Adhyaya 8
Transmission of Bhāgavata Wisdom and Brahmā’s Vision of the Supreme Lord on Ananta
मैत्रेयः विदुरस्य कुलं भक्तिं च प्रशंसति, ततः श्रवण-परम्परया भागवतस्य प्रामाण्यं स्थापयति—सङ्कर्षणात् कुमाराः, तेषां सनत्कुमारात् साङ्ख्यायनः, ततो पराशर-बृहस्पती, पराशरात् मैत्रेयः, स च विदुराय कथयति। अनन्तरं प्रलय-जलमध्ये अन्तःशक्त्या अनन्तशय्यायां गर्भोदकशायी विष्णुः शेते; कालशक्तिः सूक्ष्म-तत्त्वानि सृज्योपकरणानि च प्रेरयति। भगवतो नाभितः विश्व-पद्मं प्रादुर्भवति; तस्मात् ब्रह्मा जायते, दिग्विलोकनेन चतुर्मुखो भवति। पद्मनालं न लभमानः बाह्य-अन्वेषणं त्यक्त्वा अन्तर्मुख-ध्यानं तपश्च चरति। दीर्घतपसा हृदि स्थितं प्रभुं साक्षात्कृत्वा शेषे शयानं हरिं मणिभूषण-श्रीवत्स-वनमाला-सुदर्शन-रक्षणादिभिः शोभितं पश्यति। रजोगुणेन प्रेरितः सृष्टेः कारणानि दृष्ट्वा स्तुतिभिः विसर्गारम्भाय सज्जो भवति, यत् पराध्याये ब्रह्मस्तुतिरूपेण प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच सत्सेवनीयो बत पूरुवंशो यल्लोकपालो भगवत्प्रधान: । बभूविथेहाजितकीर्तिमालां पदे पदे नूतनयस्यभीक्ष्णम् ॥ १ ॥
मैत्रेय उवाच—बत सत्सेवनीयोऽयं पूरुवंशः, यत् तत्र लोकपालो भगवत्प्रधानोऽभवत्। त्वमपि तस्मिन्नेव वंशे जातः; तव प्रयत्नात् अजीतस्य कीर्तिमालां पदे पदे नूतनयस्य भीक्ष्णं प्रवर्धते।
Verse 2
सोऽहं नृणां क्षुल्लसुखाय दु:खं महद्गतानां विरमाय तस्य । प्रवर्तये भागवतं पुराणं यदाह साक्षाद्भगवानृषिभ्य: ॥ २ ॥
सोऽहं नृणां क्षुद्रसुखहेतोर्महद्दुःखजाले निमग्नानां तन्निवृत्तये भागवतं पुराणं प्रवर्तये, यत् साक्षाद्भगवता महर्षिभ्यः प्रोक्तम्।
Verse 3
आसीनमुर्व्यां भगवन्तमाद्यं सङ्कर्षणं देवमकुण्ठसत्त्वम् । विवित्सवस्तत्त्वमत: परस्य कुमारमुख्या मुनयोऽन्वपृच्छन् ॥ ३ ॥
पुरा कदाचिद् उर्व्यां अधोभागे आसीनं भगवन्तमाद्यं सङ्कर्षणं देवमकुण्ठसत्त्वम्। ततः परस्य वासुदेवस्य तत्त्वं विवित्सवः कुमारमुख्या मुनयोऽन्वपृच्छन्, त्वद्वत् सम्यक्।
Verse 4
स्वमेव धिष्ण्यं बहु मानयन्तं यद्वासुदेवाभिधमामनन्ति । प्रत्यग्धृताक्षाम्बुजकोशमीष- दुन्मीलयन्तं विबुधोदयाय ॥ ४ ॥
तदा स भगवान् सङ्कर्षणः स्वमेव धिष्ण्यं बहु मानयन् यं विद्वांसो वासुदेवाभिधं परमं प्रभुम् आमनन्ति, स महर्षिविबुधोदयाय प्रत्यग्धृताक्षाम्बुजकोशं किंचिद् उन्मील्य वचनं प्रववृते।
Verse 5
स्वर्धुन्युदार्द्रै: स्वजटाकलापै- रुपस्पृशन्तश्चरणोपधानम् । पद्मं यदर्चन्त्यहिराजकन्या: सप्रेमनानाबलिभिर्वरार्था: ॥ ५ ॥
स्वर्धुन्युदार्द्रैः स्वजटाकलापैरुपस्पृशन्तश्चरणोपधानम्। पद्मं यदर्चन्त्यहिराजकन्याः सप्रेम नानाबलिभिर्वरार्थाः॥
Verse 6
मुहुर्गृणन्तो वचसानुराग- स्खलत्पदेनास्य कृतानि तज्ज्ञा: । किरीटसाहस्रमणिप्रवेक- प्रद्योतितोद्दामफणासहस्रम् ॥ ६ ॥
मुहुर्गृणन्तो वचसानुरागस्खलत्पदेनास्य कृतानि तज्ज्ञाः। किरीटसाहस्रमणिप्रवेकप्रद्योतितोद्दामफणासहस्रम्॥
Verse 7
प्रोक्तं किलैतद्भगवत्तमेन निवृत्तिधर्माभिरताय तेन । सनत्कुमाराय स चाह पृष्ट: सांख्यायनायाङ्ग धृतव्रताय ॥ ७ ॥
प्रोक्तं किलैतद्भगवत्तमेन निवृत्तिधर्माभिरताय तेन। सनत्कुमाराय स चाह पृष्टः सांख्यायनायाङ्ग धृतव्रताय॥
Verse 8
सांख्यायन: पारमहंस्यमुख्यो विवक्षमाणो भगवद्विभूती: । जगाद सोऽस्मद्गुरवेऽन्विताय पराशरायाथ बृहस्पतेश्च ॥ ८ ॥
सांख्यायनः पारमहंस्यमुख्यो विवक्षमाणो भगवद्विभूतीः। जगाद सोऽस्मद्गुरवेऽन्विताय पराशरायाथ बृहस्पतेश्च॥
Verse 9
प्रोवाच मह्यं स दयालुरुक्तो मुनि: पुलस्त्येन पुराणमाद्यम् । सोऽहं तवैतत्कथयामि वत्स श्रद्धालवे नित्यमनुव्रताय ॥ ९ ॥
पुलस्त्येन महर्षिणा यथोक्तो दयालुः पराशरमुनिः मह्यं पुराणानां प्रधानमिदं भागवतं प्रोवाच। अहं च तवैतत् वत्स श्रद्धालवे नित्यमनुव्रताय यथाश्रुतं कथयामि॥
Verse 10
उदाप्लुतं विश्वमिदं तदासीद् यन्निद्रयामीलितदृङ् न्यमीलयत् । अहीन्द्रतल्पेऽधिशयान एक: कृतक्षण: स्वात्मरतौ निरीह: ॥ १० ॥
तदा त्रैलोक्यं सलिलेनोदाप्लुतं बभूव। अहीन्द्रतल्पेऽनन्तेऽधिशयानो गर्भोदकशायी विष्णुरेक एव आसीत्; स्वान्तःशक्त्या निद्रावदिव स्थितोऽपि बहिःशक्तेः कर्मभिः निरीहः, तस्य नेत्रे न पूर्णतया निमीलिते॥
Verse 11
सोऽन्त:शरीरेऽर्पितभूतसूक्ष्म: कालात्मिकां शक्तिमुदीरयाण: । उवास तस्मिन् सलिले पदे स्वे यथानलो दारुणि रुद्धवीर्य: ॥ ११ ॥
स प्रभुः अन्तःशरीरे सूक्ष्मभूतान्यर्पयित्वा कालात्मिकां शक्तिमुदीरयन्, तस्मिन् प्रलयसलिले स्वपदे उवास; यथा दारुणि रुद्धवीर्योऽनलः अन्तर्निहितः॥
Verse 12
चतुर्युगानां च सहस्रमप्सु स्वपन् स्वयोदीरितया स्वशक्त्या । कालाख्ययासादितकर्मतन्त्रो लोकानपीतान्ददृशे स्वदेहे ॥ १२ ॥
स स्वशक्त्या स्वयोदीरितया अप्सु स्वपन् इव चतुर्युगानां सहस्रं शयानः। कालाख्यया शक्त्या आसादितकर्मतन्त्रे जीवगणे पुनः प्रवर्तमाने, स्वदेहे नीलाभं रूपं ददर्श॥
Verse 13
तस्यार्थसूक्ष्माभिनिविष्टदृष्टे- रन्तर्गतोऽर्थो रजसा तनीयान् । गुणेन कालानुगतेन विद्ध: सूष्यंस्तदाभिद्यत नाभिदेशात् ॥ १३ ॥
तस्य सृष्ट्यर्थसूक्ष्मेऽर्थे अभिनिविष्टदृष्टेः, रजसा तनीयान् अन्तर्गतोऽर्थः गुणेन कालानुगतेन विद्धः सन्, तदा नाभिदेशात् सूष्यन् इवाभिद्यत॥
Verse 14
स पद्मकोश: सहसोदतिष्ठत् कालेन कर्मप्रतिबोधनेन । स्वरोचिषा तत्सलिलं विशालं विद्योतयन्नर्क इवात्मयोनि: ॥ १४ ॥
स पद्मकोशः सहसोदतिष्ठत् कालेन कर्मप्रतिबोधनेन। स्वरोचिषा तत्सलिलं विशालं विद्योतयन्नर्क इवात्मयोनिः॥१४॥
Verse 15
तल्लोकपद्मं स उ एव विष्णु: प्रावीविशत्सर्वगुणावभासम् । तस्मिन् स्वयं वेदमयो विधाता स्वयम्भुवं यं स्म वदन्ति सोऽभूत् ॥ १५ ॥
तल्लोकपद्मं स उ एव विष्णुः प्रावीविशत्सर्वगुणावभासम्। तस्मिन् स्वयं वेदमयो विधाता स्वयम्भुवं यं स्म वदन्ति सोऽभूत्॥१५॥
Verse 16
तस्यां स चाम्भोरुहकर्णिकाया- मवस्थितो लोकमपश्यमान: । परिक्रमन् व्योम्नि विवृत्तनेत्र- श्चत्वारि लेभेऽनुदिशं मुखानि ॥ १६ ॥
तस्यां स चाम्भोरुहकर्णिकाया- मवस्थितो लोकमपश्यमानः। परिक्रमन् व्योम्नि विवृत्तनेत्र- श्चत्वारि लेभेऽनुदिशं मुखानि॥१६॥
Verse 17
तस्माद्युगान्तश्वसनावघूर्ण- जलोर्मिचक्रात्सलिलाद्विरूढम् । उपाश्रित: कञ्जमु लोकतत्त्वं नात्मानमद्धाविददादिदेव: ॥ १७ ॥
तस्माद्युगान्तश्वसनावघूर्ण- जलोर्मिचक्रात्सलिलाद्विरूढम्। उपाश्रितः कञ्जमु लोकतत्त्वं नात्मानमद्धाविददादिदेवः॥१७॥
Verse 18
क एष योऽसावहमब्जपृष्ठ एतत्कुतो वाब्जमनन्यदप्सु । अस्ति ह्यधस्तादिह किञ्चनैत- दधिष्ठितं यत्र सता नु भाव्यम् ॥ १८ ॥
क एष योऽसावहमब्जपृष्ठ एतत्कुतो वाब्जमनन्यदप्सु। अस्ति ह्यधस्तादिह किञ्चनैत- दधिष्ठितं यत्र सता नु भाव्यम्॥१८॥
Verse 19
स इत्थमुद्वीक्ष्य तदब्जनाल- नाडीभिरन्तर्जलमाविवेश । नार्वाग्गतस्तत्खरनालनाल- नाभिं विचिन्वंस्तदविन्दताज: ॥ १९ ॥
स इत्थं विमृश्य तदब्जनालस्य नाडीभिरन्तर्जलमाविवेश। न तु तस्य मूलं नाभिमुपेत्यापि विचिन्वन् अविन्दत॥
Verse 20
तमस्यपारे विदुरात्मसर्गं विचिन्वतोऽभूत्सुमहांस्त्रिणेमि: । यो देहभाजां भयमीरयाण: परिक्षिणोत्यायुरजस्य हेति: ॥ २० ॥
तमस्यपारे विदुर आत्मसर्गं विचिन्वतः सुमहान् त्रिणेमिः अभूत्। स देहभाजां भयमीरयन् अजस्य आयुः परिक्षिणोति—हरेः चक्रहेतिः॥
Verse 21
ततो निवृत्तोऽप्रतिलब्धकाम: स्वधिष्ण्यमासाद्य पुन: स देव: । शनैर्जितश्वासनिवृत्तचित्तो न्यषीददारूढसमाधियोग: ॥ २१ ॥
ततो निवृत्तोऽप्रतिलब्धकामः स्वधिष्ण्यमासाद्य पुनः स देवः। शनैर्जितश्वास-निवृत्तचित्तः न्यषीद् आरूढसमाधियोगः॥
Verse 22
कालेन सोऽज: पुरुषायुषाभि- प्रवृत्तयोगेन विरूढबोध: । स्वयं तदन्तर्हृदयेऽवभात- मपश्यतापश्यत यन्न पूर्वम् ॥ २२ ॥
कालेन सोऽजः पुरुषायुषाभिः प्रवृत्तयोगेन विरूढबोधः। स्वयं तदन्तर्हृदयेऽवभातं अपश्यत—यन्न पूर्वं नापश्यत॥
Verse 23
मृणालगौरायतशेषभोग- पर्यङ्क एकं पुरुषं शयानम् । फणातपत्रायुतमूर्धरत्न- द्युभिर्हतध्वान्तयुगान्ततोये ॥ २३ ॥
मृणालगौरायतशेषभोगपर्यङ्के एकं पुरुषं शयानम् अपश्यत्। फणातपत्रायुतमूर्धरत्नद्युभिः युगान्ततोये हतध्वान्तम्॥
Verse 24
प्रेक्षां क्षिपन्तं हरितोपलाद्रे: सन्ध्याभ्रनीवेरुरुरुक्ममूर्ध्न: । रत्नोदधारौषधिसौमनस्य वनस्रजो वेणुभुजाङ्घ्रि पाङ्घ्रे : ॥ २४ ॥
भगवतः दिव्यविग्रहकान्तिः हरितोपलाद्रेः शोभां तिरस्करोति स्म। सन्ध्याभ्रनीवेरविभूषितोऽपि स गिरिर् यथा शोभते, तथा पीताम्बरधारी भगवान् तस्य शोभाम् अतिशेते। शिखरे रुक्मं यद्यपि, तथापि रत्नखचितं शिरोभूषणं तस्य तदपि पराजयति। रत्नोदधारौषधिसौमनस्यप्रवाहाः वनस्रज इव दृश्यन्ते, किन्तु तस्य महाविग्रहः, वेणुभुजाङ्घ्रिपाङ्घ्रयः रत्नमुक्तातुलसीपुष्पमालाभिः विभूषिताः, तद् दृश्यं तिरस्कुर्वन्ति स्म॥
Verse 25
आयामतो विस्तरत: स्वमान- देहेन लोकत्रयसंग्रहेण । विचित्रदिव्याभरणांशुकानां कृतश्रियापाश्रितवेषदेहम् ॥ २५ ॥
आयामतो विस्तरतश्च अनन्तः स्वमानदेहः स भगवान् लोकत्रयसंग्रहेणोपरिमध्याधोलोकान् व्याप्य तस्थौ। विचित्रैर्दिव्याभरणैः अंशुकैश्च स्वयंज्योतिः कृतश्रियः, सम्यगलंकारविभूषितवेषदेहः बभौ॥
Verse 26
पुंसां स्वकामाय विविक्तमार्गै- रभ्यर्चतां कामुदुघाङ्घ्रि पद्मम् । प्रदर्शयन्तं कृपया नखेन्दु- मयूखभिन्नाङ्गुलिचारुपत्रम् ॥ २६ ॥
विविक्तमार्गैः निर्मलभक्त्या अभ्यर्चतां पुंसां स्वकामाय कामुदुघं तस्याङ्घ्रिपद्मम्। स भगवान् कृपया स्वपादपद्मं प्रदर्शयामास; नखेन्दुमयूखैः भिन्नाङ्गुलिचारुपत्रं तद् पद्ममिव शोभते स्म॥
Verse 27
मुखेन लोकार्तिहरस्मितेन परिस्फुरत्कुण्डलमण्डितेन । शोणायितेनाधरबिम्बभासा प्रत्यर्हयन्तं सुनसेन सुभ्र्वा ॥ २७ ॥
लोकर्तिहरस्मितेन मुखेन स भगवान् भक्तसेवां प्रत्यर्हयामास। परिस्फुरत्कुण्डलमण्डितं तन्मुखं शोणायिताधरबिम्बभासा, सुनसेन सुभ्र्वा च अतिमनोहरं बभौ॥
Verse 28
कदम्बकिञ्जल्कपिशङ्गवाससा स्वलंकृतं मेखलया नितम्बे । हारेण चानन्तधनेन वत्स श्रीवत्सवक्ष:स्थलवल्लभेन ॥ २८ ॥
कदम्बकिञ्जल्कपिशङ्गवाससा नितम्बे मेखलया स्वलंकृतं स भगवान् बभौ। वक्षःस्थले श्रीवत्सलाञ्छनशोभिते, अनन्तधनहारेण च वत्स, विभूषितः॥
Verse 29
परार्ध्यकेयूरमणिप्रवेक- पर्यस्तदोर्दण्डसहस्रशाखम् । अव्यक्तमूलं भुवनाङ्घ्रि पेन्द्र- महीन्द्रभोगैरधिवीतवल्शम् ॥ २९ ॥
परार्ध्यकेयूरमणिप्रवेकैः पर्यस्तदोर्दण्डसहस्रशाखः। अव्यक्तमूलो भुवनाङ्घ्रिपेन्द्रः शेषफणैः संवृतविग्रहः॥
Verse 30
चराचरौको भगवन्महीध्र- महीन्द्रबन्धुं सलिलोपगूढम् । किरीटसाहस्रहिरण्यशृङ्ग- माविर्भवत्कौस्तुभरत्नगर्भम् ॥ ३० ॥
चराचरौको भगवन् महीध्र-महीन्द्रबन्धुः सलिलोपगूढः। किरीटसाहस्रहिरण्यशृङ्ग-आविर्भवत्कौस्तुभरत्नगर्भः॥
Verse 31
निवीतमाम्नायमधुव्रतश्रिया स्वकीर्तिमय्या वनमालया हरिम् । सूर्येन्दुवाय्वग्न्यगमं त्रिधामभि: परिक्रमत्प्राधनिकैर्दुरासदम् ॥ ३१ ॥
निवीतमाम्नायमधुव्रतश्रिया स्वकीर्तिमय्या वनमालया हरिम्। सूर्येन्दुवाय्वग्न्यगमं त्रिधामभिः परिक्रमत्प्राधनिकैर्दुरासदम्॥
Verse 32
तर्ह्येव तन्नाभिसर:सरोज- मात्मामम्भ: श्वसनं वियच्च । ददर्श देवो जगतो विधाता नात: परं लोकविसर्गदृष्टि: ॥ ३२ ॥
तर्ह्येव तन्नाभिसरःसरोजमात्माम्भः श्वसनं वियच्च। ददर्श देवो जगतो विधाता नातः परं लोकविसर्गदृष्टिः॥
Verse 33
स कर्मबीजं रजसोपरक्त: प्रजा: सिसृक्षन्नियदेव दृष्ट्वा । अस्तौद्विसर्गाभिमुखस्तमीड्य- मव्यक्तवर्त्मन्यभिवेशितात्मा ॥ ३३ ॥
स कर्मबीजं रजसोपरक्तः प्रजाः सिसृक्षन्नियदेव दृष्ट्वा। अस्तौद्विसर्गाभिमुखस्तमीड्यमव्यक्तवर्त्मन्यभिवेशितात्मा॥
Frequently Asked Questions
Because Bhāgavata-jñāna is not presented as speculation but as śabda-pramāṇa received through realized transmitters. The chapter foregrounds epistemic authority: the same truth is preserved by faithful hearing, and its purpose is compassion—liberating beings trapped in great misery for tiny pleasures.
Brahmā’s failure in external investigation teaches the limit of sensory and intellectual search. He returns to the lotus, restrains objectives, and performs deep meditation (tapas/samādhi). Only when the Lord reveals Himself within the heart does Brahmā gain true knowledge—showing that creation-knowledge depends on surrender and divine grace, not mere exploration.
Garbhodakaśāyī Viṣṇu is the Purusha expansion who enters each universe, from whom the cosmic lotus and Brahmā arise. His ‘rest’ on Ananta in pralaya symbolizes transcendence over material guṇas while still governing them: the jīvas remain in subtle suspension, and kāla later agitates prakṛti for the next cycle of manifestation.