिष्टे तु गते राजा सगरःप्रीतमानसः
Transliteration
abhyanujñāya taṃ bhūyaḥ prajāgāma nijāśramam / vasiṣṭe tu gate rājā sagaraḥprītamānasaḥ
Translation
तं पुनरभ्यनुज्ञाय सः स्वनिजाश्रमं प्रजगाम। वसिष्ठे गते राजा सगरः प्रीतमानसोऽभवत्॥
Word by Word
अभ्यनुज्ञायhaving granted permission
अभ्यनुज्ञाय:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootअभि+अनु√ज्ञा (धातु)
Formक्त्वान्त अव्यय (Gerund/Absolutive), धातु: √ज्ञा (9P) with उपसर्ग अभि+अनु; ‘having permitted/after granting leave’
तम्him
तम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/2nd), एकवचन
भूयःagain; further
भूयः:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootभूयस् (प्रातिपदिक)
Formअव्यय (Adverb)
प्रजगामwent forth/returned
प्रजगाम:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र+√गम् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद; धातु √गम् with उपसर्ग प्र
निज-आश्रमम्to his own hermitage
निज-आश्रमम्:
Karma (कर्म) / Gati-karman (गतिकर्म)
TypeNoun
Rootनिज (प्रातिपदिक) + आश्रम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/2nd), एकवचन; कर्मधारयः ‘own hermitage’
वसिष्ठेwhen/with Vasiṣṭha
वसिष्ठे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootवसिष्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (Locative/7th), एकवचन
तुbut/indeed
तु:
Sambandha-bodhaka (सम्बन्धबोधक)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय (Particle)
गतेhaving gone
गते:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeVerb
Root√गम् (धातु)
Formक्त (Past Passive Participle), पुंलिङ्ग, सप्तमी (Locative/7th), एकवचन; ‘gone’ (agreeing with वसिष्ठे)
राजाthe king
राजा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/1st), एकवचन
सगरःSagara
सगरः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसगर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/1st), एकवचन; apposition to राजा
प्रीत-मानसःwith a delighted mind
प्रीत-मानसः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootप्रीत (कृदन्त/प्रातिपदिक) + मानस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/1st), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष/कर्मधारय-प्रायः ‘pleased mind’ = ‘one whose mind is pleased’ (adjectival to सगरः)