Adhyaya 38
Bhārgava Rāma at Māhiṣmatī: Narmadā-stuti and the Challenge to Kārttavīryārjuna
अस्मिन्नध्याये वसिष्ठप्रवचनेन कृष्णस्य तिरोभावानन्तरं भार्गवरामस्य (परशुरामस्य) कृष्णप्रभावजनितं स्वात्मविश्वासवर्धनं वर्ण्यते। स दावाग्निरिव ज्वलन् माहिष्मतीं प्रति प्रसरति, या हैहयकेन्द्रं कार्त्तवीर्यार्जुनसम्बद्धा। नर्मदा परमपावनी दर्शनेनैव पापक्शयकरीति प्रतिपाद्यते; रामः तां ‘हरदेहसमुद्भवा’ इति स्तुत्वा शत्रुनाशं शीघ्रं वरांश्च याचते, तीर्थशक्त्या धर्मयुद्धस्य समर्थनं दर्शयन्। ततः स कार्त्तवीर्यार्जुनं प्रति दूतं प्रेषयति, दूतधर्मेण दूतस्याभयत्वं स्मारयन्, औपचारिकं युद्धाह्वानं च ददाति। दूतः सभायां संदेशं निवेदयति; हैहयराजः महाबलः विजयगर्वितश्च क्रोधेन प्रत्युत्तरं दत्त्वा बाहुबलात् अन्यनृपान् निगृह्येति गर्वं करोति, युद्धं चाङ्गीकरोति। एवं नर्मदातीर्थमहिमा, भार्गव-हैहयवंशवैरं, दूताचारविधिश्च कथां प्रवर्तयन्ति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रहामाण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे भर्गवचरिते सप्तत्रिंशत्तमो ऽध्यायः // ३७// वसिष्ठ उवाच अन्तर्द्धानं गते कृष्णे रामस्तु सुमहायशाः / समुद्रिक्तमथात्मानं मेने कृष्णानुभावतः
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीयोपोद्धातपादे भर्गवचरिते सप्तत्रिंशत्तमोऽध्यायः। वसिष्ठ उवाच—कृष्णेऽन्तर्द्धानं गते, रामः सुमहायशाः कृष्णानुभावतः आत्मानं समुद्रिक्तं मेने।
Verse 2
अकृतव्रणसंयुक्तः प्रदीप्ताग्निरिव ज्वलन् / समायातो भार्गवो ऽसीपुरीं महिष्मतीं प्रति
अकृतव्रणसंयुक्तः प्रदीप्ताग्निरिव ज्वलन्, भार्गवः समायातः असिपुरीं महिष्मतीं प्रति।
Verse 3
यत्र पापहरा पुण्या नर्मदा सरितां वरा / पुनाति दर्शनादेव प्राणिनः पापिनो ह्यपि
यत्र सरितां वरा पुण्या नर्मदा पापहरा; दर्शनादेव प्राणिनः पापिनोऽपि पुनाति।
Verse 4
पुरा त्रय हरेणापि निविष्टेन महात्मना / त्रिपुरस्य विनाशाय कृतो यत्नो महीपते
पुरा महात्मना हरेणापि त्रयः सम्यग् निविष्टेन, त्रिपुरस्य विनाशाय, हे महीपते, यत्नः कृतः।
Verse 5
तत्र किं वर्ण्यते पुण्यं नृणां देवस्वरूपिणाम् / सदृष्ट्वा नर्मदां भूप भर्गवः कुलनन्दनः
तत्र देवस्वरूपिणां नृणां पुण्यं किं वर्ण्यते? हे भूप, नर्मदां सदृष्ट्वा भर्गवः कुलनन्दनः।
Verse 6
नमश्चकार सुप्रीतः शत्रुसाधनतत्परः / नमो ऽस्तु नर्मदे तुभ्यं हरदेहसमुद्भवे
सुप्रीतः शत्रुसाधनतत्परः नमश्चकार; ‘नमोऽस्तु नर्मदे तुभ्यं हरदेहसमुद्भवे’ इति।
Verse 7
क्षिप्रं नाशय शत्रून्मे वरदा भव शोभने / इत्येवं स नमस्कृत्य नर्मदां पापनाशिनीम्
‘क्षिप्रं नाशय शत्रून् मे, वरदा भव, शोभने’ इति; एवं स नर्मदां पापनाशिनीं नमस्कृत्य।
Verse 8
दूतं प्रस्थापयामास कार्त्तवीर्यार्जुनं प्रति / दूत राजात्वया वाच्यो यदहं वच्मि ते ऽनघ
कार्त्तवीर्यार्जुनं प्रति दूतं प्रस्थापयामास; ‘दूत, राजात्वया वाच्यो यदहं वच्मि तेऽनघ’ इति।
Verse 9
न संदेहस्त्वया कार्यो दूतः क्वापि न बध्यते / यद्बलं तु समाश्रित्य जमदग्निमुनिं नृपः
न त्वया संशयो कार्यो दूतः क्वापि न बध्यते। यद्बलं समुपाश्रित्य नृपो जमदग्निमुनिं प्रति॥
Verse 10
तिरस्त्वं कृतवान्मूढ तत्पुत्रो योद्धुमागतः / शीघ्रं निर्गच्छ मन्दात्मन्युद्धं रामाय देहि तत्
तिरस्कृतस्त्वया मूढ तस्य पुत्रो युयुत्सया। शीघ्रं निर्गच्छ मन्दात्मन् युद्धं रामाय देहि तत्॥
Verse 11
भार्गवं त्वं समासाद्य गच्छ लोकान्तरं त्वरा / इत्येवमुक्त्वा राजानं श्रुत्वा तस्य वचस्तथा
भार्गवं त्वं समासाद्य गच्छ लोकान्तरं त्वरा। इत्युक्त्वा राजानं तस्य वाक्यं श्रुत्वा तथैव च॥
Verse 12
शीघ्रमागच्छ भद्रं ते विलंबो नेह शस्यते / तेनैवमुक्तो दूतस्तु गतो हैहयभूपतिम्
शीघ्रमागच्छ भद्रं ते विलम्बो नेह शस्यते। तेनोक्तो दूतस्तु गतो हैहयभूपतिं प्रति॥
Verse 13
रामोदितं तत्सकलं श्रावयामास संसदि / स राजात्रेयभक्तस्तु महाबलपराक्रमः
रामोदितं तत्सकलं श्रावयामास संसदि। स राजाऽत्रेयभक्तस्तु महाबलपराक्रमः॥
Verse 14
चुक्रोध श्रुत्वा वाच्यं तद्दूतमुत्तरमावहत् / कार्त्तवीर्य उवाच मया भुजबलेनैव दत्तदत्तेन मेदिनी
श्रुत्वा तद्वाक्यं स क्रुद्धो दूतमुत्तरं प्रेषयामास। कार्त्तवीर्य उवाच—मया भुजबलेनैव दत्तदत्तेन मेदिनी।
Verse 15
जिता प्रसह्य भूपालान्बद्ध्वानीय निजं पुरम् / तद्बलं मयि वर्त्तेत युद्धं दास्ये तवाधुना
प्रसह्य भूपालान् जित्वा बद्ध्वा नीत्वा निजं पुरम्। तद्बलं मयि वर्ततां; अद्य ते युद्धं दास्यामि।
Verse 16
इत्युत्क्वा विससर्ज्जाशु दूतं हैहयभूपतिः / सेनाध्यक्षं समाहूय प्रोवाच वदतां वरः
इत्युक्त्वा हैहयभूपतिः शीघ्रं दूतं विससर्ज। ततः सेनाध्यक्षं समाहूय वदतां वरः प्रोवाच।
Verse 17
सज्जं कुरु महाभाग सैन्यं मे वीरसंमतः / योत्स्ये रामेण भृगुणा विलंबो मा भवत्विति
सज्जं कुरु महाभाग सैन्यं मे वीरसंमत। रामेण भृगुणा सह योत्स्ये; विलम्बो मा भवतु।
Verse 18
एवमुक्तो महावीरः सेनाध्यक्षः प्रतापनः / सैन्यं सज्जं विधायाशु चतुरङ्ग न्यवेदयत्
एवमुक्तः प्रतापवान् महावीरः सेनाध्यक्षः। शीघ्रं चतुरङ्गं सैन्यं सज्जीकृत्य राज्ञे न्यवेदयत्।
Verse 19
सैन्यं सज्जं समाकर्ण्य कार्त्तवीर्यो नृपो मुदा / सूतोपनीतं स्वरथमारुरोह विशांपते
सैन्यं सज्जं समाकर्ण्य कार्त्तवीर्यो नृपो मुदा । सूतोपनीतं स्वरथमारुरोह विशांपते ॥
Verse 20
तस्य राज्ञः समन्तात्तु सामन्ता मण्डलेश्वराः / अनेकाक्षौहिणीयुक्ताः परिवार्योपतस्थिरे
तस्य राज्ञः समन्तात्तु सामन्ता मण्डलेश्वराः । अनेकाक्षौहिणीयुक्ताः परिवार्योपतस्थिरे ॥
Verse 21
नागास्तु कोटिशस्तत्र हयस्यन्दनपत्तयः / असंख्याता महाराज सैन्ये सागरसन्निभे
नागास्तु कोटिशस्तत्र हयस्यन्दनपत्तयः । असंख्याता महाराज सैन्ये सागरसन्निभे ॥
Verse 22
दृश्यन्ते तत्र भूपाला नानावंशसमुद्भवाः / महावीरा महाकाया नानायुद्धविशारदाः
दृश्यन्ते तत्र भूपाला नानावंशसमुद्भवाः । महावीरा महाकाया नानायुद्धविशारदाः ॥
Verse 23
नानाशस्त्रास्त्रकुशला नानावाहगता नृपाः / नानालङ्कारसंयुक्ता मत्ता दानविभूषिताः
नानाशस्त्रास्त्रकुशला नानावाहगता नृपाः । नानालङ्कारसंयुक्ता मत्ता दानविभूषिताः ॥
Verse 24
महामात्रकृतेद्देशा भान्ति नागा ह्यनेकशः / नानाज्ञातिसमुत्पन्ना हयाः पवनरंहसः
महामात्रकृते देशा भान्ति; नागा ह्यनेकशः। नानाज्ञातिसमुत्पन्ना हयाः पवनरंहसः॥
Verse 25
प्लवन्तो भान्ति भूपाल सादिभिः कृतशिक्षणाः / स्यन्दनानि सुदीर्घाणि जवनाश्वयुतानि च
प्लवन्तो भान्ति भूपाल सादिभिः कृतशिक्षणाः। स्यन्दनानि सुदीर्घाणि जवनाश्वयुतानि च॥
Verse 26
चक्रनिर्घोषयुक्तानि प्रावृण्मेघोपमानि च / पदातयस्तु राजन्ते खड्गचर्मधरा नृप
चक्रनिर्घोषयुक्तानि प्रावृण्मेघोपमानि च। पदातयस्तु राजन्ते खड्गचर्मधरा नृप॥
Verse 27
अहंपूर्वमहंपूर्वमित्यहंपूर्वकान्विताः / यदा प्रचलितं सैन्यं कार्त्तवीर्यार्जुनस्य वै
अहंपूर्वमहंपूर्वमित्यहंपूर्वकान्विताः। यदा प्रचलितं सैन्यं कार्त्तवीर्यार्जुनस्य वै॥
Verse 28
तदा प्राच्छादितं व्योम रजसा च दिशो दश / नानावादित्रनिर्घोषैर्हयानां ह्रेषितैस्तथा
तदा प्राच्छादितं व्योम रजसा च दिशो दश। नानावादित्रनिर्घोषैर्हयानां ह्रेषितैस्तथा॥
Verse 29
गजानां बृंहितै राजन्व्याप्तं गगनमण्डलम् / मार्गे ददर्श राजेन्द्रो विपरीतानि भूपते
गजानां बृंहितैः, राजन्, व्याप्तं गगनमण्डलं; मार्गे राजेन्द्रो भूपते विपरीतानि ददर्श।
Verse 30
शकुनानि रणे तस्य मृत्युदौत्यकराणि च / मुक्तकेशां छिन्ननासां रुदतीं च दिगंबराम्
शकुनानि रणे तस्य मृत्युदौत्यकराणि च; मुक्तकेशां छिन्ननासां रुदतीं च दिगम्बराम्।
Verse 31
कृष्णवस्त्रपरीधानां वनितां स ददर्श ह / कुचैलं पतितं भग्नं नग्नं काषायवाससम्
कृष्णवस्त्रपरीधानां वनितां स ददर्श ह; कुचैलं पतितं भग्नं नग्नं काषायवाससम्।
Verse 32
अङ्गहीनं ददर्शासौ नरं दुःशितमानसम् / गोधां च शशकं शल्यं रिक्तकुम्भं सरीमृपम्
अङ्गहीनं ददर्शासौ नरं दुःशितमानसम्; गोधां च शशकं शल्यं रिक्तकुम्भं सरीमृपम्।
Verse 33
कार्पासं कच्छपं तैलं लवणं चास्थिखण्डकम् / स्वदक्षिणे शृगालं च कुर्वन्तं भैर्वं रवम्
कार्पासं कच्छपं तैलं लवणं चास्थिखण्डकम्; स्वदक्षिणे शृगालं च कुर्वन्तं भैरवं रवम्।
Verse 34
रोगिणं पुंल्कसं चैव वृषं च श्येनभल्लुकौ / दृष्ट्वापि प्रययौ योद्धुं कालपाशावृतो हझात्
रोगिणं पुंल्कसं चैव वृषं च श्येनभल्लुकौ । दृष्ट्वापि स योद्धुं प्रययौ, कालपाशावृतो हताशवत् ॥
Verse 35
नर्मदोत्तरतीरस्थो ह्यकृतव्रणसंयुतः / वटच्छायासमासीनो रामो ऽपश्यदुपागतम्
नर्मदोत्तरतीरस्थो ह्यकृतव्रणसंयुतः । वटच्छायासमासीनो रामोऽपश्यदुपागतम् ॥
Verse 36
कार्त्तवीर्यं नृपवरं शतकोटिनृपान्वितम् / सहस्राक्षौहिणीयुक्तं दृष्ट्वा बभूव ह
कार्त्तवीर्यं नृपवरं शतकोटिनृपान्वितम् । सहस्राक्षौहिणीयुक्तं दृष्ट्वा बभूव ह ॥
Verse 37
अद्य मे सिद्धिमायातं कार्यं चिरसमीहितम् / यद्दृष्टिगोचरो जातः कार्तवीर्यो नृपाधमः
अद्य मे सिद्धिमायातं कार्यं चिरसमीहितम् । यद्दृष्टिगोचरो जातः कार्त्तवीर्यो नृपाधमः ॥
Verse 38
इत्येवमुक्त्वा चोत्थाय धृत्वा परशुमायुधम् / व्यञ्जृभतारिनाशायसिंहः क्रुद्धो यथा तथा
इत्येवमुक्त्वा चोत्थाय धृत्वा परशुमायुधम् । व्यञ्जृभतारिनाशाय सिंहः क्रुद्धो यथा तथा ॥
Verse 39
दृष्ट्वा समुद्यतं रामं सैनिकानां वधाय च / चकंपिरे भृशं सर्वे मृत्योरिव शरीरिणः
दृष्ट्वा समुद्यतं रामं सैनिकानां वधाय च, चकंपिरे भृशं सर्वे मृत्योरिव शरीरिणः।
Verse 40
स यत्र यत्रानिलरंहसं भृगुश्चिक्षेप रोषेण युतः परश्वधम् / ततस्ततश्छिन्नभुजोरुकङ्घरा नागा हयाः शूरनरा निपेतुः
स यत्र यत्रानिलरंहसं भृगुश्चिक्षेप रोषेण युतः परश्वधम्, ततस्ततश्छिन्नभुजोरुकङ्घरा नागा हयाः शूरनरा निपेतुः।
Verse 41
यथा गजेन्द्रो मदयुक्समन्ततो नालं वनं भर्द्दयति प्रधावन् / तथैव रामो ऽपि मनोनिलौजा विमर्द्दयामास नृपस्य सेनाम्
यथा गजेन्द्रो मदयुक्समन्ततो नालं वनं भर्द्दयति प्रधावन्, तथैव रामोऽपि मनोनिलौजा विमर्द्दयामास नृपस्य सेनाम्।
Verse 42
दृष्ट्वा तमित्थं प्रहरन्तमोजसा रामं रणे शस्त्रभृतां वरिष्ठम् / उद्यम्य चापं महदास्थितो रथं सृज्यं च कृत्वा किलमन्स्यराजः
दृष्ट्वा तमित्थं प्रहरन्तमोजसा रामं रणे शस्त्रभृतां वरिष्ठम्, उद्यम्य चापं महदास्थितो रथं सृज्यं च कृत्वा किलमन्स्यराजः।
Verse 43
आकृष्य वाणाननलोग्रतेजसः समाकिरन्भार्गवमाससाद / दृष्ट्वा तमायान्तमथो महात्मा रामो गृहीत्वा धनुषं महोग्रम्
आकृष्य वाणाननलोग्रतेजसः समाकिरन्भार्गवमाससाद, दृष्ट्वा तमायान्तमथो महात्मा रामो गृहीत्वा धनुषं महोग्रम्।
Verse 44
वायव्यमस्त्रं विदधे रुषाप्लुतो निवारयन्मङ्गलबाणवर्षम् / स चापि राजातिबलो मनस्वी ससर्ज रामाय तु पर्वतास्त्रम्
वायव्यमस्त्रं स रोषाप्लुतोऽकरोत्, मङ्गलबाणवर्षं निवारयन्। स चातिबलो मनस्वी राजा रामाय पर्वतास्त्रं ससर्ज॥
Verse 45
तस्तंभ तेनातिबलं तदस्त्रं वायव्यमिष्वस्त्रविधानदक्षः / रामो ऽपि तत्रातिबलं विदित्वा तं मत्स्यराजं विविधास्त्रपूगैः
तेनातिबलं तदस्त्रं तस्तम्भ वायव्येष्वस्त्रविधानदक्षः। रामोऽपि तस्यातिबलं विदित्वा तं मत्स्यराजं विविधास्त्रपूगैः॥
Verse 46
किरन्तमाजौ प्रसभं सुमोच नारायणास्त्रं विधिमन्त्रयुक्तम् / नारायणास्त्रे भृगुणा प्रयुक्ते रामेण राजन्नृपतेर्वधाय
किरन्तमाजौ प्रसभं सुमोच नारायणास्त्रं विधिमन्त्रयुक्तम्। नारायणास्त्रे भृगुणा प्रयुक्ते रामेण राजन्नृपतेर्वधाय॥
Verse 47
दिशस्तु सर्वाः सुभृशं हि तेजसा प्रजज्वलुर्मत्स्यपतिश्चकंपे / रामस्तु तस्याथ विलक्ष्य कम्पं बाणैश्चतुर्भिर्निजघान वाहान्
दिशः सर्वाः सुभृशं तेजसा प्रजज्वलुः, मत्स्यपतिश्चकम्पे। रामस्तु तस्य कम्पं विलक्ष्य बाणैश्चतुर्भिर्निजघान वाहान्॥
Verse 48
शरेण चैकेन ध्वजं महात्मा चिच्छेद चापं च शरद्वयेन / बाणेन चैकेन प्रसह्य सारथिं निपात्य भूमौ रथमार्द्दयत्त्रिभिः
शरेणैकेन ध्वजं महात्मा चिच्छेद, चापं च शरद्वयेन। बाणेनैकेन प्रसह्य सारथिं निपात्य भूमौ रथमार्द्दयत्त्रिभिः॥
Verse 49
त्यक्त्वा रथं भूमिगतं च मङ्गलं परश्वधेनाशु जघान मूर्द्धनि / स भिन्नशीर्षो रुधिरं वमन्मुहुर्मर्च्छामवाप्याथ ममार च क्षणात्
त्यक्त्वा रथं भूमिगतं च मङ्गलं परश्वधेनाशु जघान मूर्द्धनि / स भिन्नशीर्षो रुधिरं वमन्मुहुर्मर्च्छामवाप्याथ ममार च क्षणात्
Verse 50
तत्सैन्यमस्त्रेण च संप्रदग्धं विनाशमायादथ भस्मसात्क्षणात् / तस्मिन्निपतिते राज्ञि चन्द्रवंशसमुद्भवे
तत्सैन्यमस्त्रेण च संप्रदग्धं विनाशमायादथ भस्मसात्क्षणात् / तस्मिन्निपतिते राज्ञि चन्द्रवंशसमुद्भवे
Verse 51
मङ्गले नृपतिश्रेष्ठे रामो हर्षमुपागतः
मङ्गले नृपतिश्रेष्ठे रामो हर्षमुपागतः
Frequently Asked Questions
The episode centers on the Bhārgava (Paraśurāma/Jamadagni line) in confrontation with the Haihaya king Kārttavīryārjuna, a classic dynastic rivalry framed as both political contest and dharmic reckoning.
Narmadā is presented as intrinsically purifying—capable of removing sin by mere sight—and as a boon-bestowing power invoked by Rāma; her epithet ‘Haradeha-samudbhavā’ embeds the river in Śaiva cosmology while legitimizing the hero’s mission through sacred geography.
The text highlights dūta-dharma: an envoy should not be bound or harmed (‘dūtaḥ kvāpi na badhyate’), underscoring that even imminent warfare is preceded by protocol and moral constraint.