Adhyaya 32
Kapila’s Conclusion: Limits of Karma and Yoga; Supremacy of Bhakti and Qualification to Receive the Teaching
देवहूत्यै कपिलः उपदिशन् अस्मिन्नध्याये गृह्यधर्मप्रधानं कर्मकाण्डं च शुद्धकर्म-भक्तिमार्गेण विमोचनेन सह विरोधयति। देव-पितृयाजिनः सोमलोकं पितृलोकं वा पुण्येन यान्ति, किन्तु पुण्यक्षये प्रलये च पुनरावर्तन्ते; ब्रह्मलोकपर्यन्ता अपि सिद्धयः कालाधीनाः। योगिनो ब्रह्मणः शरीरे लीयन्ते, ब्रह्ममोक्षे तेन सह ऊर्ध्वं नीयन्ते, तथापि हृदयस्थे भगवति साक्षात् शरणं ग्रहीतव्यमिति स उपदिशति। ज्ञान-योग-वर्णाश्रम-तपः-दानादीनां समन्वयं कृत्वा, एकमेव परं तत्त्वं ब्रह्म-परमात्म-भगवानिति भिन्नदृष्टिभिः ज्ञायते इति निष्कर्षयति। एषा विद्या असूयकपाखण्डिभ्यः न, श्रद्धालुभ्यः शुचिभ्यः अनसूयुभ्यः भक्तेभ्यः एव इति धर्मनीतिं स्थापयति। अन्ते कपिलस्य श्रवण-कीर्तन-ध्यानं श्रद्धया कृत्वा भगवत्पदम् अवाप्यते इति प्रतिज्ञया उपसंहरति।
Shlokas
Verse 1
कपिल उवाच अथ यो गृहमेधीयान्धर्मानेवावसन्गृहे । काममर्थं च धर्मान्स्वान्दोग्धि भूय: पिपर्ति तान् ॥ १ ॥
कपिल उवाच—अथ यो गृहमेधीयान् धर्मान् एवावसन् गृहे। कामम् अर्थं च धर्मान् स्वान् दोग्धि भूयः पिपर्ति तान्॥
Verse 2
स चापि भगवद्धर्मात्काममूढ: पराङ्मुख: । यजते क्रतुभिर्देवान्पितृंश्च श्रद्धयान्वित: ॥ २ ॥
स चापि भगवद्धर्मात् काममूढः पराङ्मुखः। यजते क्रतुभिर्देवान् पितॄंश्च श्रद्धयान्वितः॥
Verse 3
तच्छ्रद्धयाक्रान्तमति: पितृदेवव्रत: पुमान् । गत्वा चान्द्रमसं लोकं सोमपा: पुनरेष्यति ॥ ३ ॥
तच्छ्रद्धयाक्रान्तमतिḥ पितृदेवव्रतः पुमान्। गत्वा चान्द्रमसं लोकं सोमपाः पुनरेष्यति॥
Verse 4
यदा चाहीन्द्रशय्यायां शेतेऽनन्तासनो हरि: । तदा लोका लयं यान्ति त एते गृहमेधिनाम् ॥ ४ ॥
यदा हरिरनन्तशेषशय्यायां शेते, तदा गृहमेधिनां सर्वे लोका—चन्द्रादयः स्वर्गलोकाः अपि—लयं यान्ति।
Verse 5
ये स्वधर्मान्न दुह्यन्ति धीरा: कामार्थहेतवे । नि:सङ्गा न्यस्तकर्माण: प्रशान्ता: शुद्धचेतस: ॥ ५ ॥
ये धीराḥ स्वधर्मात् न दुह्यन्ति कामार्थहेतवे; ते निःसङ्गा न्यस्तकर्माणः प्रशान्ताः शुद्धचेतसः।
Verse 6
निवृत्तिधर्मनिरता निर्ममा निरहङ्कृता: । स्वधर्माप्तेन सत्त्वेन परिशुद्धेन चेतसा ॥ ६ ॥
निवृत्तिधर्मनिरता निर्ममा निरहङ्कृताः; स्वधर्माप्तेन सत्त्वेन परिशुद्धेन चेतसा स्थितिं स्वां प्राप्नुवन्ति, तथा भगवद्राज्यं सुगमं प्रविशन्ति।
Verse 7
सूर्यद्वारेण ते यान्ति पुरुषं विश्वतोमुखम् । परावरेशं प्रकृतिमस्योत्पत्त्यन्तभावनम् ॥ ७ ॥
सूर्यद्वारेण ते यान्ति पुरुषं विश्वतोमुखम्; परावरेशं प्रकृतेरस्योत्पत्त्यन्तभावनम्।
Verse 8
द्विपरार्धावसाने य: प्रलयो ब्रह्मणस्तु ते । तावदध्यासते लोकं परस्य परचिन्तका: ॥ ८ ॥
द्विपरार्धावसाने ब्रह्मणः प्रलये सति, परस्य परचिन्तकाः हिरण्यगर्भोपासकाः तावद् लोकम् अध्यास्ते।
Verse 9
क्ष्माम्भोऽनलानिलवियन्मनइन्द्रियार्थ- भूतादिभि: परिवृतं प्रतिसञ्जिहीर्षु: । अव्याकृतं विशति यर्हि गुणत्रयात्मा कालं पराख्यमनुभूय पर: स्वयम्भू: ॥ ९ ॥
गुणत्रयात्मा परः स्वयम्भूर्ब्रह्मा द्विपरार्धाख्यं दुरतिक्रमं कालं अनुभूय, क्ष्माम्भोऽनलानिलवियन्मनइन्द्रियार्थभूतादिभिः आवृतं जगदण्डं प्रतिसञ्जिहीर्षुः अव्याकृतं विशति, ततः परं पदं प्रतिपद्यते।
Verse 10
एवं परेत्य भगवन्तमनुप्रविष्टा ये योगिनो जितमरुन्मनसो विरागा: । तेनैव साकममृतं पुरुषं पुराणं ब्रह्म प्रधानमुपयान्त्यगताभिमाना: ॥ १० ॥
ये योगिनो जितमरुन्मनसो विरागाः, भगवन्तं ब्रह्मलोकं परेत्य तमनुप्रविष्टाः; ते देहं त्यक्त्वा ब्रह्मणः शरीरे लीयन्ते, तेनैव साकं पुराणं पुरुषं प्रधानम् अमृतं परं ब्रह्म उपयान्ति, अगताभिमानाः।
Verse 11
अथ तं सर्वभूतानां हृत्पद्मेषु कृतालयम् । श्रुतानुभावं शरणं व्रज भावेन भामिनि ॥ ११ ॥
अतः भामिनि, सर्वभूतानां हृत्पद्मेषु कृतालयं श्रुतानुभावं परमं शरणं तं पुरुषोत्तमं भावेन व्रज, भक्त्या तस्यैव आश्रयं गृहाण।
Verse 12
आद्य: स्थिरचराणां यो वेदगर्भ: सहर्षिभि: । योगेश्वरै: कुमाराद्यै: सिद्धैर्योगप्रवर्तकै: ॥ १२ ॥ भेददृष्टयाभिमानेन नि:सङ्गेनापि कर्मणा । कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ १३ ॥ स संसृत्य पुन: काले कालेनेश्वरमूर्तिना । जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ १४ ॥ ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च तेऽपि धर्मविनिर्मितम् । निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति ॥ १५ ॥
हे मातः, आद्यः स्थिरचराणां वेदगर्भो ब्रह्मा सहर्षिभिः कुमाराद्यैः योगेश्वरैः सिद्धैश्च योगप्रवर्तकैः, भेददृष्ट्याभिमानेन कर्तृत्वात् सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभं उपासते। ते निष्कामकर्मणा नि:सङ्गा अपि, कालेनेश्वरमूर्तिना गुणव्यतिकरे जाते पुनः संसृत्य यथापूर्वं प्रजायन्ते। पारमेष्ठ्यमैश्वर्यं च धर्मविनिर्मितं निषेव्य, गुणव्यतिकरे सति पुनरायान्ति।
Verse 13
आद्य: स्थिरचराणां यो वेदगर्भ: सहर्षिभि: । योगेश्वरै: कुमाराद्यै: सिद्धैर्योगप्रवर्तकै: ॥ १२ ॥ भेददृष्टयाभिमानेन नि:सङ्गेनापि कर्मणा । कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ १३ ॥ स संसृत्य पुन: काले कालेनेश्वरमूर्तिना । जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ १४ ॥ ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च तेऽपि धर्मविनिर्मितम् । निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति ॥ १५ ॥
हे मातः, आद्यः स्थिरचराणां वेदगर्भो ब्रह्मा सहर्षिभिः कुमाराद्यैः योगेश्वरैः सिद्धैर्योगप्रवर्तकैः, भेददृष्ट्याभिमानेन कर्तृत्वात् सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् उपासते। ते निष्कामकर्मणा नि:सङ्गा अपि, कालेनेश्वरमूर्तिना गुणव्यतिकरे जाते पुनः संसृत्य यथापूर्वं प्रजायन्ते; पारमेष्ठ्यमैश्वर्यं च धर्मविनिर्मितं निषेव्य, गुणव्यतिकरे सति पुनरायान्ति।
Verse 14
आद्य: स्थिरचराणां यो वेदगर्भ: सहर्षिभि: । योगेश्वरै: कुमाराद्यै: सिद्धैर्योगप्रवर्तकै: ॥ १२ ॥ भेददृष्टयाभिमानेन नि:सङ्गेनापि कर्मणा । कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ १३ ॥ स संसृत्य पुन: काले कालेनेश्वरमूर्तिना । जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ १४ ॥ ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च तेऽपि धर्मविनिर्मितम् । निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति ॥ १५ ॥
हे मातः, स्वार्थविशेषेणापि भगवन्तं पुरुषोत्तमं केचित् उपासते; तथापि सृष्टिकाले गुणव्यतिकर आरभ्यमाणे कालप्रभावात् वेदगर्भो ब्रह्मा सहर्षिभिः कुमाराद्यैः योगेश्वरैः सिद्धैश्च योगमार्गप्रवर्तकैः पुनः संसारे प्रादुर्भवति, यथापूर्वरूपपदवीमेव प्राप्नोति।
Verse 15
आद्य: स्थिरचराणां यो वेदगर्भ: सहर्षिभि: । योगेश्वरै: कुमाराद्यै: सिद्धैर्योगप्रवर्तकै: ॥ १२ ॥ भेददृष्टयाभिमानेन नि:सङ्गेनापि कर्मणा । कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ १३ ॥ स संसृत्य पुन: काले कालेनेश्वरमूर्तिना । जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ १४ ॥ ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च तेऽपि धर्मविनिर्मितम् । निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति ॥ १५ ॥
पारमेष्ठ्यं महदैश्वर्यं च यद्यपि धर्मविनिर्मितं, तदपि निषेव्य ते देवर्षयः गुणव्यतिकरे सति पुनरायान्ति; सृष्ट्यादौ कालप्रभावात् पूर्ववत् एव स्वस्वरूपपदेषु प्रादुर्भवन्ति।
Verse 16
ये त्विहासक्तमनस: कर्मसु श्रद्धयान्विता: । कुर्वन्त्यप्रतिषिद्धानि नित्यान्यपि च कृत्स्नश: ॥ १६ ॥
ये तु इह संसारेऽतिसक्तमनसः श्रद्धयान्विताः, अप्रतिषिद्धानि नित्यानि कर्माणि कृत्स्नशः प्रतिदिनं कुर्वन्ति, फलासक्त्या तेषु बद्धचित्ताः सन्ति।
Verse 17
रजसा कुण्ठमनस: कामात्मानोऽजितेन्द्रिया: । पितृन् यजन्त्यनुदिनं गृहेष्वभिरताशया: ॥ १७ ॥
रजोगुणप्रेरिताः कुण्ठमनसः कामात्मानः अजितेन्द्रियाः, गृहेषु अभिरताशयाः सन्तः पितॄन् अनुदिनं यजन्ति, अर्थवृद्ध्यै रात्रिन्दिवं प्रवर्तन्ते।
Verse 18
त्रैवर्गिकास्ते पुरुषा विमुखा हरिमेधस: । कथायां कथनीयोरुविक्रमस्य मधुद्विष: ॥ १८ ॥
त्रैवर्गिकाः इति ते प्रोच्यन्ते, ये धर्मार्थकामेषु एव आसक्ताः; हरिमेधसः हरिं प्रति विमुखाः, मधुद्विषः कथनीयोरुविक्रमस्य लीलाकथायां न रुचिं कुर्वन्ति।
Verse 19
नूनं दैवेन विहता ये चाच्युतकथासुधाम् । हित्वा शृण्वन्त्यसद्गाथा: पुरीषमिव विड्भुज: ॥ १९ ॥
नूनं दैवेन विहता येऽच्युतकथासुधां परित्यज्य असद्गाथाः शृण्वन्ति; ते विड्भुजः सूकरा इव पुरीषमेव भक्षयन्ति इति उपमीयन्ते।
Verse 20
दक्षिणेन पथार्यम्ण: पितृलोकं व्रजन्ति ते । प्रजामनु प्रजायन्ते श्मशानान्तक्रियाकृत: ॥ २० ॥
ते दक्षिणेन पथार्यम्णः पितृलोकं व्रजन्ति; पुनश्च स्वकुलेषु प्रजामनु प्रजायन्ते, श्मशानान्तक्रियाः पुनरारभन्ते।
Verse 21
ततस्ते क्षीणसुकृता: पुनर्लोकमिमं सति । पतन्ति विवशा देवै: सद्यो विभ्रंशितोदया: ॥ २१ ॥
ततः क्षीणसुकृताः सन्तः, देवैर्विवशाः सद्यः विभ्रंशितोदया इमं लोकं पुनः पतन्ति।
Verse 22
तस्मात्त्वं सर्वभावेन भजस्व परमेष्ठिनम् । तद्गुणाश्रयया भक्त्या भजनीयपदाम्बुजम् ॥ २२ ॥
तस्मात् त्वं सर्वभावेन परमेष्ठिनं भजस्व; तद्गुणाश्रयया भक्त्या भजनीयपदाम्बुजं समाश्रय।
Verse 23
वासुदेवे भगवति भक्तियोग: प्रयोजित: । जनयत्याशु वैराग्यं ज्ञानं यद्ब्रह्मदर्शनम् ॥ २३ ॥
वासुदेवे भगवति प्रयोजितो भक्तियोगः आशु वैराग्यं जनयति, तथा ब्रह्मदर्शनरूपं ज्ञानं च।
Verse 24
यदास्य चित्तमर्थेषु समेष्विन्द्रियवृत्तिभि: । न विगृह्णाति वैषम्यं प्रियमप्रियमित्युत ॥ २४ ॥
यदा अस्य चित्तम् अर्थेषु समेषु इन्द्रियवृत्तिभिः न वैषम्यं विगृह्णाति—प्रियं अप्रियम् इति; तदा स भक्तः समचित्तः भवति।
Verse 25
स तदैवात्मनात्मानं नि:सङ्गं समदर्शनम् । हेयोपादेयरहितमारूढं पदमीक्षते ॥ २५ ॥
स तदैव आत्मना आत्मानं निःसङ्गं समदर्शनम्, हेयोपादेयरहितं, पदम् आरूढम् ईक्षते।
Verse 26
ज्ञानमात्रं परं ब्रह्म परमात्मेश्वर: पुमान् । दृश्यादिभि: पृथग्भावैर्भगवानेक ईयते ॥ २६ ॥
ज्ञानमात्रं परं ब्रह्म परमात्मा ईश्वरः पुमान्; दृश्यादिभिः पृथग्भावैः भगवानेक एव ईयते।
Verse 27
एतावानेव योगेन समग्रेणेह योगिन: । युज्यतेऽभिमतो ह्यर्थो यदसङ्गस्तु कृत्स्नश: ॥ २७ ॥
एतावान् एव योगेन समग्रेण इह योगिनः युज्यते अभिमतः अर्थः—यत् असङ्गः तु कृत्स्नशः।
Verse 28
ज्ञानमेकं पराचीनैरिन्द्रियैर्ब्रह्म निर्गुणम् । अवभात्यर्थरूपेण भ्रान्त्या शब्दादिधर्मिणा ॥ २८ ॥
ज्ञानम् एकं पराचीनैः इन्द्रियैः ब्रह्म निर्गुणम्; भ्रान्त्या शब्दादिधर्मिणा अर्थरूपेण अवभाति।
Verse 29
यथा महानहंरूपस्त्रिवृत्पञ्चविध: स्वराट् । एकादशविधस्तस्य वपुरण्डं जगद्यत: ॥ २९ ॥
महत्-तत्त्वात् मया अहङ्कारः प्रादुर्भूतः; तस्मात् त्रिगुणाः, पञ्चमहाभूतानि, एकादशेन्द्रियाणि, चित्तं तथा स्थूलं शरीरं च। एवं सर्वं जगदण्डं श्रीभगवतः परात्पुरुषात् एव प्रसूतम्।
Verse 30
एतद्वै श्रद्धया भक्त्या योगाभ्यासेन नित्यश: । समाहितात्मा नि:सङ्गो विरक्त्या परिपश्यति ॥ ३० ॥
एतद् ज्ञानं श्रद्धया भक्त्या च, नित्यं योगाभ्यासेन, समाहितात्मा निःसङ्गो विरक्तश्च सन् परिपश्यति; स सर्वदा परमे भगवति मनः समर्प्य तिष्ठति।
Verse 31
इत्येतत्कथितं गुर्वि ज्ञानं तद्ब्रह्म-दर्शनम् । येनानुबुद्ध्यते तत्त्वं प्रकृते: पुरुषस्य च ॥ ३१ ॥
इति, मातः, तव गुरौ मया कथितं ज्ञानं ब्रह्म-दर्शनम्; येन तत्त्वतः प्रकृतेः पुरुषस्य च स्वरूपं तयोः सम्बन्धं च अवबुध्यते।
Verse 32
ज्ञानयोगश्च मन्निष्ठो नैर्गुण्यो भक्तिलक्षण: । द्वयोरप्येक एवार्थो भगवच्छब्दलक्षण: ॥ ३२ ॥
ज्ञानयोगो मन्निष्ठो नैर्गुण्यः भक्तिलक्षणः; द्वयोरपि एक एव अर्थः—भगवच्छब्दलक्षणः, परमे भगवति एव समाप्तिः।
Verse 33
यथेन्द्रियै: पृथग्द्वारैरर्थो बहुगुणाश्रय: । एको नानेयते तद्वद्भगवान्शास्त्रवर्त्मभि: ॥ ३३ ॥
यथा पृथग्द्वारैः इन्द्रियैः बहुगुणाश्रयः एकोऽर्थो नानाविधं ज्ञायते; तथा भगवानेक एव, किन्तु शास्त्रवर्त्मभिः नानारूप इव प्रकाशते।
Verse 34
क्रियया क्रतुभिर्दानैस्तप:स्वाध्यायमर्शनै: । आत्मेन्द्रियजयेनापि संन्यासेन च कर्मणाम् ॥ ३४ ॥ योगेन विविधाङ्गेन भक्तियोगेन चैव हि । धर्मेणोभयचिह्नेन य: प्रवृत्तिनिवृत्तिमान् ॥ ३५ ॥ आत्मतत्त्वावबोधेन वैराग्येण दृढेन च । ईयते भगवानेभि: सगुणो निर्गुण: स्वदृक् ॥ ३६ ॥
कर्मक्रियाभिः क्रतुभिर्दानैस्तपःस्वाध्यायमर्शनैः, मनो-इन्द्रियजयेन संन्यासेन च, स्ववर्णाश्रमधर्मकर्मभिः, विविधाङ्गयोगेन भक्तियोगेन च—प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणेन धर्मेण, आत्मतत्त्वावबोधेन दृढवैराग्येण च युक्तः साधकः, सगुणनिर्गुणरूपेण जगति परे च स्थितं भगवन्तं यथावत् प्राप्नोति।
Verse 35
क्रियया क्रतुभिर्दानैस्तप:स्वाध्यायमर्शनै: । आत्मेन्द्रियजयेनापि संन्यासेन च कर्मणाम् ॥ ३४ ॥ योगेन विविधाङ्गेन भक्तियोगेन चैव हि । धर्मेणोभयचिह्नेन य: प्रवृत्तिनिवृत्तिमान् ॥ ३५ ॥ आत्मतत्त्वावबोधेन वैराग्येण दृढेन च । ईयते भगवानेभि: सगुणो निर्गुण: स्वदृक् ॥ ३६ ॥
योगेन विविधाङ्गेन भक्तियोगेन चैव हि । धर्मेणोभयचिह्नेन यः प्रवृत्तिनिवृत्तिमान् ॥ साधनमार्गेषु कुशलः स भगवदनुभवाय योग्यतामाप्नोति।
Verse 36
क्रियया क्रतुभिर्दानैस्तप:स्वाध्यायमर्शनै: । आत्मेन्द्रियजयेनापि संन्यासेन च कर्मणाम् ॥ ३४ ॥ योगेन विविधाङ्गेन भक्तियोगेन चैव हि । धर्मेणोभयचिह्नेन य: प्रवृत्तिनिवृत्तिमान् ॥ ३५ ॥ आत्मतत्त्वावबोधेन वैराग्येण दृढेन च । ईयते भगवानेभि: सगुणो निर्गुण: स्वदृक् ॥ ३६ ॥
आत्मतत्त्वावबोधेन वैराग्येण दृढेन च । ईयते भगवानेभिः सगुणो निर्गुणः स्वदृक् ॥ आत्मतत्त्वं यथावत् ज्ञात्वा दृढवैराग्यसमन्वितः साधकः, स्वयम्प्रकाशं भगवन्तं सगुणनिर्गुणभावेन अनुभूयते।
Verse 37
प्रावोचं भक्तियोगस्य स्वरूपं ते चतुर्विधम् । कालस्य चाव्यक्तगतेर्योऽन्तर्धावति जन्तुषु ॥ ३७ ॥
प्रावोचं भक्तियोगस्य स्वरूपं ते चतुर्विधम् । कालस्य चाव्यक्तगतेर्योऽन्तर्धावति जन्तुषु ॥ मातः, तेऽहं भक्तियोगस्य चतुर्विधं स्वरूपं व्याख्यातवान्; तथा च अव्यक्तगतिः कालः कथं जन्तुषु अन्तर्धावति इति अपि निरूपितम्।
Verse 38
जीवस्य संसृतीर्बह्वीरविद्याकर्मनिर्मिता: । यास्वङ्ग प्रविशन्नात्मा न वेद गतिमात्मन: ॥ ३८ ॥
जीवस्य संसृतीर्बह्वीरविद्याकर्मनिर्मिताः । यास्वङ्ग प्रविशन्नात्मा न वेद गतिमात्मनः ॥ अविद्याकर्मजनिताः जीवस्य बह्व्यः संसृतयः सन्ति; तासु प्रविशन् आत्मा स्वगतेः परिमाणं न जानाति।
Verse 39
नैतत्खलायोपदिशेन्नाविनीताय कर्हिचित् । न स्तब्धाय न भिन्नाय नैव धर्मध्वजाय च ॥ ३९ ॥
कपिल उवाच—एषा शिक्षा न कदापि खलाय, न अविनीताय, न मलिनाचारायोपदिशेत्; न स्तब्धाय, न भिन्नचित्ताय, न च धर्मध्वजाय।
Verse 40
न लोलुपायोपदिशेन्न गृहारूढचेतसे । नाभक्ताय च मे जातु न मद्भक्तद्विषामपि ॥ ४० ॥
न लोलुपायोपदिशेत्, न गृहारूढचेतसे; न च मेऽभक्ताय कदाचित्, न मद्भक्तद्विषामपि।
Verse 41
श्रद्दधानाय भक्ताय विनीतायानसूयवे । भूतेषु कृतमैत्राय शुश्रूषाभिरताय च ॥ ४१ ॥
श्रद्दधानाय भक्ताय विनीतायानसूयवे। भूतेषु कृतमैत्राय शुश्रूषाभिरताय च॥
Verse 42
बहिर्जातविरागाय शान्तचित्ताय दीयताम् । निर्मत्सराय शुचये यस्याहं प्रेयसां प्रिय: ॥ ४२ ॥
बहिर्जातविरागाय शान्तचित्ताय दीयताम्। निर्मत्सराय शुचये यस्याहं प्रेयसां प्रियः॥
Verse 43
य इदं शृणुयादम्ब श्रद्धया पुरुष: सकृत् । यो वाभिधत्ते मच्चित्त: स ह्येति पदवीं च मे ॥ ४३ ॥
य इदं शृणुयादम्ब श्रद्धया पुरुषः सकृत्। यो वाभिधत्ते मच्चित्तः स ह्येति पदवीं च मे॥
Frequently Asked Questions
Because their elevation is karma-phala dependent: sacrifices and vows yield temporary heavenly enjoyment (Soma-rasa on the moon, pitṛ-loka privileges), but when the accrued puṇya is exhausted, they fall back to earthly birth. Additionally, all material lokas are subject to time and dissolution (nirodha), so such destinations cannot grant final liberation.
Fruitive duty is performed with attachment to results and proprietorship, strengthening ahaṅkāra and binding one to repeated birth. Purified duty (niṣkāma action) is executed without false ego and possessiveness, with detachment and purified consciousness, which situates the jīva in its constitutional position and supports entry into the kingdom of God when united with devotion.
The instruction is restricted from the envious, agnostic, unclean, hypocritical, greedy, and those hostile to devotees. It should be given to faithful devotees who respect the guru, are non-envious, friendly to all beings, cleansed in conduct, detached from non-Kṛṣṇa-centered life, and who hold the Supreme Lord as dearest—indicating adhikāra based on śraddhā and character.
It presents the Absolute Truth as one reality perceived according to approach: as impersonal Brahman, as the indwelling Paramātmā, and as the Supreme Personality of Godhead (Bhagavān). Kapila’s synthesis makes Bhagavān the culmination (āśraya), while acknowledging graded realizations through jñāna and yoga.