Adhyaya 13
Indra’s Brahma-hatyā, Flight from Sin, and Purification by Aśvamedha
वृत्रासुरवधे जगत् सर्वं निर्वृतिं ययौ, इन्द्रस्तु एक एव शोकभीतिमान् अभवत्। परीक्षितः कारणं पप्रच्छ; शुकदेवः ब्रह्महत्याभयम् आख्यात्—वृत्रासुरो ब्राह्मणवत् मन्यते, तस्मात् तद्वधः महापापहेतुः। इन्द्रः पूर्वं विश्वरूपवधजन्यं पापं स्त्रीषु भूमौ वृक्षेषु जले च विभक्तं स्मरन्, पुनरपि तादृशं शमनं सन्देहयति। ऋषयः तं आश्वासयन्ति—अश्वमेधयज्ञेन अन्तर्यामिनं नारायणं तोषयित्वा, तथा हरिनामशुद्धिप्रभावेन पापं नश्यति। वृत्रवधोत्तरं पापदेवी भयानका चाण्डालीरूपेण प्रादुरभूत्, इन्द्रं अन्वधावत्। इन्द्रः पलायित्वा मानसरसि पद्मनाले सहस्रवर्षं निलीनः; तदा नहुषः राज्यं कृत्वा गर्वात् पतितः शापेन सर्पत्वं प्राप्तः। लक्ष्मीसन्निधानेन, कठोरविष्णुभक्त्या च इन्द्रस्य पापं शनैः क्षीयते। ब्राह्मणाः तम् आहूय अश्वमेधं प्रवर्तयन्ति; सूर्योदय इव तमः-नीहारं नाशयन् स यज्ञः प्रतिक्रियाः शमयित्वा इन्द्रस्य पदं पुनः स्थापयति। फलश्रुतिः—एतत् श्रवणं मङ्गलं जयम् आयुः पापनाशं च ददाति, भक्त्या शुद्धेः प्रवाहं दर्शयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच वृत्रे हते त्रयो लोका विना शक्रेण भूरिद । सपाला ह्यभवन् सद्यो विज्वरा निर्वृतेन्द्रिया: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच वृत्रे हते त्रयो लोका विना शक्रेण भूरिद । सपाला ह्यभवन् सद्यो विज्वरा निर्वृतेन्द्रिया: ॥
Verse 2
देवर्षिपितृभूतानि दैत्या देवानुगा: स्वयम् । प्रतिजग्मु: स्वधिष्ण्यानि ब्रह्मेशेन्द्रादयस्तत: ॥ २ ॥
देवर्षिपितृभूतानि दैत्या देवानुगा: स्वयम् । प्रतिजग्मु: स्वधिष्ण्यानि ब्रह्मेशेन्द्रादयस्तत: ॥
Verse 3
श्रीराजोवाच इन्द्रस्यानिर्वृतेर्हेतुं श्रोतुमिच्छामि भो मुने । येनासन् सुखिनो देवा हरेर्दु:खं कुतोऽभवत् ॥ ३ ॥
श्रीराजोवाच—भो मुने, इन्द्रस्य अनिर्वृतेः कारणं श्रोतुमिच्छामि। येन वृत्रासुरवधे देवा: सर्वे सुखिनोऽभवन्, तर्हि हरेर्दुःखं कुतोऽभवत्॥३॥
Verse 4
श्रीशुक उवाच वृत्रविक्रमसंविग्ना: सर्वे देवा: सहर्षिभि: । तद्वधायार्थयन्निन्द्रं नैच्छद् भीतो बृहद्वधात् ॥ ४ ॥
श्रीशुक उवाच—वृत्रस्य विक्रमात् संविग्नाः सर्वे देवा ऋषिभिः सह। तद्वधाय इन्द्रं याचन्तोऽपि, स तु बृहद्वधभयात् नैच्छत्॥४॥
Verse 5
इन्द्र उवाच स्त्रीभूद्रुमजलैरेनो विश्वरूपवधोद्भवम् । विभक्तमनुगृह्णद्भिर्वृत्रहत्यां क्व मार्ज्म्यहम् ॥ ५ ॥
इन्द्र उवाच—विश्वारूपवधोत्थं महदेनो मया प्राप्तम्; स्त्रीभू-द्रुम-जलैः अनुगृह्णद्भिः तद्विभक्तं मया। अधुना वृत्रं ब्राह्मणं हत्वा, वृत्रहत्यापापं क्वाहं मार्ज्मि?॥५॥
Verse 6
श्रीशुक उवाच ऋषयस्तदुपाकर्ण्य महेन्द्रमिदमब्रुवन् । याजयिष्याम भद्रं ते हयमेधेन मा स्म भै: ॥ ६ ॥
श्रीशुक उवाच—तदाकर्ण्य ऋषयः महेन्द्रमिदमब्रुवन्। भद्रं ते, मा स्म भैः; वयं हयमेधेन त्वां याजयिष्यामः, येन पापात् विमोक्ष्यसे॥६॥
Verse 7
हयमेधेन पुरुषं परमात्मानमीश्वरम् । इष्ट्वा नारायणं देवं मोक्ष्यसेऽपि जगद्वधात् ॥ ७ ॥
हयमेधेन परमात्मानं पुरुषं ईश्वरं नारायणं देवं सम्यगिष्ट्वा, जगद्वधादपि पापात् मोक्ष्यसे; किं पुनर्वृत्रासुरवधात्॥७॥
Verse 8
ब्रह्महा पितृहा गोघ्नो मातृहाचार्यहाघवान् । श्वाद: पुल्कसको वापि शुद्ध्येरन् यस्य कीर्तनात् ॥ ८ ॥ तमश्वमेधेन महामखेन श्रद्धान्वितोऽस्माभिरनुष्ठितेन । हत्वापि सब्रह्मचराचरं त्वं न लिप्यसे किं खलनिग्रहेण ॥ ९ ॥
ब्रह्महा पितृहा गोघ्नो मातृहाचार्यहाघवान् । श्वाद: पुल्कसको वापि शुद्ध्येरन् यस्य कीर्तनात् ॥ ८ ॥ तमश्वमेधेन महामखेन श्रद्धान्वितोऽस्माभिरनुष्ठितेन । हत्वापि सब्रह्मचराचरं त्वं न लिप्यसे किं खलनिग्रहेण ॥ ९ ॥
Verse 9
ब्रह्महा पितृहा गोघ्नो मातृहाचार्यहाघवान् । श्वाद: पुल्कसको वापि शुद्ध्येरन् यस्य कीर्तनात् ॥ ८ ॥ तमश्वमेधेन महामखेन श्रद्धान्वितोऽस्माभिरनुष्ठितेन । हत्वापि सब्रह्मचराचरं त्वं न लिप्यसे किं खलनिग्रहेण ॥ ९ ॥
ब्रह्महा पितृहा गोघ्नो मातृहाचार्यहाघवान् । श्वाद: पुल्कसको वापि शुद्ध्येरन् यस्य कीर्तनात् ॥ ८ ॥ तमश्वमेधेन महामखेन श्रद्धान्वितोऽस्माभिरनुष्ठितेन । हत्वापि सब्रह्मचराचरं त्वं न लिप्यसे किं खलनिग्रहेण ॥ ९ ॥
Verse 10
श्रीशुक उवाच एवं सञ्चोदितो विप्रैर्मरुत्वानहनद्रिपुम् । ब्रह्महत्या हते तस्मिन्नाससाद वृषाकपिम् ॥ १० ॥
श्रीशुक उवाच एवं सञ्चोदितो विप्रैर्मरुत्वानहनद्रिपुम् । ब्रह्महत्या हते तस्मिन्नाससाद वृषाकपिम् ॥ १० ॥
Verse 11
तयेन्द्र: स्मासहत्तापं निर्वृतिर्नामुमाविशत् । ह्रीमन्तं वाच्यतां प्राप्तं सुखयन्त्यपि नो गुणा: ॥ ११ ॥
तयेन्द्र: स्मासहत्तापं निर्वृतिर्नामुमाविशत् । ह्रीमन्तं वाच्यतां प्राप्तं सुखयन्त्यपि नो गुणा: ॥ ११ ॥
Verse 12
तां ददर्शानुधावन्तीं चाण्डालीमिव रूपिणीम् । जरया वेपमानाङ्गीं यक्ष्मग्रस्तामसृक्पटाम् ॥ १२ ॥ विकीर्य पलितान् केशांस्तिष्ठ तिष्ठेति भाषिणीम् । मीनगन्ध्यसुगन्धेन कुर्वतीं मार्गदूषणम् ॥ १३ ॥
तां ददर्शानुधावन्तीं चाण्डालीमिव रूपिणीम् । जरया वेपमानाङ्गीं यक्ष्मग्रस्तामसृक्पटाम् ॥ १२ ॥ विकीर्य पलितान् केशांस्तिष्ठ तिष्ठेति भाषिणीम् । मीनगन्ध्यसुगन्धेन कुर्वतीं मार्गदूषणम् ॥ १३ ॥
Verse 13
तां ददर्शानुधावन्तीं चाण्डालीमिव रूपिणीम् । जरया वेपमानाङ्गीं यक्ष्मग्रस्तामसृक्पटाम् ॥ १२ ॥ विकीर्य पलितान् केशांस्तिष्ठ तिष्ठेति भाषिणीम् । मीनगन्ध्यसुगन्धेन कुर्वतीं मार्गदूषणम् ॥ १३ ॥
तां ददर्शानुधावन्तीं चाण्डालीमिव रूपिणीम् । जरया वेपमानाङ्गीं यक्ष्मग्रस्तामसृक्पटाम् ॥ १२ ॥ विकीर्य पलितान् केशांस्तिष्ठ तिष्ठेति भाषिणीम् । मीनगन्ध्यसुगन्धेन कुर्वतीं मार्गदूषणम् ॥ १३ ॥
Verse 14
नभो गतो दिश: सर्वा: सहस्राक्षो विशाम्पते । प्रागुदीचीं दिशं तूर्णं प्रविष्टो नृप मानसम् ॥ १४ ॥
नभो गतो दिश: सर्वा: सहस्राक्षो विशाम्पते । प्रागुदीचीं दिशं तूर्णं प्रविष्टो नृप मानसम् ॥ १४ ॥
Verse 15
स आवसत्पुष्करनालतन्तू- नलब्धभोगो यदिहाग्निदूत: । वर्षाणि साहस्रमलक्षितोऽन्त: सञ्चिन्तयन् ब्रह्मवधाद्विमोक्षम् ॥ १५ ॥
स आवसत्पुष्करनालतन्तू- नलब्धभोगो यदिहाग्निदूत: । वर्षाणि साहस्रमलक्षितोऽन्त: सञ्चिन्तयन् ब्रह्मवधाद्विमोक्षम् ॥ १५ ॥
Verse 16
तावत्त्रिणाकं नहुष: शशास विद्यातपोयोगबलानुभाव: । स सम्पदैश्वर्यमदान्धबुद्धि- र्नीतस्तिरश्चां गतिमिन्द्रपत्न्या ॥ १६ ॥
तावत्त्रिणाकं नहुष: शशास विद्यातपोयोगबलानुभाव: । स सम्पदैश्वर्यमदान्धबुद्धि- र्नीतस्तिरश्चां गतिमिन्द्रपत्न्या ॥ १६ ॥
Verse 17
ततो गतो ब्रह्मगिरोपहूत ऋतम्भरध्याननिवारिताघ: । पापस्तु दिग्देवतया हतौजा- स्तं नाभ्यभूदवितं विष्णुपत्न्या ॥ १७ ॥
ततो गतो ब्रह्मगिरोपहूत ऋतम्भरध्याननिवारिताघ: । पापस्तु दिग्देवतया हतौजा- स्तं नाभ्यभूदवितं विष्णुपत्न्या ॥ १७ ॥
Verse 18
तं च ब्रह्मर्षयोऽभ्येत्य हयमेधेन भारत । यथावद्दीक्षञ्चक्रु: पुरुषाराधनेन ह ॥ १८ ॥
हे भारत! तं स्वर्गलोकं प्राप्तं महेन्द्रं ब्रह्मर्षयः समभ्येत्य यथावद् हयमेधयज्ञे दीक्षां चक्रुः, पुरुषाराधनाय हि॥
Verse 19
अथेज्यमाने पुरुषे सर्वदेवमयात्मनि । अश्वमेधे महेन्द्रेण वितते ब्रह्मवादिभि: ॥ १९ ॥ स वै त्वाष्ट्रवधो भूयानपि पापचयो नृप । नीतस्तेनैव शून्याय नीहार इव भानुना ॥ २० ॥
अथ ब्रह्मवादिभिर्महेन्द्रेण विततेऽश्वमेधे सर्वदेवमयात्मनि पुरुषे यज्यमाने, सर्वपापचयस्य प्रतिक्रियाः शमं ययुः। नृप, त्वाष्ट्रवधोऽपि भूयान् पापचयः तेनैव क्षणात् शून्याय नीतः, नीहार इव भानुना॥
Verse 20
अथेज्यमाने पुरुषे सर्वदेवमयात्मनि । अश्वमेधे महेन्द्रेण वितते ब्रह्मवादिभि: ॥ १९ ॥ स वै त्वाष्ट्रवधो भूयानपि पापचयो नृप । नीतस्तेनैव शून्याय नीहार इव भानुना ॥ २० ॥
अथ ब्रह्मवादिभिर्महेन्द्रेण विततेऽश्वमेधे सर्वदेवमयात्मनि पुरुषे यज्यमाने, सर्वपापचयस्य प्रतिक्रियाः शमं ययुः। नृप, त्वाष्ट्रवधोऽपि भूयान् पापचयः तेनैव क्षणात् शून्याय नीतः, नीहार इव भानुना॥
Verse 21
स वाजिमेधेन यथोदितेन वितायमानेन मरीचिमिश्रै: । इष्ट्वाधियज्ञं पुरुषं पुराण- मिन्द्रो महानास विधूतपाप: ॥ २१ ॥
मरीचिमिश्रैर्महर्षिभिर्यथोदितेन वाजिमेधेन वितायमानेन पुराणं पुरुषं अधियज्ञं इष्ट्वा, महेन्द्रः विधूतपापो महानास, पुनश्च सर्वैः सम्मानितोऽभवत्॥
Verse 22
इदं महाख्यानमशेषपाप्मनांप्रक्षालनं तीर्थपदानुकीर्तनम् । भक्त्युच्छ्रयं भक्तजनानुवर्णनंमहेन्द्रमोक्षं विजयं मरुत्वत: ॥ २२ ॥ पठेयुराख्यानमिदं सदा बुधा:शृण्वन्त्यथो पर्वणि पर्वणीन्द्रियम् । धन्यं यशस्यं निखिलाघमोचनंरिपुञ्जयं स्वस्त्ययनं तथायुषम् ॥ २३ ॥
इदं महाख्यानम् अशेषपाप्मनां प्रक्षालनं, तीर्थपदानुकीर्तनं, भक्त्युच्छ्रयं, भक्तजनानुवर्णनं, महेन्द्रमोक्षं मरुत्वतो विजयञ्च। एतद् बुधाः सदा पठेयुः; पर्वणि पर्वणि श्रृण्वन्ति च। धन्यं यशस्यं निखिलाघमोचनं, रिपुञ्जयं स्वस्त्ययनं तथायुष्यम्॥
Verse 23
इदं महाख्यानमशेषपाप्मनांप्रक्षालनं तीर्थपदानुकीर्तनम् । भक्त्युच्छ्रयं भक्तजनानुवर्णनंमहेन्द्रमोक्षं विजयं मरुत्वत: ॥ २२ ॥ पठेयुराख्यानमिदं सदा बुधा:शृण्वन्त्यथो पर्वणि पर्वणीन्द्रियम् । धन्यं यशस्यं निखिलाघमोचनंरिपुञ्जयं स्वस्त्ययनं तथायुषम् ॥ २३ ॥
अस्मिन् महाख्याने तीर्थपदानुकीर्तनरूपं नारायणस्य भगवतः कीर्तनं, भक्तेः उत्कर्षवर्णनं, इन्द्रवृत्रासुरादिभक्तजनानुवर्णनं, महेन्द्रस्य पापमोक्षो दैत्ययुद्धविजयश्च निरूप्यते। एतदवगमात् सर्वपापप्रक्षालनं भवति; तस्माद् बुधाः सदा पठन्ति शृण्वन्ति च पर्वसु। एतत् धन्यं यशस्यं निखिलाघमोचनं रिपुञ्जयं स्वस्त्ययनं च आयुष्यवर्धनम्।
Frequently Asked Questions
Indra’s grief arises from brahma-hatyā: Vṛtrāsura is treated as brāhmaṇa-like due to spiritual qualification, so the act of killing—though politically necessary for cosmic order—creates severe karmic reaction. The chapter emphasizes that worldly victory does not cancel moral causality; only purification through devotion to Nārāyaṇa (supported by yajña and the holy name) can dissolve the reaction.
The pursuing caṇḍāla woman is pāpa personified—an embodied depiction of karmic reaction that relentlessly follows the doer. The imagery teaches that sin is not merely social guilt but a subtle force that attaches to action until neutralized by proper atonement aligned with devotion, especially Viṣṇu worship and nāma-smaraṇa.
Indra’s reactions diminish through strict worship of Lord Viṣṇu and divine protection associated with Lakṣmī at Mānasa-sarovara, and are finally nullified when brāhmaṇas conduct the aśvamedha-yajña to please the Supreme Lord. The text also underscores that chanting Nārāyaṇa’s name is intrinsically purifying—even for the gravest sins—when approached with genuine devotion.
Nahuṣa temporarily receives the capacity to rule heaven while Indra hides. Overpowered by opulence and pride, he makes improper advances toward Indra’s wife and is cursed by a brāhmaṇa, resulting in his fall and transformation into a serpent—illustrating how adhikāra without humility leads to degradation.