Adhyaya 1
Prāyaścitta, the ‘Elephant Bath’ Problem, and the Opening of Ajāmila-Upākhyāna
परीक्षित् महाराजः शुकदेवेनोक्तं निवृत्तिमार्गं प्रवृत्तिमार्गं मन्वन्तरकथाः नरकगतिं च पुनरनुस्मरन् पृच्छति—कथं मनुष्याः नरकात् त्रायेरन्? शुकदेवः प्रथमं धर्मशास्त्रीयरीत्या वदति—पापानां मृत्युपूर्वं यथापापं प्रायश्चित्तेन प्रतिकारः कार्यः, यथा वैद्योपचारः। तदा परीक्षित् निर्णायकं दोषं दर्शयति—प्रायश्चित्तानन्तरमपि जनाः पुनः पापं कुर्वन्ति; एतत् ‘गजस्नानवत्’ शुद्ध्वा पुनर्मलिनता। शुकदेवोऽपि तदनुमन्यते, फलप्रायश्चित्तं वासनामूलोच्छेदेऽसमर्थं निन्दन्; यथार्थप्रायश्चित्तं ज्ञानप्रबोधः, यः भक्तौ पर्यवस्यति। ब्रह्मचर्य-दम-दान-सत्य-शौच-अहिंसा-नामकीर्तनादिभिः तात्कालिकशुद्धिं, निरपेक्षया भक्त्या तु पूर्णवासनाक्षयं च विभजति। अनन्तरं अजामिलोपाख्यानस्य आरम्भः—विद्वान् ब्राह्मणः कामसङ्गदोषात् पतति, पापजीवनं यापयन् मरणकाले ‘नारायण’ इति क्रोशति; तेन विष्णुदूताः आगत्य यमदूतान् निवारयन्ति, पराध्याये धर्म-पाप-नाममहिम्नां विवादस्य भूमिका भवति।
Shlokas
Verse 1
श्रीपरीक्षिदुवाच निवृत्तिमार्ग: कथित आदौ भगवता यथा । क्रमयोगोपलब्धेन ब्रह्मणा यदसंसृति: ॥ १ ॥
श्रीपरीक्षिदुवाच—हे भगवन् शुकदेव गोस्वामिन्, भवता पूर्वमेव निवृत्तिमार्गः कथितः। तेन क्रमयोगेन ब्रह्मलोकं प्राप्य ब्रह्मणा सह परं धाम गच्छति, ततोऽस्य संसृतिः निवर्तते॥
Verse 2
प्रवृत्तिलक्षणश्चैव त्रैगुण्यविषयो मुने । योऽसावलीनप्रकृतेर्गुणसर्ग: पुन: पुन: ॥ २ ॥
हे मुने, प्रवृत्तिलक्षणोऽयं त्रैगुण्यविषयः गुणसर्गः अलीनप्रकृतेः पुनः पुनः भवति। गुणदोषान्न मुक्तो जीवो नानादेहान् प्राप्य भुङ्क्ते दुःखसुखे॥
Verse 3
अधर्मलक्षणा नाना नरकाश्चानुवर्णिता: । मन्वन्तरश्च व्याख्यात आद्य: स्वायम्भुवो यत: ॥ ३ ॥
अधर्मलक्षणा नानानरकाः त्वया वर्णिताः, तथा स्वायम्भुवमन्वन्तर आद्यः व्याख्यातः, यतः स ब्रह्मणः पुत्रः मनुः आसीत्॥
Verse 4
प्रियव्रतोत्तानपदोर्वंशस्तच्चरितानि च । द्वीपवर्षसमुद्राद्रिनद्युद्यानवनस्पतीन् ॥ ४ ॥ धरामण्डलसंस्थानं भागलक्षणमानत: । ज्योतिषां विवराणां च यथेदमसृजद्विभु: ॥ ५ ॥
प्रियव्रतोत्तानपदोर्वंशौ तच्चरितानि च भवता वर्णितानि। द्वीपवर्षसमुद्राद्रिनद्युद्यानवनस्पतीः, धरामण्डलसंस्थानं भागलक्षणमानतः, ज्योतिषां विवराणां च—यथेदं विभुः असृजत्, तत् स्पष्टं कथितम्॥
Verse 5
प्रियव्रतोत्तानपदोर्वंशस्तच्चरितानि च । द्वीपवर्षसमुद्राद्रिनद्युद्यानवनस्पतीन् ॥ ४ ॥ धरामण्डलसंस्थानं भागलक्षणमानत: । ज्योतिषां विवराणां च यथेदमसृजद्विभु: ॥ ५ ॥
प्रियव्रतोत्तानपदोर्वंशौ तच्चरितानि च भवता वर्णितानि। द्वीपवर्षसमुद्राद्रिनद्युद्यानवनस्पतीः, धरामण्डलसंस्थानं भागलक्षणमानतः, ज्योतिषां विवराणां च—यथेदं विभुः असृजत्, तत् स्पष्टं कथितम्॥
Verse 6
अधुनेह महाभाग यथैव नरकान्नर: । नानोग्रयातनान्नेयात्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ ६ ॥
अधुना, महाभाग शुकदेव गोस्वामिन्, कथं नराः नरकगमनात् तिग्मयातनाभ्यः परित्राणं प्राप्नुयुः? तत् मे कृपया व्याख्यातुमर्हसि।
Verse 7
श्रीशुक उवाच न चेदिहैवापचितिं यथांहस: कृतस्य कुर्यान्मनउक्तपाणिभि: । ध्रुवं स वै प्रेत्य नरकानुपैति ये कीर्तिता मे भवतस्तिग्मयातना: ॥ ७ ॥
श्रीशुक उवाच—राजन्, इह कृतस्य पापस्य मनोवाक्कायैः यथाशास्त्रं प्रायश्चित्तं न चेत् कुर्यात्, तर्हि सः प्रेत्य ध्रुवं नरकान् उपैति, मया पूर्वं कथिताः तिग्मयातनाः अनुभूय।
Verse 8
तस्मात्पुरैवाश्विह पापनिष्कृतौ यतेत मृत्योरविपद्यतात्मना । दोषस्य दृष्ट्वा गुरुलाघवं यथा भिषक् चिकित्सेत रुजां निदानवित् ॥ ८ ॥
तस्मात् मृत्योः पुरैव, यावद् आत्मना अविपद्यते, शीघ्रं शास्त्रोक्तपापनिष्कृतौ यतेत। यथा निदानवित् भिषक् रुजां गुरुलाघवं दृष्ट्वा चिकित्सेत, तथा पापस्य गुरुत्वानुसारं प्रायश्चित्तं कुर्यात्।
Verse 9
श्रीराजोवाच दृष्टश्रुताभ्यां यत्पापं जानन्नप्यात्मनोऽहितम् । करोति भूयो विवश: प्रायश्चित्तमथो कथम् ॥ ९ ॥
श्रीराजोवाच—दृष्टश्रुताभ्यां पापं आत्मनोऽहितं जानन्नपि, विवशः भूयः करोति। प्रायश्चित्तं कृत्वापि पुनः पापाचारः कथं? तस्य प्रायश्चित्तस्य किं मूल्यं?
Verse 10
क्वचिन्निवर्ततेऽभद्रात्क्वचिच्चरति तत्पुन: । प्रायश्चित्तमथोऽपार्थं मन्ये कुञ्जरशौचवत् ॥ १० ॥
क्वचित् अभद्रात् निवर्तते, क्वचित् तत् पुनः आचरति। अतः प्रायश्चित्तं निरर्थकं मन्ये—कुञ्जरशौचवत्; गजः स्नात्वा भूयः धूलिं क्षिपति।
Verse 11
श्रीबादरायणिरुवाच कर्मणा कर्मनिर्हारो न ह्यात्यन्तिक इष्यते । अविद्वदधिकारित्वात्प्रायश्चित्तं विमर्शनम् ॥ ११ ॥
श्रीशुक उवाच—राजन्, कर्मणा कर्मनिर्हारो न ह्यत्यन्तिक इष्यते। अविद्वदधिकारित्वात् प्रायश्चित्तं विमर्शनं; यथार्थप्रायश्चित्तं तु वेदान्तज्ञानप्रबोधेन परब्रह्मावबोधः॥
Verse 12
नाश्नत: पथ्यमेवान्नं व्याधयोऽभिभवन्ति हि । एवं नियमकृद्राजन् शनै: क्षेमाय कल्पते ॥ १२ ॥
राजन्, यथा वैद्योपदिष्टं पथ्यमन्नं शुद्धं भुञ्जानः रोगी शनैः स्वस्थतां याति, तथा ज्ञाननियमपालनात् शनैः संसारमलविमुक्तिं प्राप्नोति॥
Verse 13
तपसा ब्रह्मचर्येण शमेन च दमेन च । त्यागेन सत्यशौचाभ्यां यमेन नियमेन वा ॥ १३ ॥ देहवाग्बुद्धिजं धीरा धर्मज्ञा: श्रद्धयान्विता: । क्षिपन्त्यघं महदपि वेणुगुल्ममिवानल: ॥ १४ ॥
तपसा ब्रह्मचर्येण शमेन दमेन च, त्यागेन सत्यशौचाभ्यां यमेन नियमेन वा—एतैः साधनैः देहवाग्बुद्धिजं पापं धीरा धर्मज्ञाः श्रद्धयान्विताः क्षिपन्ति; वेणुगुल्मतले शुष्कवल्लीपत्राणि यथानलः दहति, तथैव॥
Verse 14
तपसा ब्रह्मचर्येण शमेन च दमेन च । त्यागेन सत्यशौचाभ्यां यमेन नियमेन वा ॥ १३ ॥ देहवाग्बुद्धिजं धीरा धर्मज्ञा: श्रद्धयान्विता: । क्षिपन्त्यघं महदपि वेणुगुल्ममिवानल: ॥ १४ ॥
तपसा ब्रह्मचर्येण शमेन दमेन च, त्यागेन सत्यशौचाभ्यां यमेन नियमेन वा—एतैः साधनैः देहवाग्बुद्धिजं पापं धीरा धर्मज्ञाः श्रद्धयान्विताः क्षिपन्ति; वेणुगुल्मतले शुष्कवल्लीपत्राणि यथानलः दहति, तथैव॥
Verse 15
केचित्केवलया भक्त्या वासुदेवपरायणा: । अघं धुन्वन्ति कार्त्स्न्येन नीहारमिव भास्कर: ॥ १५ ॥
केचित् केवलया भक्त्या वासुदेवपरायणाः। अघं धुन्वन्ति कार्त्स्न्येन नीहारमिव भास्करः॥
Verse 16
न तथा ह्यघवान् राजन्पूयेत तपआदिभि: । यथा कृष्णार्पितप्राणस्तत्पुरुषनिषेवया ॥ १६ ॥
न तथा ह्यघवान् राजन् पूयेत तपआदिभिः; यथा कृष्णार्पितप्राणः सत्पुरुषनिषेवया पूर्णतया विशुद्ध्यति॥
Verse 17
सध्रीचीनो ह्ययं लोके पन्था: क्षेमोऽकुतोभय: । सुशीला: साधवो यत्र नारायणपरायणा: ॥ १७ ॥
सध्रीचीनो ह्ययं लोके पन्थाः क्षेमोऽकुतोभयः; सुशीला साधवो यत्र नारायणपरायणाः॥
Verse 18
प्रायश्चित्तानि चीर्णानि नारायणपराङ्मुखम् । न निष्पुनन्ति राजेन्द्र सुराकुम्भमिवापगा: ॥ १८ ॥
प्रायश्चित्तानि चीर्णानि नारायणपराङ्मुखम्; न निष्पुनन्ति राजेन्द्र सुराकुम्भमिवापगाः॥
Verse 19
सकृन्मन: कृष्णपदारविन्दयो- र्निवेशितं तद्गुणरागि यैरिह । न ते यमं पाशभृतश्च तद्भटान् स्वप्नेऽपि पश्यन्ति हि चीर्णनिष्कृता: ॥ १९ ॥
सकृन्मनः कृष्णपदारविन्दयोर्निवेशितं तद्गुणरागिभिरिह; न ते यमं पाशभृतश्च तद्भटान् स्वप्नेऽपि पश्यन्ति हि चीर्णनिष्कृताः॥
Verse 20
अत्र चोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । दूतानां विष्णुयमयो: संवादस्तं निबोध मे ॥ २० ॥
अत्र चोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्; दूतानां विष्णुयमयोः संवादं तं निबोध मे॥
Verse 21
कान्यकुब्जे द्विज: कश्चिद्दासीपतिरजामिल: । नाम्ना नष्टसदाचारो दास्या: संसर्गदूषित: ॥ २१ ॥
कान्यकुब्जे कश्चिद् द्विजोऽजामिलो नाम दासीपतिरभवत्। दास्याः संसर्गदूषितो नष्टसदाचारः सन् ब्राह्मणधर्मान् जहौ॥
Verse 22
बन्द्यक्षै: कैतवैश्चौर्यैर्गर्हितां वृत्तिमास्थित: । बिभ्रत्कुटुम्बमशुचिर्यातयामास देहिन: ॥ २२ ॥
बन्द्यक्षैः कैतवैश्चौर्यैश्च गर्हितां वृत्तिमास्थितः। अशुचिः कुटुम्बं बिभ्रन् देहिनो यातयामास॥
Verse 23
एवं निवसतस्तस्य लालयानस्य तत्सुतान् । कालोऽत्यगान्महान् राजन्नष्टाशीत्यायुष: समा: ॥ २३ ॥
एवं निवसतः तस्य लालयानस्य तत्सुतान्। कालोऽत्यगान्महान् राजन् नष्टाशीत्यायुषः समाः॥
Verse 24
तस्य प्रवयस: पुत्रा दश तेषां तु योऽवम: । बालो नारायणो नाम्ना पित्रोश्च दयितो भृशम् ॥ २४ ॥
तस्य प्रवयसः पुत्रा दश; तेषां योऽवमः शिशुः। नारायणो नाम्ना स पित्रोश्च दयितोऽभवत्॥
Verse 25
स बद्धहृदयस्तस्मिन्नर्भके कलभाषिणि । निरीक्षमाणस्तल्लीलां मुमुदे जरठो भृशम् ॥ २५ ॥
स बद्धहृदयस्तस्मिन्नर्भके कलभाषिणि। तल्लीलां निरीक्षमाणो जरठो भृशं मुमुदे॥
Verse 26
भुञ्जान: प्रपिबन् खादन् बालकं स्नेहयन्त्रित: । भोजयन् पाययन् मूढो न वेदागतमन्तकम् ॥ २६ ॥
भुञ्जानः प्रपिबन् खादन् बालकं स्नेहयन्त्रितः । भोजयन् पाययन् मूढो न वेदागतमन्तकम् ॥
Verse 27
स एवं वर्तमानोऽज्ञो मृत्युकाल उपस्थिते । मतिं चकार तनये बाले नारायणाह्वये ॥ २७ ॥
स एवं वर्तमानोऽज्ञो मृत्युकाल उपस्थिते । मतिं चकार तनये बाले नारायणाह्वये ॥
Verse 28
स पाशहस्तांस्त्रीन्दृष्ट्वा पुरुषानतिदारुणान् । वक्रतुण्डानूर्ध्वरोम्ण आत्मानं नेतुमागतान् ॥ २८ ॥ दूरे क्रीडनकासक्तं पुत्रं नारायणाह्वयम् । प्लावितेन स्वरेणोच्चैराजुहावाकुलेन्द्रिय: ॥ २९ ॥
स पाशहस्तांस्त्रीन्दृष्ट्वा पुरुषानतिदारुणान् । वक्रतुण्डानूर्ध्वरोम्ण आत्मानं नेतुमागतान् ॥ दूरे क्रीडनकासक्तं पुत्रं नारायणाह्वयम् । प्लावितेन स्वरेणोच्चैराजुहावाकुलेन्द्रियः ॥
Verse 29
स पाशहस्तांस्त्रीन्दृष्ट्वा पुरुषानतिदारुणान् । वक्रतुण्डानूर्ध्वरोम्ण आत्मानं नेतुमागतान् ॥ २८ ॥ दूरे क्रीडनकासक्तं पुत्रं नारायणाह्वयम् । प्लावितेन स्वरेणोच्चैराजुहावाकुलेन्द्रिय: ॥ २९ ॥
स पाशहस्तांस्त्रीन्दृष्ट्वा पुरुषानतिदारुणान् । वक्रतुण्डानूर्ध्वरोम्ण आत्मानं नेतुमागतान् ॥ दूरे क्रीडनकासक्तं पुत्रं नारायणाह्वयम् । प्लावितेन स्वरेणोच्चैराजुहावाकुलेन्द्रियः ॥
Verse 30
निशम्य म्रियमाणस्य मुखतो हरिकीर्तनम् । भर्तुर्नाम महाराज पार्षदा: सहसापतन् ॥ ३० ॥
निशम्य म्रियमाणस्य मुखतो हरिकीर्तनम् । भर्तुर्नाम महाराज पार्षदाः सहसापतन् ॥
Verse 31
विकर्षतोऽन्तर्हृदयाद्दासीपतिमजामिलम् । यमप्रेष्यान् विष्णुदूता वारयामासुरोजसा ॥ ३१ ॥
यमप्रेष्याः दासीपतिमजामिलस्य हृदयान्तःस्थं जीवम् आकृष्यन्तः; तान् विष्णुदूताः घोषपूर्णैः शब्दैः बलात् निवारयामासुः।
Verse 32
ऊचुर्निषेधितास्तांस्ते वैवस्वतपुर:सरा: । के यूयं प्रतिषेद्धारो धर्मराजस्य शासनम् ॥ ३२ ॥
निषेधिताः ते वैवस्वतपुरःसराः ऊचुः—के यूयं भोः, ये धर्मराजस्य शासनं प्रतिषेधितुम् उद्यताः?
Verse 33
कस्य वा कुत आयाता: कस्मादस्य निषेधथ । किं देवा उपदेवा या यूयं किं सिद्धसत्तमा: ॥ ३३ ॥
कस्य वा सेवकाः यूयं? कुतः आयाताः? किमर्थम् अस्य (अजामिलस्य) स्पर्शनं नो निषेधथ? किं देवा उपदेवा वा, आहोस्वित् सिद्धसत्तमाः?
Verse 34
सर्वे पद्मपलाशाक्षा: पीतकौशेयवासस: । किरीटिन: कुण्डलिनो लसत्पुष्करमालिन: ॥ ३४ ॥ सर्वे च नूत्नवयस: सर्वे चारुचतुर्भुजा: । धनुर्निषङ्गासिगदाशङ्खचक्राम्बुजश्रिय: ॥ ३५ ॥ दिशो वितिमिरालोका: कुर्वन्त: स्वेन तेजसा । किमर्थं धर्मपालस्य किङ्करान्नो निषेधथ ॥ ३६ ॥
यमप्रेष्याः ऊचुः—यूयं सर्वे पद्मपलाशाक्षाः, पीतकौशेयवाससः, किरीटिनः कुण्डलिनः, लसत्पुष्करमालिनः; नूत्नवयसो रम्यचतुर्भुजाः, धनुर्निषङ्गासिगदाशङ्खचक्राम्बुजधारिणः। स्वतेजसा दिशो वितिमिरालोकाः कुर्वन्तः, किमर्थं धर्मपालस्य किङ्करान् अस्मान् निषेधथ?
Verse 35
सर्वे पद्मपलाशाक्षा: पीतकौशेयवासस: । किरीटिन: कुण्डलिनो लसत्पुष्करमालिन: ॥ ३४ ॥ सर्वे च नूत्नवयस: सर्वे चारुचतुर्भुजा: । धनुर्निषङ्गासिगदाशङ्खचक्राम्बुजश्रिय: ॥ ३५ ॥ दिशो वितिमिरालोका: कुर्वन्त: स्वेन तेजसा । किमर्थं धर्मपालस्य किङ्करान्नो निषेधथ ॥ ३६ ॥
यमप्रेष्याः ऊचुः—यूयं सर्वे पद्मपलाशाक्षाः, पीतकौशेयवाससः, किरीटिनः कुण्डलिनः, लसत्पुष्करमालिनः; नूत्नवयसो रम्यचतुर्भुजाः, धनुर्निषङ्गासिगदाशङ्खचक्राम्बुजधारिणः। स्वतेजसा दिशो वितिमिरालोकाः कुर्वन्तः, किमर्थं धर्मपालस्य किङ्करान् अस्मान् निषेधथ?
Verse 36
सर्वे पद्मपलाशाक्षा: पीतकौशेयवासस: । किरीटिन: कुण्डलिनो लसत्पुष्करमालिन: ॥ ३४ ॥ सर्वे च नूत्नवयस: सर्वे चारुचतुर्भुजा: । धनुर्निषङ्गासिगदाशङ्खचक्राम्बुजश्रिय: ॥ ३५ ॥ दिशो वितिमिरालोका: कुर्वन्त: स्वेन तेजसा । किमर्थं धर्मपालस्य किङ्करान्नो निषेधथ ॥ ३६ ॥
यमदूताः ऊचुः—युष्माकं नेत्रे पद्मपलाशसदृशे; पीतकौशेयवसनाः, लसत्पुष्करमालिनः, किरीटिनः कुण्डलिनश्च यूयं सर्वे नूत्नवयसो मनोहरचतुर्भुजाः। धनुर्निषङ्गासिगदाशङ्खचक्राम्बुजैः शोभिताः; स्वतेजसा दिशो वितिमिरालोकाः कुर्वन्तः। तर्हि हे महाभागाः, किमर्थं धर्मपालस्य किङ्करान् अस्मान् निषेधथ?
Verse 37
श्रीशुक उवाच इत्युक्ते यमदूतैस्ते वासुदेवोक्तकारिण: । तान् प्रत्यूचु: प्रहस्येदं मेघनिर्ह्रादया गिरा ॥ ३७ ॥
श्रीशुक उवाच—इत्युक्ते यमदूतैस्ते वासुदेवोक्तकारिणः। तान् प्रत्यूचुः प्रहस्येदं मेघनिर्ह्रादया गिरा॥
Verse 38
श्रीविष्णुदूता ऊचु: यूयं वै धर्मराजस्य यदि निर्देशकारिण: । ब्रूत धर्मस्य नस्तत्त्वं यच्चाधर्मस्य लक्षणम् ॥ ३८ ॥
श्रीविष्णुदूताः ऊचुः—यूयं वै धर्मराजस्य यदि निर्देशकारिणः। ब्रूत धर्मस्य नस्तत्त्वं यच्चाधर्मस्य लक्षणम्॥
Verse 39
कथं स्विद् ध्रियते दण्ड: किं वास्य स्थानमीप्सितम् । दण्ड्या: किं कारिण: सर्वे आहो स्वित्कतिचिन्नृणाम् ॥ ३९ ॥
कथं स्विद् ध्रियते दण्डः किं वास्य स्थानमीप्सितम्। दण्ड्याः किं कारिणः सर्वे आहो स्वित्कतिचिन्नृणाम्॥
Verse 40
यमदूता ऊचु: वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्यय: । वेदो नारायण: साक्षात्स्वयम्भूरिति शुश्रुम ॥ ४० ॥
यमदूताः ऊचुः—वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः। वेदो नारायणः साक्षात् स्वयम्भूरिति शुश्रुम॥
Verse 41
येन स्वधाम्न्यमी भावा रज:सत्त्वतमोमया: । गुणनामक्रियारूपैर्विभाव्यन्ते यथातथम् ॥ ४१ ॥
यः नारायणः स्वधाम्नि स्थितोऽपि रजःसत्त्वतमोगुणैः जगद्व्यवस्थां नियच्छति; तेन गुणनामक्रियारूपभेदाः प्राणिनां यथायोग्यं विभाव्यन्ते, स एव विश्वस्य कारणम्।
Verse 42
सूर्योऽग्नि: खं मरुद्देव: सोम: सन्ध्याहनी दिश: । कं कु: स्वयं धर्म इति ह्येते दैह्यस्य साक्षिण: ॥ ४२ ॥
सूर्यः अग्निः खं मरुत् देवाः सोमः सन्ध्या अहनी दिशः आपः भूमिः च स्वयं परमात्मा—एते सर्वे देहिनः कर्मणां साक्षिणः।
Verse 43
एतैरधर्मो विज्ञात: स्थानं दण्डस्य युज्यते । सर्वे कर्मानुरोधेन दण्डमर्हन्ति कारिण: ॥ ४३ ॥
एतैः साक्षिभिः अधर्मो यदा विज्ञायते तदा दण्डस्थानं युज्यते; कर्मानुरूपं सर्वे कर्तारो दण्डमर्हन्ति।
Verse 44
सम्भवन्ति हि भद्राणि विपरीतानि चानघा: । कारिणां गुणसङ्गोऽस्ति देहवान्न ह्यकर्मकृत् ॥ ४४ ॥
हे अनघा वैकुण्ठवासिनः, इह लोके देहवन्तः सर्वे गुणसङ्गदूषिताः कर्मिणः; पुण्यापुण्ययोः सम्भवः, देहधारी न ह्यकर्मकृत्, अतः सर्वे दण्ड्याः।
Verse 45
येन यावान्यथाधर्मो धर्मो वेह समीहित: । स एव तत्फलं भुङ्क्ते तथा तावदमुत्र वै ॥ ४५ ॥
येन यावान् यथाधर्मो धर्मो वा इह समाचरितः, स एव तादृशं फलं परत्र तावदेव भुङ्क्ते।
Verse 46
यथेह देवप्रवरास्त्रैविध्यमुपलभ्यते । भूतेषु गुणवैचित्र्यात्तथान्यत्रानुमीयते ॥ ४६ ॥
हे देवप्रवर! यथेह त्रैविध्यं गुणवैचित्र्याद् भूतेषु दृश्यते, तथा परत्रापि तदनुमीयते—शान्ता रजसा चलाः तमसा मूढाश्च; सुखिनो दुःखिनो मिश्राश्च; धर्मिष्ठा अधर्मिष्ठा च अर्धधर्मिणश्च।
Verse 47
वर्तमानोऽन्ययो: कालो गुणाभिज्ञापको यथा । एवं जन्मान्ययोरेतद्धर्माधर्मनिदर्शनम् ॥ ४७ ॥
यथा वर्तमानः वसन्तकालः अतीतानागतयोर्वसन्तयोः स्वभावं सूचयति, तथा सुख-दुःख-मिश्ररूपोऽयं वर्तमानजीवनः पूर्वापरजन्मनोर्धर्माधर्मकर्मणां निदर्शनं भवति।
Verse 48
मनसैव पुरे देव: पूर्वरूपं विपश्यति । अनुमीमांसतेऽपूर्वं मनसा भगवानज: ॥ ४८ ॥
देवः यमराजः अजेन ब्रह्मणा तुल्यते; स्वधाम्नि स्थितोऽपि सर्वेषां हृदि परमात्मवत् स्थित्वा मनसैव जीवस्य पूर्वकर्माणि पश्यति, ततोऽस्य भाविजन्मसु वृत्तिं चानुमीमांसते।
Verse 49
यथाज्ञस्तमसा युक्त उपास्ते व्यक्तमेव हि । न वेद पूर्वमपरं नष्टजन्मस्मृतिस्तथा ॥ ४९ ॥
यथाज्ञः तमसा युक्तः स्वप्ने व्यक्तमेव देहं उपास्ते, आत्मत्वेन गृह्णाति, तथा नष्टजन्मस्मृतिः जन्तुः पूर्वधर्माधर्मकृतं वर्तमानदेहमात्मत्वेन मन्यते; न च पूर्वापरजन्मनी वेत्ति।
Verse 50
पञ्चभि: कुरुते स्वार्थान् पञ्च वेदाथ पञ्चभि: । एकस्तु षोडशेन त्रीन् स्वयं सप्तदशोऽश्नुते ॥ ५० ॥
पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, पञ्च विषयाश्च—एतेषां उपरि मनः षोडशं तत्त्वम्। मनसः परं सप्तदशं तत्त्वं जीवात्मा; स षोडशभिः सहैक एव भुङ्क्ते, सुख-दुःख-मिश्ररूपान् त्रीन् भोगान् अश्नुते।
Verse 51
तदेतत्षोडशकलं लिङ्गं शक्तित्रयं महत् । धत्तेऽनुसंसृतिं पुंसि हर्षशोकभयार्तिदाम् ॥ ५१ ॥
तदेतत् षोडशकलं सूक्ष्मशरीरं त्रिगुणप्रभवं महत् लिङ्गं, तीव्रवासनाबलात् जीवस्य संसृतिं धारयति—हर्षशोकभयार्तिदाम्।
Verse 52
देह्यज्ञोऽजितषड्वर्गो नेच्छन्कर्माणि कार्यते । कोशकार इवात्मानं कर्मणाच्छाद्य मुह्यति ॥ ५२ ॥
देही अज्ञः षड्वर्गमजितः, अनिच्छन्नपि गुणप्रभावात् कर्माणि कार्यते। कोशकार इव स्वकर्मणा आत्मानं आच्छाद्य मुह्यति।
Verse 53
न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । कार्यते ह्यवश: कर्म गुणै: स्वाभाविकैर्बलात् ॥ ५३ ॥
न हि कश्चित् क्षणमपि अकर्मकृत् तिष्ठति; स्वाभाविकैर्गुणैर्बलात् अवशः कर्म कार्यते।
Verse 54
लब्ध्वा निमित्तमव्यक्तं व्यक्ताव्यक्तं भवत्युत । यथायोनि यथाबीजं स्वभावेन बलीयसा ॥ ५४ ॥
अव्यक्तं निमित्तं लब्ध्वा, व्यक्ताव्यक्तं भवति; यथायोनि यथाबीजं स्वभावेन बलीयसा, स्थूलसूक्ष्मशरीरे इच्छानुसारं जायते।
Verse 55
एष प्रकृतिसङ्गेन पुरुषस्य विपर्यय: । आसीत्स एव नचिरादीशसङ्गाद्विलीयते ॥ ५५ ॥
एषः प्रकृतिसङ्गेन पुरुषस्य विपर्ययः; स एव नचिरात् ईशसङ्गात् वा तद्भक्तसङ्गात् विलीयते।
Verse 56
अयं हि श्रुतसम्पन्न: शीलवृत्तगुणालय: । धृतव्रतो मृदुर्दान्त: सत्यवाङ्मन्त्रविच्छुचि: ॥ ५६ ॥ गुर्वग्न्यतिथिवृद्धानां शुश्रूषुरनहङ्कृत: । सर्वभूतसुहृत्साधुर्मितवागनसूयक: ॥ ५७ ॥
अजामिलो नामायं द्विजः पूर्वं सर्ववेदश्रुतसम्पन्नः शीलवृत्तगुणालयः। धृतव्रतो मृदुर्दान्तः सत्यवाक् मन्त्रवित् शुचिः॥
Verse 57
अयं हि श्रुतसम्पन्न: शीलवृत्तगुणालय: । धृतव्रतो मृदुर्दान्त: सत्यवाङ्मन्त्रविच्छुचि: ॥ ५६ ॥ गुर्वग्न्यतिथिवृद्धानां शुश्रूषुरनहङ्कृत: । सर्वभूतसुहृत्साधुर्मितवागनसूयक: ॥ ५७ ॥
स गुरुमग्निमतिथिवृद्धांश्च शुश्रूषुरनहङ्कृतः। सर्वभूतसुहृत् साधुर्मितवागनसूयकः॥
Verse 58
एकदासौ वनं यात: पितृसन्देशकृद् द्विज: । आदाय तत आवृत्त: फलपुष्पसमित्कुशान् ॥ ५८ ॥ ददर्श कामिनं कञ्चिच्छूद्रं सह भुजिष्यया । पीत्वा च मधु मैरेयं मदाघूर्णितनेत्रया ॥ ५९ ॥ मत्तया विश्लथन्नीव्या व्यपेतं निरपत्रपम् । क्रीडन्तमनुगायन्तं हसन्तमनयान्तिके ॥ ६० ॥
एकदा स द्विजः पितृसन्देशकृत् वनं यातः। फलपुष्पसमित्कुशानादाय तत आवृत्तः॥
Verse 59
एकदासौ वनं यात: पितृसन्देशकृद् द्विज: । आदाय तत आवृत्त: फलपुष्पसमित्कुशान् ॥ ५८ ॥ ददर्श कामिनं कञ्चिच्छूद्रं सह भुजिष्यया । पीत्वा च मधु मैरेयं मदाघूर्णितनेत्रया ॥ ५९ ॥ मत्तया विश्लथन्नीव्या व्यपेतं निरपत्रपम् । क्रीडन्तमनुगायन्तं हसन्तमनयान्तिके ॥ ६० ॥
मार्गे ददर्श कामिनं कञ्चिच्छूद्रं सह भुजिष्यया। मधु मैरेयं पीत्वा तया मदाघूर्णितनेत्रया॥
Verse 60
एकदासौ वनं यात: पितृसन्देशकृद् द्विज: । आदाय तत आवृत्त: फलपुष्पसमित्कुशान् ॥ ५८ ॥ ददर्श कामिनं कञ्चिच्छूद्रं सह भुजिष्यया । पीत्वा च मधु मैरेयं मदाघूर्णितनेत्रया ॥ ५९ ॥ मत्तया विश्लथन्नीव्या व्यपेतं निरपत्रपम् । क्रीडन्तमनुगायन्तं हसन्तमनयान्तिके ॥ ६० ॥
सा मत्तया विश्लथन्नीव्या व्यपेतनिरपत्रपा। तेन सह क्रीडन्तमनुगायन्तं हसन्तं च स ददर्श॥
Verse 61
दृष्ट्वा तां कामलिप्तेन बाहुना परिरम्भिताम् । जगाम हृच्छयवशं सहसैव विमोहित: ॥ ६१ ॥
दृष्ट्वा तां कामलिप्तेन बाहुना परिरम्भितां वेश्यां शूद्रेण, अजामिलो हृच्छयवशं सहसैव विमोहितोऽभवत्।
Verse 62
स्तम्भयन्नात्मनात्मानं यावत्सत्त्वं यथाश्रुतम् । न शशाक समाधातुं मनो मदनवेपितम् ॥ ६२ ॥
यावत् शक्यं शास्त्रोक्तं स्मरन् आत्मनात्मानं स्तम्भयामास; तथापि मदनवेपितं मनः समाधातुं न शशाक।
Verse 63
तन्निमित्तस्मरव्याजग्रहग्रस्तो विचेतन: । तामेव मनसा ध्यायन् स्वधर्माद्विरराम ह ॥ ६३ ॥
तन्निमित्तस्मरव्याजग्रहग्रस्तो विचेतनः सन्, तामेव मनसा ध्यायन् स्वधर्माद् विरराम ह।
Verse 64
तामेव तोषयामास पित्र्येणार्थेन यावता । ग्राम्यैर्मनोरमै: कामै: प्रसीदेत यथा तथा ॥ ६४ ॥
पित्र्येणार्थेन यावता तामेव तोषयामास; ग्राम्यैर्मनोरमैः कामैः प्रसीदेत यथा तथा।
Verse 65
विप्रां स्वभार्यामप्रौढां कुले महति लम्भिताम् । विससर्जाचिरात्पाप: स्वैरिण्यापाङ्गविद्धधी: ॥ ६५ ॥
स्वैरिण्यापाङ्गविद्धधीर्विप्रः पापः स्वभार्यामप्रौढां महत्कुले लब्धां विससर्जाचिरात्।
Verse 66
यतस्ततश्चोपनिन्ये न्यायतोऽन्यायतो धनम् । बभारास्या: कुटुम्बिन्या: कुटुम्बं मन्दधीरयम् ॥ ६६ ॥
ब्राह्मणकुले जातोऽपि स वेश्यासङ्गेन मन्दबुद्धिः, न्यायतोऽन्यायतो वा यथाकथञ्चिद् धनमुपार्ज्य, तस्याः कुटुम्बिन्याः पुत्रपुत्रीभिः सह कुटुम्बं बभार।
Verse 67
यदसौ शास्त्रमुल्लङ्घ्य स्वैरचार्यतिगर्हित: । अवर्तत चिरं कालमघायुरशुचिर्मलात् ॥ ६७ ॥
स शास्त्रमुल्लङ्घ्य स्वैरचार्यतिगर्हितः, चिरं कालमवर्तत; वेश्यापाकान्नभोजी पापायुरशुचिर्मलिनश्च निषिद्धासक्तोऽभवत्।
Verse 68
तत एनं दण्डपाणे: सकाशं कृतकिल्बिषम् । नेष्यामोऽकृतनिर्वेशं यत्र दण्डेन शुद्ध्यति ॥ ६८ ॥
ततः कृतकिल्बिषमेनमकृतनिर्वेशं दण्डपाणेः सकाशं नेष्यामः; यत्र स्वपापकर्मपरिमाणानुसारं दण्डेन शुद्ध्यति।
Frequently Asked Questions
Because mechanical atonement can remove the immediate ‘dirt’ of reactions but does not remove the underlying impulse to sin (the root desire). Like an elephant that bathes and then throws dust on itself, a person may perform expiation yet return to the same habits. The Bhāgavata’s critique is that without inner transformation—knowledge culminating in devotion—atonement remains within fruitive conditioning and cannot ensure lasting purity.
The chapter emphasizes the objective potency of the Lord’s name and the extraordinary mercy connected with nāma. Ajāmila’s utterance—though prompted by attachment—was a real chanting of the divine name at the critical moment of death, and the text states it was without offense due to his intense anxiety. This invocation brings him under Viṣṇu’s protection, interrupting karmic arrest and initiating the later doctrinal clarification: bhakti and surrender shift one’s jurisdiction beyond ordinary karmic punishment.
Yamadūtas are Yamarāja’s order carriers who seize sinful souls for judgment and punishment according to dharma/adharma. Viṣṇudūtas are Viṣṇu’s messengers who protect those connected to Viṣṇu-bhakti. Their conflict centers on authority and eligibility: whether a man with grave sins who has uttered the holy name is still punishable under karma, or exempt due to taking shelter of Nārāyaṇa—an issue developed through their debate on the definition of dharma and the scope of punishment.