Adhyaya 22
Manu Offers Devahūti to Kardama; The Sage Accepts with a Devotional Vow
पूर्वाध्यायोक्ते स्वायम्भुवमनोर् धर्मराज्यप्रशंसायां कर्दममुनिसत्कारानन्तरं संवादः कुलविस्तारपरः सन्निकटतां याति। मुनिना राजधर्मनिरूपणे श्रुत्वा मनुः विनीतः सन् ब्राह्मण–क्षत्रिययोः परस्पराश्रयत्वं भगवता विधत्तं रक्षणरूपं स्तौति, तथा स्वदुहितृदेवहूत्यां स्नेहं निवेदयन् तां कर्दमाय दातुं याचते—नारदप्रशंसां श्रुत्वा सा स्वयमेव आकर्षिता इति। कर्दमः वैदिकमर्यादया तां स्वीकर्तुं प्रतिजानाति, देवहूत्याः सौन्दर्यं वर्णयति, किन्तु शर्तं करोति—सन्तानोत्पादनानन्तरं विष्णुप्रदिष्टां भक्तियोगपरां परमहंसचर्यां गृह्णीयामि; परमेश्वरं विष्णुं सृष्ट्यादिकारणं सर्वाधिपतिं च स्वीकरोति। दहेजेन सह विवाहः सम्पन्नः, मातापित्रोः करुणवियोगः च। मनुः बर्ഹिष्मतीं प्रत्यागत्य वराहसम्बन्धितपुण्यभूमौ कुशतृणपावन्यां विष्णुं पूजयन् कृष्णचेतनया राज्यं पालयति; दीर्घं मन्वन्तरायुः श्रवणकीर्तनपरः व्यतीतयति। अन्ते देवहूत्याः भाविवृद्धिं सूचयन् कपिलावतारोपदेशाय भूमिका क्रियते।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच एवमाविष्कृताशेषगुणकर्मोदयो मुनिम् । सव्रीड इव तं सम्राडुपारतमुवाच ह ॥ १ ॥
श्रीमैत्रेय उवाच—एवं सम्राड्गुणकर्मोदयान् आविष्कृत्य मुनिः तूष्णीं बभूव; सव्रीड इव सम्राट् तमुपारतमुवाच।
Verse 2
मनुरुवाच ब्रह्मासृजत्स्वमुखतो युष्मानात्मपरीप्सया । छन्दोमयस्तपोविद्यायोगयुक्तानलम्पटान् ॥ २ ॥
मनुरुवाच—आत्मपरीप्सया ब्रह्मा स्वमुखतो युष्मान् छन्दोमयः ससर्ज; तपोविद्यायोगयुक्तान्, अनलम्पटान्।
Verse 3
तत्त्राणायासृजच्चास्मान् दो:सहस्रात्सहस्रपात् । हृदयं तस्य हि ब्रह्म क्षत्रमङ्गं प्रचक्षते ॥ ३ ॥
तत् त्राणाय ब्रह्मणां सहस्रपादः सहस्रदोःसहस्रात् अस्मान् क्षत्रियान् असृजत्; तस्य हि ब्रह्म हृदयं, क्षत्रं बाह्वङ्गं प्रचक्षते।
Verse 4
अतो ह्यन्योन्यमात्मानं ब्रह्म क्षत्रं च रक्षत: । रक्षति स्माव्ययो देव: स य: सदसदात्मक: ॥ ४ ॥
अत एव ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्च परस्परं स्वात्मानं च रक्षन्ति; तथा सदसदात्मकः अव्ययो भगवान् देवः तान् परस्परेणैव रक्षति।
Verse 5
तव सन्दर्शनादेवच्छिन्ना मे सर्वसंशया: । यत्स्वयं भगवान् प्रीत्या धर्ममाह रिरक्षिषो: ॥ ५ ॥
तव सन्दर्शनादेव मे सर्वसंशयाः छिन्नाः; प्रीत्या स्वयं भगवान् यः प्रजारक्षणेच्छोः राज्ञो धर्मं स्पष्टमाह।
Verse 6
दिष्टया मे भगवान् दृष्टो दुर्दर्शो योऽकृतात्मनाम् । दिष्टया पादरज: स्पृष्टं शीर्ष्णा मे भवत: शिवम् ॥ ६ ॥
दिष्ट्या मे भगवान् दृष्टः दुर्दर्शोऽकृतात्मनाम्; दिष्ट्या च मे शीर्ष्णा भवतः शिवं पादरजः स्पृष्टम्।
Verse 7
दिष्टया त्वयानुशिष्टोऽहं कृतश्चानुग्रहो महान् । अपावृतै: कर्णरन्ध्रैर्जुष्टा दिष्ट्योशतीर्गिर: ॥ ७ ॥
दिष्ट्या त्वया अनुशिष्टोऽहं महांश्चानुग्रहः कृतः; अपावृतैः कर्णरन्ध्रैः दिष्ट्या शुचयो गिरो मया श्रुताः।
Verse 8
स भवान्दुहितृस्नेहपरिक्लिष्टात्मनो मम । श्रोतुमर्हसि दीनस्य श्रावितं कृपया मुने ॥ ८ ॥
भवान् मम दुहितृस्नेहपरिक्लिष्टात्मनः दीनस्य प्रार्थनां श्रोतुमर्हसि; कृपया मया श्रावितं मुने।
Verse 9
प्रियव्रतोत्तानपदो: स्वसेयं दुहिता मम । अन्विच्छति पतिं युक्तं वय: शीलगुणादिभि: ॥ ९ ॥
प्रियव्रतोत्तानपदयोः स्वसा मम दुहिता; सा वयः-शील-गुणादिभिर्युक्तं पतिमन्विच्छति।
Verse 10
यदा तु भवत: शीलश्रुतरूपवयोगुणान् । अशृणोन्नारदादेषा त्वय्यासीत्कृतनिश्चया ॥ १० ॥
यदा नारदाद्भवतः शील-श्रुत-रूप-वयः-गुणानश्रुणोत्, तदैषा त्वयि कृतनिश्चया अभवत्।
Verse 11
तत्प्रतीच्छ द्विजाग्र्येमां श्रद्धयोपहृतां मया । सर्वात्मनानुरूपां ते गृहमेधिषु कर्मसु ॥ ११ ॥
तत् प्रतीच्छ द्विजाग्र्येमां मया श्रद्धयोपहृताम्; सर्वात्मनानुरूपां ते गृहमेधिषु कर्मसु।
Verse 12
उद्यतस्य हि कामस्य प्रतिवादो न शस्यते । अपि निर्मुक्तसङ्गस्य कामरक्तस्य किं पुन: ॥ १२ ॥
उद्यतस्य हि कामस्य प्रतिवादो न शस्यते; अपि निर्मुक्तसङ्गस्य, कामरक्तस्य किं पुनः।
Verse 13
य उद्यतमनादृत्य कीनाशमभियाचते । क्षीयते तद्यश: स्फीतं मानश्चावज्ञया हत: ॥ १३ ॥
य उद्यतमनादृत्य कीनाशमभियाचते; क्षीयते तद्यशः स्फीतं, मानश्चावज्ञया हतः।
Verse 14
अहं त्वाशृणवं विद्वन् विवाहार्थं समुद्यतम् । अतस्त्वमुपकुर्वाण: प्रत्तां प्रतिगृहाण मे ॥ १४ ॥
स्वायम्भुवो मनुरुवाच—हे विद्वन्, अहं त्वां विवाहार्थं समुद्यतं श्रुतवान्। अतः ब्रह्मचर्यव्रतं न गृहीतवानसि; मया प्रदत्ता कन्या-पाणिं मे प्रतिगृहाण।
Verse 15
ऋषिरुवाच बाढमुद्वोढुकामोऽहमप्रत्ता च तवात्मजा । आवयोरनुरूपोऽसावाद्यो वैवाहिको विधि: ॥ १५ ॥
ऋषिरुवाच—बाढम्; अहं विवाहं कर्तुमिच्छामि, तवात्मजा च अद्यापि अप्रत्ता। अतः आवयोः समुचितो वैदिकोऽयं आद्यः वैवाहिको विधिः प्रवर्तताम्।
Verse 16
काम: स भूयान्नरदेव तेऽस्या: पुत्र्या: समाम्नायविधौ प्रतीत: । क एव ते तनयां नाद्रियेत स्वयैव कान्त्या क्षिपतीमिव श्रियम् ॥ १६ ॥
नरदेव, समाम्नायविधौ प्रतीतः अस्याः पुत्र्याः विवाहकामो भूयान्। कः वा तव तनयां नाद्रियेत? सा स्वयैव कान्त्या भूषणश्रियं अतिशययति।
Verse 17
यां हर्म्यपृष्ठे क्वणदङ्घ्रिशोभां विक्रीडतीं कन्दुकविह्वलाक्षीम् । विश्वावसुर्न्यपतत्स्वाद्विमाना- द्विलोक्य सम्मोहविमूढचेता: ॥ १७ ॥
यां हर्म्यपृष्ठे क्वणदङ्घ्रिशोभां कन्दुकविह्वलाक्षीं विक्रीडतीं विलोक्य, विश्वावसुः सम्मोहविमूढचेता स्वाद्विमानात् न्यपतत् इति श्रुतम्।
Verse 18
तां प्रार्थयन्तीं ललनाललाम- मसेवितश्रीचरणैरदृष्टाम् । वत्सां मनोरुच्चपद: स्वसारं को नानुमन्येत बुधोऽभियाताम् ॥ १८ ॥
तां प्रार्थयन्तीं ललनाललामम्, मनोः वत्सां उत्तानपादस्य स्वसारम्, असेवितश्रीचरणैरदृष्टामपि स्वयमेव अभियाताम्—कः बुधो न अनुमन्येत?
Verse 19
अतो भजिष्ये समयेन साध्वीं यावत्तेजो बिभृयादात्मनो मे । अतो धर्मान् पारमहंस्यमुख्यान् शुक्लप्रोक्तान् बहु मन्येऽविहिंस्रान् ॥ १९ ॥
अतः समयेन साध्वीं कन्यां भार्यां करिष्ये; यावत् सा मम देहसम्भूतं वीर्यं धारयित्वा प्रसूयते, ततः परमहंसमुख्यैः स्वीकृतां विष्णुप्रोक्तां निर्मत्सरां भक्तिधर्मचर्यां समाश्रयिष्ये॥
Verse 20
यतोऽभवद्विश्वमिदं विचित्रं संस्थास्यते यत्र च वावतिष्ठते । प्रजापतीनां पतिरेष मह्यं परं प्रमाणं भगवाननन्त: ॥ २० ॥
यतः खल्विदं विचित्रं विश्वं समुत्पन्नं, यत्र च स्थितिं याति, यत्रैव च लयं गच्छति—स एव अनन्तो भगवान् परं प्रमाणं मम; स प्रजापतीनां पतिः, प्रजासृष्ट्यर्थं नियोजितानाम्॥
Verse 21
मैत्रेय उवाच स उग्रधन्वन्नियदेवाबभाषे आसीच्च तूष्णीमरविन्दनाभम् । धियोपगृह्णन् स्मितशोभितेन मुखेन चेतो लुलुभे देवहूत्या: ॥ २१ ॥
मैत्रेय उवाच—स उग्रधन्वन् कर्दमऋषिरियदेवाबभाषे; ततश्चारविन्दनाभं स्वाराध्यं मनसा ध्यायन् तूष्णीमासीद्। स्मितशोभितेन मुखेन देवहूत्याश्चेतो लुलुभे; सा तं महर्षिं ध्यायतुमारेभे॥
Verse 22
सोऽनुज्ञात्वा व्यवसितं महिष्या दुहितु: स्फुटम् । तस्मै गुणगणाढ्याय ददौ तुल्यां प्रहर्षित: ॥ २२ ॥
महिष्या देवहूत्याश्च व्यवसितं स्फुटं विदित्वा स सम्राट् अनुज्ञात्वा प्रहर्षितः, तस्मै गुणगणाढ्याय तया तुल्यां दुहितरं ददौ॥
Verse 23
शतरूपा महाराज्ञी पारिबर्हान्महाधनान् । दम्पत्यो: पर्यदात्प्रीत्या भूषावास: परिच्छदान् ॥ २३ ॥
शतरूपा महाराज्ञी प्रीत्या दम्पत्योः पारिबर्हान् महाधनान् भूषावासःपरिच्छदान् च यथायोग्यं पर्यदात्॥
Verse 24
प्रत्तां दुहितरं सम्राट् सदृक्षाय गतव्यथ: । उपगुह्य च बाहुभ्यामौत्कण्ठ्योन्मथिताशय: ॥ २४ ॥
एवं स्वदुहितरं सदृशाय वराय समर्प्य कृतकृत्यो मनुः, विरहव्यथया व्याकुलचित्तः, स्नेहात् तां बाहुभ्यां समालिङ्गत्।
Verse 25
अशक्नुवंस्तद्विरहं मुञ्चन् बाष्पकलां मुहु: । आसिञ्चदम्ब वत्सेति नेत्रोदैर्दुहितु: शिखा: ॥ २५ ॥
स तद्विरहं सोढुं नाशक्नोत्; मुहुर्मुहुर्नेत्राभ्यां बाष्पकला मुञ्चन् ‘अम्ब वत्से’ इति विलपन् दुहितुः शिखाः सिञ्चत्।
Verse 26
आमन्त्र्य तं मुनिवरमनुज्ञात: सहानुग: । प्रतस्थे रथमारुह्य सभार्य: स्वपुरं नृप: ॥ २६ ॥ उभयोऋर्षिकुल्याया: सरस्वत्या: सुरोधसो: । ऋषीणामुपशान्तानां पश्यन्नाश्रमसम्पद: ॥ २७ ॥
मुनिवरम् आमन्त्र्य तदनुज्ञां लब्ध्वा सानुगः स नृपः सभार्यः रथमारुह्य स्वपुरं प्रतस्थे; मार्गे च सरस्वत्याः सुरोधसोः उभयतटे उपशान्तऋषीणामाश्रमसम्पदः पश्यन् ययौ।
Verse 27
आमन्त्र्य तं मुनिवरमनुज्ञात: सहानुग: । प्रतस्थे रथमारुह्य सभार्य: स्वपुरं नृप: ॥ २६ ॥ उभयोऋर्षिकुल्याया: सरस्वत्या: सुरोधसो: । ऋषीणामुपशान्तानां पश्यन्नाश्रमसम्पद: ॥ २७ ॥
मुनिवरम् आमन्त्र्य तदनुज्ञां लब्ध्वा सानुगः स नृपः सभार्यः रथमारुह्य स्वपुरं प्रतस्थे; मार्गे च सरस्वत्याः सुरोधसोः उभयतटे उपशान्तऋषीणामाश्रमसम्पदः पश्यन् ययौ।
Verse 28
तमायान्तमभिप्रेत्य ब्रह्मावर्तात्प्रजा: पतिम् । गीतसंस्तुतिवादित्रै: प्रत्युदीयु: प्रहर्षिता: ॥ २८ ॥
तस्य आगमनं ज्ञात्वा प्रहृष्टाः प्रजाः ब्रह्मावर्तात् निर्गत्य, गीतैः स्तुतिभिः वादित्रैश्च स्वामिनं प्रत्युदीयुः।
Verse 29
बर्हिष्मती नाम पुरी सर्वसम्पत्समन्विता । न्यपतन् यत्र रोमाणि यज्ञस्याङ्गं विधुन्वत: ॥ २९ ॥ कुशा: काशास्त एवासन् शश्वद्धरितवर्चस: । ऋषयो यै: पराभाव्य यज्ञघ्नान् यज्ञमीजिरे ॥ ३० ॥
बर्हिष्मती नाम पुरी सर्वसम्पत्समन्विता; वराहरूपेण प्रादुर्भूते भगवति विष्णौ देहात् पतितानि रोमाणि यत्र, तानि विधुन्वतः शरीरेण पतित्वा नित्यहरितवर्चसः कुशकाशरूपेणाभवन्; तैः कुशकाशैः ऋषयः यज्ञघ्नान् दैत्यान् पराभूय यज्ञपुरुषं विष्णुम् अयजन्त।
Verse 30
बर्हिष्मती नाम पुरी सर्वसम्पत्समन्विता । न्यपतन् यत्र रोमाणि यज्ञस्याङ्गं विधुन्वत: ॥ २९ ॥ कुशा: काशास्त एवासन् शश्वद्धरितवर्चस: । ऋषयो यै: पराभाव्य यज्ञघ्नान् यज्ञमीजिरे ॥ ३० ॥
यत्र वराहावतारे भगवतो विष्णोः रोमाणि पतितानि, तानि कुशकाशरूपेण शश्वद्धरितवर्चसः अभवन्; तैरेव ऋषयः यज्ञघ्नान् दैत्यान् पराभूय यज्ञपुरुषं हरिं यज्ञैः सम्यग् अयजन्त, तस्मात् सा पुरी बर्हिष्मतीति विख्याता।
Verse 31
कुशकाशमयं बर्हिरास्तीर्य भगवान्मनु: । अयजद्यज्ञपुरुषं लब्धा स्थानं यतो भुवम् ॥ ३१ ॥
कुशकाशमयं बर्हिरास्तीर्य भगवान् मनुः । अयजद् यज्ञपुरुषं लब्धा स्थानं यतो भुवम् ॥
Verse 32
बर्हिष्मतीं नाम विभुर्यां निर्विश्य समावसत् । तस्यां प्रविष्टो भवनं तापत्रयविनाशनम् ॥ ३२ ॥
बर्हिष्मतीं नाम विभुर्यां निर्विश्य समावसत् । तस्यां प्रविष्टो भवनं तापत्रयविनाशनम् ॥
Verse 33
सभार्य: सप्रज: कामान् बुभुजेऽन्याविरोधत: । सङ्गीयमानसत्कीर्ति: सस्त्रीभि: सुरगायकै: । प्रत्यूषेष्वनुबद्धेन हृदा शृण्वन् हरे: कथा: ॥ ३३ ॥
सभार्यः सप्रजः कामान् बुभुजेऽन्याविरोधतः । सङ्गीयमानसत्कीर्तिः सस्त्रीभिः सुरगायकैः । प्रत्यूषेष्वनुबद्धेन हृदा शृण्वन् हरेः कथाः ॥
Verse 34
निष्णातं योगमायासु मुनिं स्वायम्भुवं मनुम् । यदाभ्रंशयितुं भोगा न शेकुर्भगवत्परम् ॥ ३४ ॥
एवं स्वायम्भुवो मनुः योगमायासु निष्णातो मुनिर् भगवत्परः। भोगा अपि तं नाभ्रंशयन्, यतः स कृष्णचेतनया सहैव भोगान् अनुभुङ्क्ते स्म॥
Verse 35
अयातयामास्तस्यासन् यामा:स्वान्तरयापना: । शृण्वतो ध्यायतो विष्णो: कुर्वतो ब्रुवत: कथा: ॥ ३५ ॥
तस्य आयुः शनैः क्षीयमाणम् अपि अयातयामम् आसीत्; यतः स विष्णोः कथाः शृण्वन् ध्यायन् लिखन् ब्रुवन् च निरन्तरम् आसीत्॥
Verse 36
स एवं स्वान्तरं निन्ये युगानामेकसप्ततिम् । वासुदेवप्रसङ्गेन परिभूतगतित्रय: ॥ ३६ ॥
स एव वासुदेवप्रसङ्गेन नित्ययुक्तः सन् युगानामेकसप्ततिं स्वान्तरं निन्ये। एवं गतित्रयम् अतिक्रम्य परिभूतः अभवत्॥
Verse 37
शारीरा मानसा दिव्या वैयासे ये च मानुषा: । भौतिकाश्च कथं क्लेशा बाधन्ते हरिसंश्रयम् ॥ ३७ ॥
हे विदुर, ये हरिसंश्रयाः भक्तियोगेन सम्यग् आश्रिताः, तान् शारीरमानसदैवमानुषभौतिकाः क्लेशाः कथं बाधेरन्?
Verse 38
य: पृष्टो मुनिभि: प्राह धर्मान्नानाविदाञ्छुभान् । नृणां वर्णाश्रमाणां च सर्वभूतहित: सदा ॥ ३८ ॥
मुनिभिः पृष्टः स मनुः सर्वभूतहितः सन् नृणां सामान्यधर्मान् वर्णाश्रमधर्मांश्च नानाविधान् शुभान् प्राह॥
Verse 39
एतत्त आदिराजस्य मनोश्चरितमद्भुतम् । वर्णितं वर्णनीयस्य तदपत्योदयं शृणु ॥ ३९ ॥
एतत्ते स्वायम्भुवमनोरादिराजस्याद्भुतं चरितं मया कथितम्। वर्णनीयस्य यशो वर्णितं; इदानीं तस्य दुहितुर्देवहूतेरुदय-वृद्धिं शृणु॥
Frequently Asked Questions
Manu frames social order as a divinely rooted organism: brāhmaṇas embody spiritual intelligence, austerity, and Vedic authority (the “heart”), while kṣatriyas embody protective power and governance (the “arms”). The point is rakṣaṇa—mutual protection—where knowledge guides power and power safeguards knowledge, preventing both anarchy and tyranny under the Lord’s overarching sovereignty.
Kardama accepts marriage as a regulated Vedic duty (gṛhastha-dharma) aimed at producing worthy progeny, but he explicitly conditions it with a post-progeny transition to dedicated devotional life. The chapter presents household life not as an end in itself but as a stage that can be spiritually complete when subordinated to bhakti and the Lord’s purpose.
Devahūti is Svāyambhuva Manu’s daughter and the future mother of Lord Kapila. Her marriage to Kardama establishes the lineage through which Kapila appears to teach devotional Sāṅkhya, making this episode a pivotal narrative bridge from royal dharma and manvantara history to philosophical liberation-teachings grounded in bhakti.
Barhiṣmatī is sacralized by a Varāha-līlā memory: Viṣṇu’s hairs are described as becoming kuśa and kāśa grasses used in sacrifice. The passage ties geography to theology—tīrtha identity is anchored in divine intervention—while also highlighting how Vedic ritual implements are ultimately sourced in the Lord, reinforcing devotion as the root of dharma.