Adhyaya 18
Diti’s Puṁsavana Vow, Indra’s Intervention, and the Birth of the Maruts
अस्मिन्नध्याये वंशानुक्रमः प्रवर्तते—आदित्यपुत्राणां केषाञ्चित् शाखाः सम्पूर्यन्ते, ततः दितेर्दैत्यवंशः कथ्यते, यज्ञरचनाभिः ऋष्युत्पत्तिभिश्च सह लोकव्यवस्थायाः धर्महेतुतां दर्शयन्। हिरण्याक्ष-हिरण्यकशिप्वोर्मरणशोकात् दितिः इन्द्रवधाय पुत्रं जनयितुं निश्चिनोति। सा कश्यपं सेवया तुष्ट्वा, वैष्णवसमन्वितं संवत्सरपर्यन्तं पुंसवनव्रतं शुद्धाचारनियमैः सह लभते। आत्मरक्षणभयात् इन्द्रः दितिं बहिः सेवमानो दोषं अन्विष्यति; सायंसन्ध्यायां दित्या अनवधानात् आचारभङ्गे जाते स गर्भं प्रविश्य भ्रूणं प्रथमं सप्तधा, ततः एकोनपञ्चाशद्धा विभजति। विष्णुकृपया ते न म्रियन्ते, मरुतो भूत्वा इन्द्रस्य सहाया भवन्ति। अन्ते इन्द्रः अपराधं निवेदयति, दितिः शुद्धिं सन्तोषं च प्राप्नोति, शुकदेवः च परीक्षितं परप्रश्नाय आमन्त्रयन् देवा-असुरधर्मकारणकथां अग्रे नयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच पृश्निस्तु पत्नी सवितु: सावित्रीं व्याहृतिं त्रयीम् । अग्निहोत्रं पशुं सोमं चातुर्मास्यं महामखान् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—पृश्निस्तु पत्नी सवितुः सावित्रीं व्याहृतिं त्रयीम् । अग्निहोत्रं पशुं सोमं चातुर्मास्यं महामखान् ॥
Verse 2
सिद्धिर्भगस्य भार्याङ्ग महिमानं विभुं प्रभुम् । आशिषं च वरारोहां कन्यां प्रासूत सुव्रताम् ॥ २ ॥
सिद्धिर्भगस्य भार्याङ्ग महिमानं विभुं प्रभुम् । आशिषं च वरारोहां कन्यां प्रासूत सुव्रताम् ॥
Verse 3
धातु: कुहू: सिनीवाली राका चानुमतिस्तथा । सायं दर्शमथ प्रात: पूर्णमासमनुक्रमात् ॥ ३ ॥ अग्नीन् पुरीष्यानाधत्त क्रियायां समनन्तर: । चर्षणी वरुणस्यासीद्यस्यां जातो भृगु: पुन: ॥ ४ ॥
धातुः कुहूः सिनीवाली राका चानुमतिस्तथा । सायं दर्शमथ प्रातः पूर्णमासमनुक्रमात् ॥ अग्नीन् पुरीष्यानाधत्त क्रियायां समनन्तरः । चर्षणी वरुणस्यासीद्यस्यां जातो भृगुः पुनः ॥
Verse 4
धातु: कुहू: सिनीवाली राका चानुमतिस्तथा । सायं दर्शमथ प्रात: पूर्णमासमनुक्रमात् ॥ ३ ॥ अग्नीन् पुरीष्यानाधत्त क्रियायां समनन्तर: । चर्षणी वरुणस्यासीद्यस्यां जातो भृगु: पुन: ॥ ४ ॥
धातुः कुहूः सिनीवाली राका चानुमतिस्तथा । सायं दर्शमथ प्रातः पूर्णमासमनुक्रमात् ॥ अग्नीन् पुरीष्यानाधत्त क्रियायां समनन्तरः । चर्षणी वरुणस्यासीद्यस्यां जातो भृगुः पुनः ॥
Verse 5
वाल्मीकिश्च महायोगी वल्मीकादभवत्किल । अगस्त्यश्च वसिष्ठश्च मित्रावरुणयोऋर्षी ॥ ५ ॥
वरुणस्य रेतसा वल्मीकादेव महायोगी वाल्मीकि: किल जातः। भृगुर्वाल्मीकिś्च वरुणस्य विशेषपुत्रौ, अगस्त्यवसिष्ठौ तु मित्रावरुणयोः साधारणौ ऋषी।
Verse 6
रेत: सिषिचतु: कुम्भे उर्वश्या: सन्निधौ द्रुतम् । रेवत्यां मित्र उत्सर्गमरिष्टं पिप्पलं व्यधात् ॥ ६ ॥
उर्वश्याः सन्निधौ द्रुतं मित्रावरुणौ कुम्भे रेतः सिषिचतुः। तस्मात् कुम्भादगस्त्यवसिष्ठौ प्रादुरभवताम्; रेवत्यां च मित्रः उत्सर्गारिष्टपिप्पलान् त्रीन् पुत्रान् अजनयत्।
Verse 7
पौलोम्यामिन्द्र आधत्त त्रीन् पुत्रानिति न: श्रुतम् । जयन्तमृषभं तात तृतीयं मीढुषं प्रभु: ॥ ७ ॥
पौलोम्यामिन्द्रः आधत्त त्रीन् पुत्रानिति नः श्रुतम्। जयन्तम् ऋषभं तात तृतीयं मीढुषं प्रभुः॥
Verse 8
उरुक्रमस्य देवस्य मायावामनरूपिण: । कीर्तौ पत्न्यां बृहच्छ्लोकस्तस्यासन् सौभगादय: ॥ ८ ॥
उरुक्रमस्य देवस्य मायावामनरूपिणः। कीर्तौ पत्न्यां बृहच्छ्लोकस्तस्यासन् सौभगादयः॥
Verse 9
तत्कर्मगुणवीर्याणि काश्यपस्य महात्मन: । पश्चाद्वक्ष्यामहेऽदित्यां यथैवावततार ह ॥ ९ ॥
तत्कर्मगुणवीर्याणि काश्यपस्य महात्मनः। पश्चाद्वक्ष्यामहेऽदित्यां यथैवावततार ह॥
Verse 10
अथ कश्यपदायादान् दैतेयान् कीर्तयामि ते । यत्र भागवत: श्रीमान् प्रह्रादो बलिरेव च ॥ १० ॥
अथ ते कश्यपदायादान् दितेः पुत्रान् दैतेयान् कीर्तयामि; यस्मिन् वंशे श्रीमान् भागवतः प्रह्लादो बली चाभवताम्।
Verse 11
दितेर्द्वावेव दायादौ दैत्यदानववन्दितौ । हिरण्यकशिपुर्नाम हिरण्याक्षश्च कीर्तितौ ॥ ११ ॥
दितेः प्रथमौ दायादौ हिरण्यकशिपुर्नाम हिरण्याक्षश्च; उभौ महाबलौ दैत्यदानवैः पूजितौ कीर्तितौ।
Verse 12
हिरण्यकशिपोर्भार्या कयाधुर्नाम दानवी । जम्भस्य तनया सा तु सुषुवे चतुर: सुतान् ॥ १२ ॥ संह्रादं प्रागनुह्रादं ह्रादं प्रह्रादमेव च । तत्स्वसा सिंहिका नाम राहुं विप्रचितोऽग्रहीत् ॥ १३ ॥
हिरण्यकशिपोर्भार्या कयाधुर्नाम दानवी जम्भस्य तनया; सा संह्रादं प्रागनुह्रादं ह्रादं प्रह्रादं च सुषुवे। तेषां स्वसा सिंहिका विप्रचितोऽग्रहीत्, ततो राहुः समभवत्।
Verse 13
हिरण्यकशिपोर्भार्या कयाधुर्नाम दानवी । जम्भस्य तनया सा तु सुषुवे चतुर: सुतान् ॥ १२ ॥ संह्रादं प्रागनुह्रादं ह्रादं प्रह्रादमेव च । तत्स्वसा सिंहिका नाम राहुं विप्रचितोऽग्रहीत् ॥ १३ ॥
हिरण्यकशिपोर्भार्या कयाधुर्नाम दानवी जम्भस्य तनया; सा संह्रादं प्रागनुह्रादं ह्रादं प्रह्रादं च सुषुवे। तेषां स्वसा सिंहिका विप्रचितोऽग्रहीत्, ततो राहुः समभवत्।
Verse 14
शिरोऽहरद्यस्य हरिश्चक्रेण पिबतोऽमृतम् । संह्रादस्य कृतिर्भार्यासूत पञ्चजनं तत: ॥ १४ ॥
देवानां मध्ये छद्मना पिबतोऽमृतं राहोः शिरो हरिश्चक्रेणाहरत्। संह्रादस्य भार्या कृतिः; तया संह्रादात् पञ्चजनो नाम पुत्रोऽजायत।
Verse 15
ह्रादस्य धमनिर्भार्यासूत वातापिमिल्वलम् । योऽगस्त्याय त्वतिथये पेचे वातापिमिल्वल: ॥ १५ ॥
ह्रादस्य भार्या धमनिः; तस्याṃ वातापि-इल्वलौ पुत्रौ जज्ञाते। इल्वलेनागस्त्य-मुनिं अतिथिं कृत्वा, मेषरूपेण स्थितं वातापिं पक्त्वा भोज्यं समर्पितम्।
Verse 16
अनुह्रादस्य सूर्यायां बाष्कलो महिषस्तथा । विरोचनस्तु प्राह्रादिर्देव्यां तस्याभवद्बलि: ॥ १६ ॥
अनुह्रादस्य भार्या सूर्याऽभवत्; तस्याṃ बाष्कल-महिषौ पुत्रौ जज्ञाते। प्रह्रादस्य तु विरोचनः पुत्रः; तस्य भार्यायां बलिर्महाराजोऽभवत्।
Verse 17
बाणज्येष्ठं पुत्रशतमशनायां ततोऽभवत् । तस्यानुभावं सुश्लोक्यं पश्चादेवाभिधास्यते ॥ १७ ॥
अशनायां ततो बलिर्महाराजः पुत्रशतं जनयामास; तेषां मध्ये बाणो ज्येष्ठः। तस्य बलिमहाराजस्य सुश्लोक्यमनुभावं पश्चादेव वक्ष्यामः।
Verse 18
बाण आराध्य गिरिशं लेभे तद्गणमुख्यताम् । यत्पार्श्वे भगवानास्ते ह्यद्यापि पुरपालक: ॥ १८ ॥
बाणो गिरिशं सम्यगाराध्य तद्गणमुख्यतां लेभे। यस्य पार्श्वे भगवान् शंकरोऽद्यापि तिष्ठति, तस्य पुरीं स एव नित्यं पालयति।
Verse 19
मरुतश्च दिते: पुत्राश्चत्वारिंशन्नवाधिका: । त आसन्नप्रजा: सर्वे नीता इन्द्रेण सात्मताम् ॥ १९ ॥
दितेः कुक्षौ मरुतोऽपि एकोनपञ्चाशत् पुत्रा जज्ञिरे। ते सर्वेऽप्रजाः आसन्; दितिजा अपि सन्तोऽपि इन्द्रेण देवत्वे स्थापिता आत्मतां नीताः।
Verse 20
श्रीराजोवाच कथं त आसुरं भावमपोह्यौत्पत्तिकं गुरो । इन्द्रेण प्रापिता: सात्म्यं किं तत्साधु कृतं हि तै: ॥ २० ॥
श्रीराजोवाच कथं त आसुरं भावमपोह्यौत्पत्तिकं गुरो । इन्द्रेण प्रापिता: सात्म्यं किं तत्साधु कृतं हि तै: ॥ २० ॥
Verse 21
इमे श्रद्दधते ब्रह्मन्नृषयो हि मया सह । परिज्ञानाय भगवंस्तन्नो व्याख्यातुमर्हसि ॥ २१ ॥
इमे श्रद्दधते ब्रह्मन्नृषयो हि मया सह । परिज्ञानाय भगवंस्तन्नो व्याख्यातुमर्हसि ॥ २१ ॥
Verse 22
श्रीसूत उवाच तद्विष्णुरातस्य स बादरायणि- र्वचो निशम्यादृतमल्पमर्थवत् । सभाजयन् सन्निभृतेन चेतसा जगाद सत्रायण सर्वदर्शन: ॥ २२ ॥
श्रीसूत उवाच तद्विष्णुरातस्य स बादरायणि- र्वचो निशम्यादृतमल्पमर्थवत् । सभाजयन् सन्निभृतेन चेतसा जगाद सत्रायण सर्वदर्शन: ॥ २२ ॥
Verse 23
श्रीशुक उवाच हतपुत्रा दिति: शक्रपार्ष्णिग्राहेण विष्णुना । मन्युना शोकदीप्तेन ज्वलन्ती पर्यचिन्तयत् ॥ २३ ॥
श्रीशुक उवाच हतपुत्रा दिति: शक्रपार्ष्णिग्राहेण विष्णुना । मन्युना शोकदीप्तेन ज्वलन्ती पर्यचिन्तयत् ॥ २३ ॥
Verse 24
कदा नु भ्रातृहन्तारमिन्द्रियाराममुल्बणम् । अक्लिन्नहृदयं पापं घातयित्वा शये सुखम् ॥ २४ ॥
कदा नु भ्रातृहन्तारमिन्द्रियाराममुल्बणम् । अक्लिन्नहृदयं पापं घातयित्वा शये सुखम् ॥ २४ ॥
Verse 25
कृमिविड्भस्मसंज्ञासीद्यस्येशाभिहितस्य च । भूतध्रुक् तत्कृते स्वार्थं किं वेद निरयो यत: ॥ २५ ॥
कृमिविड्भस्मसंज्ञासीद्यस्येशाभिहितस्य च । भूतध्रुक् तत्कृते स्वार्थं किं वेद निरयो यत: ॥ २५ ॥
Verse 26
आशासानस्य तस्येदं ध्रुवमुन्नद्धचेतस: । मदशोषक इन्द्रस्य भूयाद्येन सुतो हि मे ॥ २६ ॥
आशासानस्य तस्येदं ध्रुवमुन्नद्धचेतस: । मदशोषक इन्द्रस्य भूयाद्येन सुतो हि मे ॥ २६ ॥
Verse 27
इति भावेन सा भर्तुराचचारासकृत्प्रियम् । शुश्रूषयानुरागेण प्रश्रयेण दमेन च ॥ २७ ॥ भक्त्या परमया राजन् मनोज्ञैर्वल्गुभाषितै: । मनो जग्राह भावज्ञा सस्मितापाङ्गवीक्षणै: ॥ २८ ॥
इति भावेन सा भर्तुराचचारासकृत्प्रियम् । शुश्रूषयानुरागेण प्रश्रयेण दमेन च ॥ २७ ॥
Verse 28
इति भावेन सा भर्तुराचचारासकृत्प्रियम् । शुश्रूषयानुरागेण प्रश्रयेण दमेन च ॥ २७ ॥ भक्त्या परमया राजन् मनोज्ञैर्वल्गुभाषितै: । मनो जग्राह भावज्ञा सस्मितापाङ्गवीक्षणै: ॥ २८ ॥
भक्त्या परमया राजन् मनोज्ञैर्वल्गुभाषितै: । मनो जग्राह भावज्ञा सस्मितापाङ्गवीक्षणै: ॥ २८ ॥
Verse 29
एवं स्त्रिया जडीभूतो विद्वानपि मनोज्ञया । बाढमित्याह विवशो न तच्चित्रं हि योषिति ॥ २९ ॥
एवं स्त्रिया जडीभूतो विद्वानपि मनोज्ञया । बाढमित्याह विवशो न तच्चित्रं हि योषिति ॥ २९ ॥
Verse 30
विलोक्यैकान्तभूतानि भूतान्यादौ प्रजापति: । स्त्रियं चक्रे स्वदेहार्धं यया पुंसां मतिर्हृता ॥ ३० ॥
सृष्ट्यादौ प्रजापतिः ब्रह्मा विलोक्यैकान्तभूतानि भूतानि निरासक्तानि; प्रजावृद्ध्यर्थं तदा पुंसः स्वदेहार्धात् स्त्रियं चकार, यया पुंसां मतिर्हृता भवति।
Verse 31
एवं शुश्रूषितस्तात भगवान् कश्यप: स्त्रिया । प्रहस्य परमप्रीतो दितिमाहाभिनन्द्य च ॥ ३१ ॥
एवं स्त्रिया दित्या शुश्रूषितः तात भगवान् कश्यपः परमप्रीतः प्रहस्य तामभिनन्द्य च इदमाह।
Verse 32
श्रीकश्यप उवाच वरं वरय वामोरु प्रीतस्तेऽहमनिन्दिते । स्त्रिया भर्तरि सुप्रीते क: काम इह चागम: ॥ ३२ ॥
श्रीकश्यप उवाच—वरं वरय वामोरु प्रीतस्तेऽहमनिन्दिते। स्त्रिया भर्तरि सुप्रीते कः काम इह चागमः॥
Verse 33
पतिरेव हि नारीणां दैवतं परमं स्मृतम् । मानस: सर्वभूतानां वासुदेव: श्रिय: पति: ॥ ३३ ॥ स एव देवतालिङ्गैर्नामरूपविकल्पितै: । इज्यते भगवान् पुम्भि: स्त्रीभिश्च पतिरूपधृक् ॥ ३४ ॥
नारीणां पतिरेव परमं दैवतं स्मृतम्; सर्वभूतानां हृदि वासुदेवः श्रियः पतिः स्थितः। स एव देवतानां नामरूपविकल्पैः कर्मिणां पूज्यते; तथा स्त्रीभिः पतिरूपधृक् भगवान् इज्यते।
Verse 34
पतिरेव हि नारीणां दैवतं परमं स्मृतम् । मानस: सर्वभूतानां वासुदेव: श्रिय: पति: ॥ ३३ ॥ स एव देवतालिङ्गैर्नामरूपविकल्पितै: । इज्यते भगवान् पुम्भि: स्त्रीभिश्च पतिरूपधृक् ॥ ३४ ॥
नारीणां पतिरेव परमं दैवतं स्मृतम्; सर्वभूतानां हृदि वासुदेवः श्रियः पतिः स्थितः। स एव देवतालिङ्गैर्नामरूपविकल्पितैः कर्मिभिः पूज्यते; तथा स्त्रीभिश्च पतिरूपधृक् भगवान् इज्यते।
Verse 35
तस्मात्पतिव्रता नार्य: श्रेयस्कामा: सुमध्यमे । यजन्तेऽनन्यभावेन पतिमात्मानमीश्वरम् ॥ ३५ ॥
तस्मात् पतिव्रता नार्यः श्रेयस्कामाः सुमध्यमे। अनन्यभावेन पतिमात्मानमीश्वरं वासुदेवप्रतिनिधिं भक्त्या यजन्ते॥
Verse 36
सोऽहं त्वयार्चितो भद्रे ईदृग्भावेन भक्तित: । तं ते सम्पादये काममसतीनां सुदुर्लभम् ॥ ३६ ॥
सोऽहं त्वयार्चितो भद्रे ईदृग्भावेन भक्तितः। तस्मात् ते कामं सम्पादयेऽहं यदसतीनां सुदुर्लभम्॥
Verse 37
दितिरुवाच वरदो यदि मे ब्रह्मन् पुत्रमिन्द्रहणं वृणे । अमृत्युं मृतपुत्राहं येन मे घातितौ सुतौ ॥ ३७ ॥
दितिरुवाच—वरदो यदि मे ब्रह्मन् पुत्रमिन्द्रहणं वृणे। अमृत्युं मृतपुत्राहं येन मे घातितौ सुतौ॥
Verse 38
निशम्य तद्वचो विप्रो विमना: पर्यतप्यत । अहो अधर्म: सुमहानद्य मे समुपस्थित: ॥ ३८ ॥
निशम्य तद्वचो विप्रो विमनाः पर्यतप्यत। अहो अधर्मः सुमहानद्य मे समुपस्थितः॥
Verse 39
अहो अर्थेन्द्रियारामो योषिन्मय्येह मायया । गृहीतचेता: कृपण: पतिष्ये नरके ध्रुवम् ॥ ३९ ॥
अहो अर्थेन्द्रियारामो योषिन्मय्येह मायया। गृहीतचेता: कृपण: पतिष्ये नरके ध्रुवम्॥
Verse 40
कोऽतिक्रमोऽनुवर्तन्त्या: स्वभावमिह योषित: । धिङ्मां बताबुधं स्वार्थे यदहं त्वजितेन्द्रिय: ॥ ४० ॥
कोऽतिक्रमोऽनुवर्तन्त्या: स्वभावमिह योषित: । धिङ्मां बताबुधं स्वार्थे यदहं त्वजितेन्द्रिय: ॥ ४० ॥
Verse 41
शरत्पद्मोत्सवं वक्त्रं वचश्च श्रवणामृतम् । हृदयं क्षुरधाराभं स्त्रीणां को वेद चेष्टितम् ॥ ४१ ॥
शरत्पद्मोत्सवं वक्त्रं वचश्च श्रवणामृतम् । हृदयं क्षुरधाराभं स्त्रीणां को वेद चेष्टितम् ॥ ४१ ॥
Verse 42
न हि कश्चित्प्रिय: स्त्रीणामञ्जसा स्वाशिषात्मनाम् । पतिं पुत्रं भ्रातरं वा घ्नन्त्यर्थे घातयन्ति च ॥ ४२ ॥
न हि कश्चित्प्रिय: स्त्रीणामञ्जसा स्वाशिषात्मनाम् । पतिं पुत्रं भ्रातरं वा घ्नन्त्यर्थे घातयन्ति च ॥ ४२ ॥
Verse 43
प्रतिश्रुतं ददामीति वचस्तन्न मृषा भवेत् । वधं नार्हति चेन्द्रोऽपि तत्रेदमुपकल्पते ॥ ४३ ॥
प्रतिश्रुतं ददामीति वचस्तन्न मृषा भवेत् । वधं नार्हति चेन्द्रोऽपि तत्रेदमुपकल्पते ॥ ४३ ॥
Verse 44
इति सञ्चिन्त्य भगवान्मारीच: कुरुनन्दन । उवाच किञ्चित् कुपित आत्मानं च विगर्हयन् ॥ ४४ ॥
इति सञ्चिन्त्य भगवान्मारीच: कुरुनन्दन । उवाच किञ्चित् कुपित आत्मानं च विगर्हयन् ॥ ४४ ॥
Verse 45
श्रीकश्यप उवाच पुत्रस्ते भविता भद्रे इन्द्रहादेवबान्धव: । संवत्सरं व्रतमिदं यद्यञ्जो धारयिष्यसि ॥ ४५ ॥
श्रीकश्यप उवाच—भद्रे, यदि त्वमिदं व्रतं संवत्सरपर्यन्तं मम वचनानुसारं सम्यग् धारयिष्यसि, तदा ते इन्द्रहन् पुत्रो भविष्यति; यदि तु वैष्णवधर्मव्रतात् विचलिष्यसि, तदा इन्द्रानुकूलो देवबान्धवः पुत्रो भविष्यति।
Verse 46
दितिरुवाच धारयिष्ये व्रतं ब्रह्मन्ब्रूहि कार्याणि यानि मे । यानि चेह निषिद्धानि न व्रतं घ्नन्ति यान्युत ॥ ४६ ॥
दितिरुवाच—ब्रह्मन्, अहं व्रतमिदं धारयिष्ये; मे यानि कार्याणि, यानि च निषिद्धानि, तथा यानि व्रतं न घ्नन्ति—तानि सर्वाणि स्पष्टं ब्रूहि।
Verse 47
श्रीकश्यप उवाच न हिंस्याद्भूतजातानि न शपेन्नानृतं वदेत् । न छिन्द्यान्नखरोमाणि न स्पृशेद्यदमङ्गलम् ॥ ४७ ॥
श्रीकश्यप उवाच—भद्रे, व्रतस्य पालनाय भूतजातानि न हिंस्यात्; न कञ्चिद् शपेत्, नानृतं वदेत्; न नखरोमाणि छिन्द्यात्; यद् अमङ्गलं श्मशानास्थिकपालादि तन्न स्पृशेत्।
Verse 48
नाप्सु स्नायान्न कुप्येत न सम्भाषेत दुर्जनै: । न वसीताधौतवास: स्रजं च विधृतां क्वचित् ॥ ४८ ॥
श्रीकश्यप उवाच—भद्रे, स्नानकालेऽप्सु न प्रविशेत्; न कुप्येत; दुर्जनैः सह न सम्भाषेत न सङ्गं कुर्यात्; अधौतवासो न वसीत; पूर्वधृतां स्रजं कदाचिदपि न धारयेत्।
Verse 49
नोच्छिष्टं चण्डिकान्नं च सामिषं वृषलाहृतम् । भुञ्जीतोदक्यया दृष्टं पिबेन्नाञ्जलिना त्वप: ॥ ४९ ॥
नोच्छिष्टं भुञ्जीत, न चण्डिकान्नं, न सामिषं, न वृषलाहृतं; उदक्यया दृष्टं न भुञ्जीत; अञ्जलिना त्वपः न पिबेत्।
Verse 50
नोच्छिष्टास्पृष्टसलिला सन्ध्यायां मुक्तमूर्धजा । अनर्चितासंयतवाक्नासंवीता बहिश्चरेत् ॥ ५० ॥
भोजनानन्तरं मुखहस्तपादान् प्रक्षाल्यैव बहिर्गच्छेत्; सन्ध्यायां मुक्तकेशा न, अनलङ्कृता न, असंयतवाक् अनासंवीता च न बहिश्चरेत्।
Verse 51
नाधौतपादाप्रयता नार्द्रपादा उदक्शिरा: । शयीत नापराङ्नान्यैर्न नग्ना न च सन्ध्ययो: ॥ ५१ ॥
पादौ नाधौय शुचिर्न भूत्वा न शयीत; आर्द्रपादः न, उदक्शिराः न; नग्ना न, अन्यैः स्त्रीभिः सह न, सन्ध्ययोः (प्रातःसायं) न शयीत।
Verse 52
धौतवासा शुचिर्नित्यं सर्वमङ्गलसंयुता । पूजयेत्प्रातराशात्प्राग्गोविप्राञ् श्रियमच्युतम् ॥ ५२ ॥
धौतवस्त्रधरा नित्यं शुचिः सर्वमङ्गलसंयुता; प्रातराशात् प्राक् गोविप्रान् श्रियं च, अच्युतं परमेश्वरं च पूजयेत्।
Verse 53
स्त्रियो वीरवतीश्चार्चेत्स्रग्गन्धबलिमण्डनै: । पतिं चार्च्योपतिष्ठेत ध्यायेत्कोष्ठगतं च तम् ॥ ५३ ॥
स्रग्गन्धबलिमण्डनैः स्त्रियो वीरवतीः (पुत्रवत्यः पतिजीविन्यः) अर्चयेत्; गर्भिणी पतिं च अर्च्योपतिष्ठेत, तं च कोष्ठगतमिव ध्यायेत्।
Verse 54
सांवत्सरं पुंसवनं व्रतमेतदविप्लुतम् । धारयिष्यसि चेत्तुभ्यं शक्रहा भविता सुत: ॥ ५४ ॥
कश्यप उवाच—एतत् पुंसवनं व्रतं सांवत्सरम् अविप्लुतं श्रद्धया चेत्त्वं धारयिष्यसि, तदा तव सुतः शक्रहा भविष्यति; विप्लवे तु स इन्द्रस्य सखा भवेत्।
Verse 55
बाढमित्यभ्युपेत्याथ दिती राजन्महामना: । कश्यपाद् गर्भमाधत्त व्रतं चाञ्जो दधार सा ॥ ५५ ॥
राजन् परीक्षित्, दिती तदा “बाढम्” इत्यभ्युपेत्य कश्यपस्य निर्देशान् यथावत् अनुवर्तितुम् अङ्गीकृतवती। महात्मा कश्यपात् गर्भम् आधत्त, व्रतं च श्रद्धया सम्यक् अचरत्।
Verse 56
मातृष्वसुरभिप्रायमिन्द्र आज्ञाय मानद । शुश्रूषणेनाश्रमस्थां दितिं पर्यचरत्कवि: ॥ ५६ ॥
मानद राजन्, इन्द्रः मातृष्वसुः दितेः अभिप्रायं ज्ञात्वा स्वार्थसिद्धये उपायं चकार। आश्रमस्थां तां दितिं शुश्रूषणेन पर्यचरत् सः कविः।
Verse 57
नित्यं वनात्सुमनस: फलमूलसमित्कुशान् । पत्राङ्कुरमृदोऽपश्च काले काल उपाहरत् ॥ ५७ ॥
नित्यं सः वनात् सुमनसः फलमूलसमित्कुशान् पत्राङ्कुरमृदः आपश्च काले काले उपाहरत्।
Verse 58
एवं तस्या व्रतस्थाया व्रतच्छिद्रं हरिर्नृप । प्रेप्सु: पर्यचरज्जिह्मो मृगहेव मृगाकृति: ॥ ५८ ॥
एवं व्रतस्थायाः तस्याः व्रतच्छिद्रं प्रेप्सुः हरिः नृप, जिह्मः पर्यचरत्—मृगहेव मृगाकृतिः। अन्तः शत्रुः सन् बहिः सखेव सावधानतया तां शुश्रूषत्।
Verse 59
नाध्यगच्छद्व्रतच्छिद्रं तत्परोऽथ महीपते । चिन्तां तीव्रां गत: शक्र: केन मे स्याच्छिवं त्विह ॥ ५९ ॥
व्रतच्छिद्रं नाध्यगच्छत् सः, महीपते; तत्परः शक्रः तीव्रां चिन्तां गतः—“केन मे स्यात् शिवं त्विह” इति।
Verse 60
एकदा सा तु सन्ध्यायामुच्छिष्टा व्रतकर्शिता । अस्पृष्टवार्यधौताङ्घ्रि: सुष्वाप विधिमोहिता ॥ ६० ॥
एकदा सा तु सन्ध्यायामुच्छिष्टा व्रतकर्शिता । अस्पृष्टवार्यधौताङ्घ्रि: सुष्वाप विधिमोहिता ॥ ६० ॥
Verse 61
लब्ध्वा तदन्तरं शक्रो निद्रापहृतचेतस: । दिते: प्रविष्ट उदरं योगेशो योगमायया ॥ ६१ ॥
लब्ध्वा तदन्तरं शक्रो निद्रापहृतचेतस: । दिते: प्रविष्ट उदरं योगेशो योगमायया ॥ ६१ ॥
Verse 62
चकर्त सप्तधा गर्भं वज्रेण कनकप्रभम् । रुदन्तं सप्तधैकैकं मा रोदीरिति तान् पुन: ॥ ६२ ॥
चकर्त सप्तधा गर्भं वज्रेण कनकप्रभम् । रुदन्तं सप्तधैकैकं मा रोदीरिति तान् पुन: ॥ ६२ ॥
Verse 63
तमूचु: पाट्यमानास्ते सर्वे प्राञ्जलयो नृप । किं न इन्द्र जिघांससि भ्रातरो मरुतस्तव ॥ ६३ ॥
तमूचु: पाट्यमानास्ते सर्वे प्राञ्जलयो नृप । किं न इन्द्र जिघांससि भ्रातरो मरुतस्तव ॥ ६३ ॥
Verse 64
मा भैष्ट भ्रातरो मह्यं यूयमित्याह कौशिक: । अनन्यभावान् पार्षदानात्मनो मरुतां गणान् ॥ ६४ ॥
मा भैष्ट भ्रातरो मह्यं यूयमित्याह कौशिक: । अनन्यभावान् पार्षदानात्मनो मरुतां गणान् ॥ ६४ ॥
Verse 65
न ममार दितेर्गर्भ: श्रीनिवासानुकम्पया । बहुधा कुलिशक्षुण्णो द्रौण्यस्त्रेण यथा भवान् ॥ ६५ ॥
शुकदेव उवाच—हे राजन् परीक्षित्, अश्वत्थाम्नो ब्रह्मास्त्रेण दग्धोऽपि त्वं मातुर्गर्भे श्रीकृष्णप्रवेशेन रक्षितः। तथा दितेर्गर्भोऽपि इन्द्रकुलिशेन एकोऽपि बहुधा छिन्नः सन् भगवतः श्रीनिवासस्य अनुकम्पया सर्वे रक्षिताः।
Verse 66
सकृदिष्ट्वादिपुरुषं पुरुषो याति साम्यताम् । संवत्सरं किञ्चिदूनं दित्या यद्धरिरर्चित: ॥ ६६ ॥ सजूरिन्द्रेण पञ्चाशद्देवास्ते मरुतोऽभवन् । व्यपोह्य मातृदोषं ते हरिणा सोमपा: कृता: ॥ ६७ ॥
आदिपुरुषं परं देवं सकृदेव य इष्ट्वा भजते, स वैकुण्ठगमनं विष्णुसाम्यं च प्राप्नोति। दित्या तु महाव्रतधारिण्या संवत्सरं किञ्चिदूनं हरिरर्चितः। तस्याः तपोबलात् पञ्चाशदूनाः मरुतो जाताः।
Verse 67
सकृदिष्ट्वादिपुरुषं पुरुषो याति साम्यताम् । संवत्सरं किञ्चिदूनं दित्या यद्धरिरर्चित: ॥ ६६ ॥ सजूरिन्द्रेण पञ्चाशद्देवास्ते मरुतोऽभवन् । व्यपोह्य मातृदोषं ते हरिणा सोमपा: कृता: ॥ ६७ ॥
इन्द्रेण सह जाताः सन्तो देवतुल्याः पञ्चाशदूनाः मरुतः। हरिणा मातृदोषो व्यपोहितः, तेन ते सोमपाः देवगणेषु गणिताः। अतः दितेर्गर्भसम्भवाः सन्तोऽपि भगवतः कृपया देवसाम्यं प्राप्नुवन्ति—किमत्र आश्चर्यम्।
Verse 68
दितिरुत्थाय ददृशे कुमाराननलप्रभान् । इन्द्रेण सहितान् देवी पर्यतुष्यदनिन्दिता ॥ ६८ ॥
दितिरुत्थाय शय्यायाः ददर्श कुमारान् अनलप्रभान्। इन्द्रेण सहितान् सख्येन स्थितान्; तान् दृष्ट्वा देवी अनिन्दिता परमं तुष्टिमगात्।
Verse 69
अथेन्द्रमाह ताताहमादित्यानां भयावहम् । अपत्यमिच्छन्त्यचरं व्रतमेतत्सुदुष्करम् ॥ ६९ ॥
अथ दितिरिन्द्रमाह—तात, अहं आदित्यानां भयावहा। द्वादशादित्यान् हन्तुं पुत्रमिच्छन्ती एतत् सुदुष्करं व्रतम् अचरम्।
Verse 70
एक: सङ्कल्पित: पुत्र: सप्त सप्ताभवन् कथम् । यदि ते विदितं पुत्र सत्यं कथय मा मृषा ॥ ७० ॥
एक: सङ्कल्पित: पुत्र: सप्त सप्ताभवन् कथम् । यदि ते विदितं पुत्र सत्यं कथय मा मृषा ॥
Verse 71
इन्द्र उवाच अम्ब तेऽहं व्यवसितमुपधार्यागतोऽन्तिकम् । लब्धान्तरोऽच्छिदं गर्भमर्थबुद्धिर्न धर्मदृक् ॥ ७१ ॥
इन्द्र उवाच अम्ब तेऽहं व्यवसितमुपधार्यागतोऽन्तिकम् । लब्धान्तरोऽच्छिदं गर्भमर्थबुद्धिर्न धर्मदृक् ॥
Verse 72
कृत्तो मे सप्तधा गर्भ आसन् सप्त कुमारका: । तेऽपि चैकैकशो वृक्णा: सप्तधा नापि मम्रिरे ॥ ७२ ॥
कृत्तो मे सप्तधा गर्भ आसन् सप्त कुमारका: । तेऽपि चैकैकशो वृक्णा: सप्तधा नापि मम्रिरे ॥
Verse 73
ततस्तत्परमाश्चर्यं वीक्ष्य व्यवसितं मया । महापुरुषपूजाया: सिद्धि: काप्यानुषङ्गिणी ॥ ७३ ॥
ततस्तत्परमाश्चर्यं वीक्ष्य व्यवसितं मया । महापुरुषपूजाया: सिद्धि: काप्यानुषङ्गिणी ॥
Verse 74
आराधनं भगवत ईहमाना निराशिष: । ये तु नेच्छन्त्यपि परं ते स्वार्थकुशला: स्मृता: ॥ ७४ ॥
आराधनं भगवत ईहमाना निराशिष: । ये तु नेच्छन्त्यपि परं ते स्वार्थकुशला: स्मृता: ॥
Verse 75
आराध्यात्मप्रदं देवं स्वात्मानं जगदीश्वरम् । को वृणीत गुणस्पर्शं बुध: स्यान्नरकेऽपि यत् ॥ ७५ ॥
आराध्यः स्वात्मप्रदः देवः स्वात्मा जगदीश्वरः। तं प्रियतमं सेवमानो बुधः कथं गुणस्पर्शं भोगं वृणीत, यन्नरकेऽपि लभ्यते॥
Verse 76
तदिदं मम दौर्जन्यं बालिशस्य महीयसि । क्षन्तुमर्हसि मातस्त्वं दिष्ट्या गर्भो मृतोत्थित: ॥ ७६ ॥
तदिदं मम दौर्जन्यं बालिशस्य महीयसि। क्षन्तुमर्हसि मातस्त्वं; दिष्ट्या गर्भो मृतोत्थितः॥
Verse 77
श्रीशुक उवाच इन्द्रस्तयाभ्यनुज्ञात: शुद्धभावेन तुष्टया । मरुद्भि: सह तां नत्वा जगाम त्रिदिवं प्रभु: ॥ ७७ ॥
श्रीशुक उवाच—इन्द्रस्तयाभ्यनुज्ञातः शुद्धभावेन तुष्टया। मरुद्भिः सह तां नत्वा जगाम त्रिदिवं प्रभुः॥
Verse 78
एवं ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । मङ्गलं मरुतां जन्म किं भूय: कथयामि ते ॥ ७८ ॥
एवं ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि। मङ्गलं मरुतां जन्म; किं भूयः कथयामि ते॥
Frequently Asked Questions
In this chapter, the Maruts are the living beings born from Diti’s embryo after Indra splits it into seven parts and then each part into seven again, yielding forty-nine. Although the act is violent, the text emphasizes poṣaṇa: by the Supreme Lord’s mercy, none die, and they become Indra’s brothers and devoted associates, illustrating how divine protection can transform a threatened birth into a cosmic function.
Diti sought an “immortal son” to kill Indra, motivated by grief and anger over her slain sons. Kaśyapa, bound by his promise yet concerned about the sin of Indra’s death, prescribed a one-year vow aligned with Vaiṣṇava purity rules: if followed without deviation, the son would be capable of killing Indra; if broken, the son would become favorable to Indra. The condition reframes the boon through dharma and devotional discipline.
Indra served Diti carefully to find a lapse in her strict vrata. The fault occurred when Diti, weakened by austerity, neglected to wash her mouth, hands, and feet after eating and fell asleep during the evening twilight (sandhyā). Indra then used yogic powers to enter her womb while she slept, showing the narrative’s tension between political fear and religious observance.
Indra embodies a deva’s administrative anxiety and moral vulnerability: he prioritizes self-preservation and uses deception to prevent a rival’s birth, yet later confesses and seeks forgiveness when he realizes the embryo survives by Viṣṇu’s grace. The text uses his arc to teach that dharma without devotion can degrade into expediency, while recognition of divine agency can lead to humility and reconciliation.
Śukadeva explicitly attributes survival to the Supreme Lord’s mercy, paralleling Parīkṣit’s own rescue in the womb by Kṛṣṇa. The lesson is poṣaṇa: Bhagavān protects life and purpose even amid violence and error, and devotional worship (even performed with mixed motives) generates purifying strength that can override destructive intent.