Adhyaya 10
Brahmā’s Secondary Creation, Kāla (Eternal Time), and the Taxonomy of Species
विदुरो मैत्रेयम् अपृच्छत्—भगवतोऽन्तर्धाने ब्रह्मा कथं देहधारिणः प्रजाः ससर्जेति, संशयानां सम्यक् समाधानं च। मैत्रेयः ब्रह्मणो दीर्घं तपो भक्तिं च वर्णयति, येन तस्य ज्ञानं परिपक्वं समर्थं चाभवत्। प्रचण्डवातेन क्षुभितेषु सलिलेषु पद्मे च, साक्षात्कारज्ञानबलात् ब्रह्मा तद् स्थिरीकृत्य पद्मं त्रिलोकीं चतुर्दश लोकविभागांश्च व्यवस्थितान् कृत्वा नानाजीवानां निवासान् स्थापयति। ततः विदुरः कालं—भगवतः निराकारं अव्यक्तं रूपं, यद् गुणानां व्यवहारं प्रेरयति सृष्टि-स्थिति-प्रलयान् नियच्छति—विषये पृच्छति। मैत्रेयः नव सर्गान् (महत्-तत्त्वादि, अहङ्कारः, इन्द्रियाणि, भूतानि, शक्तयः, अधिदेवताश्च) निरूप्य, ब्रह्मणो वैकृतसृष्टिं स्थावरादीन्, तिर्यग्योनिं, मनुष्यांश्च, अष्टविधदेवगणादीन् च विस्तरेण कथयति। अध्यायान्ते मन्वन्तरवंशानां विशेषतः मनुपुत्राणां वंशानुक्रमकथनाय प्रस्तावः क्रियते, येन विश्वरचनाया इतिहासप्रवाहः परेषु अध्यायेषु प्रकाश्यते।
Shlokas
Verse 1
विदुर उवाच अन्तर्हिते भगवति ब्रह्मा लोकपितामह: । प्रजा: ससर्ज कतिधा दैहिकीर्मानसीर्विभु: ॥ १ ॥
विदुर उवाच—भगवति अन्तर्हिते, लोकपितामहः ब्रह्मा विभुः स्वदेहात् स्वमनसश्च प्रजानां देहान् कतिधा ससर्ज? तन्मे ब्रूहि मुनिसत्तम॥
Verse 2
ये च मे भगवन् पृष्टास्त्वय्यर्था बहुवित्तम । तान् वदस्वानुपूर्व्येण छिन्धि न: सर्वसंशयान् ॥ २ ॥
ये च मे भगवन् पृष्टास्त्वय्यर्था बहुवित्तम । तान् वदस्वानुपूर्व्येण छिन्धि नः सर्वसंशयान् ॥
Verse 3
सूत उवाच एवं सञ्चोदितस्तेन क्षत्त्रा कौषारविर्मुनि: । प्रीत: प्रत्याह तान् प्रश्नान् हृदिस्थानथ भार्गव ॥ ३ ॥
सूत उवाच एवं सञ्चोदितस्तेन क्षत्त्रा कौषारविर्मुनिः । प्रीतः प्रत्याह तान् प्रश्नान् हृदिस्थानथ भार्गव ॥
Verse 4
मैत्रेय उवाच विरिञ्चोऽपि तथा चक्रे दिव्यं वर्षशतं तप: । आत्मन्यात्मानमावेश्य यथाह भगवानज: ॥ ४ ॥
मैत्रेय उवाच विरिञ्चोऽपि तथा चक्रे दिव्यं वर्षशतं तपः । आत्मन्यात्मानमावेश्य यथाह भगवानजः ॥
Verse 5
तद्विलोक्याब्जसम्भूतो वायुना यदधिष्ठित: । पद्ममम्भश्च तत्कालकृतवीर्येण कम्पितम् ॥ ५ ॥
तद्विलोक्याब्जसम्भूतो वायुना यदधिष्ठितः । पद्ममम्भश्च तत्कालकृतवीर्येण कम्पितम् ॥
Verse 6
तपसा ह्येधमानेन विद्यया चात्मसंस्थया । विवृद्धविज्ञानबलो न्यपाद् वायुं सहाम्भसा ॥ ६ ॥
तपसा ह्येधमानेन विद्यया चात्मसंस्थया । विवृद्धविज्ञानबलो न्यपाद् वायुं सहाम्भसा ॥
Verse 7
तद्विलोक्य वियद्व्यापि पुष्करं यदधिष्ठितम् । अनेन लोकान् प्राग्लीनान् कल्पितास्मीत्यचिन्तयत् ॥ ७ ॥
ततः स पद्मं स्वाधिष्ठितं वियद्व्यापि विलोक्य, ‘अनेनैव पद्मेन प्राग्लीनान् लोकान् पुनः कल्पयामि’ इत्यचिन्तयत्।
Verse 8
पद्मकोशं तदाविश्य भगवत्कर्मचोदित: । एकं व्यभाङ्क्षीदुरुधा त्रिधा भाव्यं द्विसप्तधा ॥ ८ ॥
भगवत्कर्मचोदितः स ब्रह्मा पद्मकोशं प्रविश्य, विश्वव्यापिनं तदेकं त्रिधा विभज्य, पश्चाद् द्विसप्तधा च व्यभाङ्क्षीत्।
Verse 9
एतावाञ्जीवलोकस्य संस्थाभेद: समाहृत: । धर्मस्य ह्यनिमित्तस्य विपाक: परमेष्ठ्यसौ ॥ ९ ॥
एतावान् जीवलोकस्य संस्थाभेदः समाहृतः; अनिमित्तधर्मविपाकात् परमेष्ठी ब्रह्मैवैतत् ससर्ज।
Verse 10
विदुर उवाच यथात्थ बहुरूपस्य हरेरद्भुतकर्मण: । कालाख्यं लक्षणं ब्रह्मन् यथा वर्णय न: प्रभो ॥ १० ॥
विदुर उवाच—यथात्थ बहुरूपस्य हरेरद्भुतकर्मणः; कालाख्यं लक्षणं ब्रह्मन् यथा वर्णय नः प्रभो।
Verse 11
मैत्रेय उवाच गुणव्यतिकराकारो निर्विशेषोऽप्रतिष्ठित: । पुरुषस्तदुपादानमात्मानं लीलयासृजत् ॥ ११ ॥
मैत्रेय उवाच—गुणव्यतिकराकारः कालो निर्विशेषोऽप्रतिष्ठितः; स एव पुरुषस्य लीलायां साधनं भूत्वा, पुरुषस्तदुपादानमात्मानं सृजति।
Verse 12
विश्वं वै ब्रह्मतन्मात्रं संस्थितं विष्णुमायया । ईश्वरेण परिच्छिन्नं कालेनाव्यक्तमूर्तिना ॥ १२ ॥
विश्वं हि ब्रह्मतन्मात्रं विष्णुमायया संस्थितम्। अव्यक्तमूर्तिना कालेन ईश्वरेण परिच्छिन्नं दृश्यते॥
Verse 13
यथेदानीं तथाग्रे च पश्चादप्येतदीदृशम् ॥ १३ ॥
यथेदानीं जगदिदं तथैवाग्रे तथैव च। पश्चादपि तदेवैतद् रूपेणैव प्रवर्तते॥
Verse 14
सर्गो नवविधस्तस्य प्राकृतो वैकृतस्तु य: । कालद्रव्यगुणैरस्य त्रिविध: प्रतिसंक्रम: ॥ १४ ॥
सर्गोऽस्य नवधा प्रोक्तः प्राकृतो वैकृतस्तथा। कालद्रव्यगुणैस्तस्य त्रिविधः प्रतिसंक्रमः॥
Verse 15
आद्यस्तु महत: सर्गो गुणवैषम्यमात्मन: । द्वितीयस्त्वहमो यत्र द्रव्यज्ञानक्रियोदय: ॥ १५ ॥
आद्यः सर्गो महत्तत्त्वं गुणवैषम्यहेतुकम्। द्वितीयोऽहंकारसर्गो यत्र द्रव्यज्ञानक्रियोदयः॥
Verse 16
भूतसर्गस्तृतीयस्तु तन्मात्रो द्रव्यशक्तिमान् । चतुर्थ ऐन्द्रिय: सर्गो यस्तु ज्ञानक्रियात्मक: ॥ १६ ॥
तृतीयो भूतसर्गोऽत्र तन्मात्रो द्रव्यशक्तिमान्। चतुर्थ ऐन्द्रियः सर्गो ज्ञानक्रियास्वरूपकः॥
Verse 17
वैकारिको देवसर्ग: पञ्चमो यन्मयं मन: । पष्ठस्तु तमस: सर्गो यस्त्वबुद्धिकृत: प्रभो: ॥ १७ ॥
वैकारिको देवसर्गः पञ्चमो यन्मयं मनः। षष्ठस्तु तमसः सर्गो यस्त्वबुद्धिकृतः प्रभोः॥
Verse 18
षडिमे प्राकृता: सर्गा वैकृतानपि मे शृणु । रजोभाजो भगवतो लीलेयं हरिमेधस: ॥ १८ ॥
षडिमे प्राकृताः सर्गा वैकृतानपि मे शृणु। रजोभाजो भगवतो लीलेयं हरिमेधसः॥
Verse 19
सप्तमो मुख्यसर्गस्तु षङ्विधस्तस्थुषां च य: । वनस्पत्योषधिलतात्वक्सारा वीरुधो द्रुमा: ॥ १९ ॥
सप्तमो मुख्यसर्गस्तु षड्विधस्तस्थुषां च यः। वनस्पत्योषधिलतात्वक्सारा वीरुधो द्रुमाः॥
Verse 20
उत्स्रोतसस्तम:प्राया अन्त:स्पर्शा विशेषिण: ॥ २० ॥
उत्स्रोतसस्तमःप्रायाः अन्तःस्पर्शा विशेषिणः॥
Verse 21
तिरश्चामष्टम: सर्ग: सोऽष्टाविंशद्विधो मत: । अविदो भूरितमसो घ्राणज्ञा ह्यद्यवेदिन: ॥ २१ ॥
तिरश्चामष्टमः सर्गः सोऽष्टाविंशद्विधो मतः। अविदो भूरितमसो घ्राणज्ञा ह्यद्यवेदिनः॥
Verse 22
गौरजो महिष: कृष्ण: सूकरो गवयो रुरु: । द्विशफा: पशवश्चेमे अविरुष्ट्रश्च सत्तम ॥ २२ ॥
हे सत्तम विदुर, अधमपशुषु गौः अजः महिषः कृष्णमृगः सूकरः गवयः रुरुः अविः उष्ट्रश्च—एते सर्वे द्विशफाः स्मृताः।
Verse 23
खरोऽश्वोऽश्वतरो गौर: शरभश्चमरी तथा । एते चैकशफा: क्षत्त: शृणु पञ्चनखान् पशून् ॥ २३ ॥
खरः अश्वः अश्वतरः गौरः शरभः चमरी च—एते एकशफाः, हे क्षत्तः; अथ पञ्चनखान् पशून् मे शृणु।
Verse 24
श्वा सृगालो वृको व्याघ्रो मार्जार: शशशल्लकौ । सिंह: कपिर्गज: कूर्मो गोधा च मकरादय: ॥ २४ ॥
श्वा सृगालो वृकः व्याघ्रः मार्जारः शशः शल्लकौ । सिंहः कपिः गजः कूर्मो गोधा च मकरादयः—एते पञ्चनखाः स्मृताः।
Verse 25
कङ्कगृधबकश्येनभासभल्लूकबर्हिण: । हंससारसचक्राह्वकाकोलूकादय: खगा: ॥ २५ ॥
कङ्कगृध्रबकश्येनभासभल्लूकबर्हिणः । हंससारसचक्राह्वकाकोलूकादयः खगाः॥
Verse 26
अर्वाक्स्रोतस्तु नवम: क्षत्तरेकविधो नृणाम् । रजोऽधिका: कर्मपरा दु:खे च सुखमानिन: ॥ २६ ॥
अर्वाक्स्रोतस्तु नवमः क्षत्तः एकविधो नृणाम् । रजोऽधिकाः कर्मपराः दुःखे च सुखमानिनः॥
Verse 27
वैकृतास्रय एवैते देवसर्गश्च सत्तम । वैकारिकस्तु य: प्रोक्त: कौमारस्तूभयात्मक: ॥ २७ ॥
हे सत्तम विदुर, एते त्रयः परवर्तिनः सर्गाः तथा देवसर्गोऽपि वैकृताः, पूर्वोक्तप्राकृतसर्गेभ्यः भिन्नाः। यः वैकारिकः प्रोक्तः, कौमारसर्गस्तु उभयात्मकः।
Verse 28
देवसर्गश्चाष्टविधो विबुधा: पितरोऽसुरा: । गन्धर्वाप्सरस: सिद्धा यक्षरक्षांसि चारणा: ॥ २८ ॥ भूतप्रेतपिशाचाश्च विद्याध्रा: किन्नरादय: । दशैते विदुराख्याता: सर्गास्ते विश्वसृक्कृता: ॥ २९ ॥
देवसर्गोऽष्टविधः—विबुधाः, पितरः, असुराः, गन्धर्वाप्सरसः, यक्षरक्षांसि, सिद्धाश्चारणा विद्याधराश्च, भूतप्रेतपिशाचाश्च, किन्नरादयश्च। एते सर्वे विदुर, विश्वसृजा ब्रह्मणा सृष्टाः।
Verse 29
देवसर्गश्चाष्टविधो विबुधा: पितरोऽसुरा: । गन्धर्वाप्सरस: सिद्धा यक्षरक्षांसि चारणा: ॥ २८ ॥ भूतप्रेतपिशाचाश्च विद्याध्रा: किन्नरादय: । दशैते विदुराख्याता: सर्गास्ते विश्वसृक्कृता: ॥ २९ ॥
देवसर्गोऽष्टविधः—विबुधाः, पितरः, असुराः, गन्धर्वाप्सरसः, यक्षरक्षांसि, सिद्धाश्चारणा विद्याधराश्च, भूतप्रेतपिशाचाश्च, किन्नरादयश्च। एते सर्वे विदुर, विश्वसृजा ब्रह्मणा सृष्टाः।
Verse 30
अत: परं प्रवक्ष्यामि वंशान्मन्वन्तराणि च । एवं रज:प्लुत: स्रष्टा कल्पादिष्वात्मभूर्हरि: । सृजत्यमोघसङ्कल्प आत्मैवात्मानमात्मना ॥ ३० ॥
अतः परं मन्वन्तरवंशान् प्रवक्ष्यामि। एवं रजःप्लुतः स्रष्टा आत्मभूर्ब्रह्मा, हरिणः शक्त्या कल्पादिषु अमोघसङ्कल्पः, आत्मनैव आत्मानम् आत्मना सृजति।
Frequently Asked Questions
Kāla is described as beginningless, unchangeable, and limitless, functioning as the Supreme Lord’s instrument for material pastimes. It catalyzes the interaction of the three guṇas and thereby enables manifestation, transformation, and dissolution within material nature. Although impersonal as an unmanifest feature, it operates under the Lord’s supremacy, not independently.
Because the primary ingredients (mahat-tattva, guṇas, and the causal framework) arise under the Supreme Lord’s presence and kāla. Brahmā then organizes and populates—dividing cosmic space into planetary systems and producing species categories—using intelligence and potency received through devotion and the Lord’s energy.
The chapter enumerates a sequence beginning with mahat-tattva and then ahaṅkāra, followed by the development of sense perception and the elements, the creation of knowledge and working capacity, and the presiding deities (with mind as the sum total in sattva), alongside the ignorance/delusion aspect affecting the jīva. These are described as prākṛta (natural) creations of the Lord’s external energy, prior to Brahmā’s more specific vaikṛta productions of species and administrators.
It presents Brahmā’s seventh to tenth creations as categories: immovable life (six kinds), lower species (twenty-eight varieties), birds, humans, and the eightfold classes of demigods and related beings (including pitṛs, asuras, gandharvas/apsarās, yakṣas/rākṣasas, siddhas/cāraṇas/vidyādharas, bhūtas/pretas/piśācas, and other celestial beings). The taxonomy highlights gradations of consciousness and guṇa influence, with humans marked by prominent rajas.