Saptama Skandha Adhyaya 15 - Srimad Bhagavatam | Sanskrit | Vedapath

Vyasa

Saptama SkandhaAdhyaya 1580 Verses

Adhyaya 15

Nārada’s Instructions: Śrāddha, True Dharma, Contentment, Yoga, and Devotion-Centered Renunciation

नारदमुनिः युधिष्ठिरं प्रति भक्तिमयजीवने व्यवहारधर्मं निरूपयन् आरभते। कर्मतपःस्वाध्यायज्ञानभक्तिनिष्ठानां भेदं दर्शयति, विशेषतः भक्तेः श्रेष्ठतां। ततः श्राद्धदानविधिं नियच्छति—अल्पान् योग्यब्राह्मणान् निमन्त्रयेत्, सात्त्विकं हविः, पशुहिंसा न, प्रसादवितरणे भगवद्बन्धेन प्राप्तृदर्शनम्। विदधर्मपरधर्माभासोपधर्मछलधर्माख्यानि पञ्च कूटधर्मरूपाणि निर्दिश्य, अनसूयां परं धर्मं वदति। अन्तःशमनाय सन्तोषं प्रशंसति, लोभं निन्दति; कामक्रोधभयमोहनिद्राजयाय ज्ञानं, भक्तसेवा, मौनं, सत्त्ववृद्धिं च उपदिशति। गुरुतत्त्वं स्थापयति; भगवद्ध्यानविना कर्मतपःयोगादयः निष्फलाः इति। एकान्तवासप्राणायाममनोनिग्रहादि योगोपदेशान् ददाति, कपटाश्रमाचारं सन्न्यासभ्रंशं च निन्दति। रथदृष्टान्तेन बन्धमोक्षौ, प्रवृत्तिनिवृत्तिभेदं, पशुसम्बद्धयज्ञानां दोषं, देवयानपितृयानं च, ब्रह्मणि क्रमशः आत्मार्पणं वर्णयति। उपबर्हणपतनमोचनकथया वैष्णवसेवाया महिमानं, गृहस्थस्यापि सुलभं नामसङ्कीर्तनं च दृढयति। अन्ते युधिष्ठिरः कृष्णं नारदं च पूजयति; नारदः प्रयाति, शुकवक्तृवृत्तान्तः पुनरारभ्य वंशवर्णनाद्यर्थं भूमिका भवति।

Shlokas

Verse 1

श्रीनारद उवाच कर्मनिष्ठा द्विजा: केचित्तपोनिष्ठा नृपापरे । स्वाध्यायेऽन्ये प्रवचने केचन ज्ञानयोगयो: ॥ १ ॥

श्रीनारद उवाच—राजन्, केचित् द्विजाः कर्मनिष्ठाः, अपरे तपोनिष्ठाः; अन्ये स्वाध्याये प्रवचने च, केचन तु ज्ञानयोगयोः, विशेषतः भक्तियोगे, विरलाः।

Verse 2

ज्ञाननिष्ठाय देयानि कव्यान्यानन्त्यमिच्छता । दैवे च तदभावे स्यादितरेभ्यो यथार्हत: ॥ २ ॥

अनन्त्यमिच्छता ज्ञाननिष्ठाय कव्यानि देयानि; दैवे तदभावे स्यात् कर्मनिष्ठादिभ्य इतरैर्भ्यो यथार्हतः।

Verse 3

द्वौ दैवे पितृकार्ये त्रीनेकैकमुभयत्र वा । भोजयेत्सुसमृद्धोऽपि श्राद्धे कुर्यान्न विस्तरम् ॥ ३ ॥

दैवे द्वौ ब्राह्मणौ भोजयेत्, पितृकार्ये त्रीन्; उभयत्र वा एकमेव। सुसमृद्धोऽपि श्राद्धे न विस्तरं कुर्यात्, न बहून् निमन्त्रयेत्।

Verse 4

देशकालोचितश्रद्धाद्रव्यपात्रार्हणानि च । सम्यग्भवन्ति नैतानि विस्तरात्स्वजनार्पणात् ॥ ४ ॥

श्राद्धकर्मणि बहून् ब्राह्मणान् स्वजनान् वा भोजयितुं यत्नं कुर्वतः देशकालादिषु, श्रद्धाद्रव्यपात्रार्हणविधिषु च, विस्तरात् स्वजनार्पणेन सम्यक् न सिध्यन्ति दोषा भवन्ति।

Verse 5

देशे काले च सम्प्राप्ते मुन्यन्नं हरिदैवतम् । श्रद्धया विधिवत्पात्रे न्यस्तं कामधुगक्षयम् ॥ ५ ॥

देशे काले च सुसम्प्राप्ते मुन्यन्नं घृतसंस्कृतं हरिदैवताय श्रद्धया विधिवत् समर्प्य, तत्प्रसादं योग्यपात्रे वैष्णवे ब्राह्मणे वा न्यसेत्; तत् कामधुगिवाक्षयसमृद्धिहेतुः।

Verse 6

देवर्षिपितृभूतेभ्य आत्मने स्वजनाय च । अन्नं संविभजन्पश्येत्सर्वं तत्पुरुषात्मकम् ॥ ६ ॥

देवर्षिपितृभूतेभ्य आत्मने स्वजनाय च । अन्नं संविभजन् पश्येत् सर्वं तत्पुरुषात्मकम् ॥

Verse 7

न दद्यादामिषं श्राद्धे न चाद्याद्धर्मतत्त्ववित् । मुन्यन्नै: स्यात्परा प्रीतिर्यथा न पशुहिंसया ॥ ७ ॥

श्राद्धे धर्मतत्त्ववित् आमिषं न दद्यात्, न चाद्यात्; मुन्यन्नैः घृतसंस्कृतैः परा प्रीतिः स्यात्, यथा न पशुहिंसया—यज्ञनाम्ना हता पशवो यत्र, तत्र न पितरः न हरिः प्रीयते।

Verse 8

नैताद‍ृश: परो धर्मो नृणां सद्धर्ममिच्छताम् । न्यासो दण्डस्य भूतेषु मनोवाक्कायजस्य य: ॥ ८ ॥

नृणां सद्धर्ममिच्छतां नैतादृशः परो धर्मः—यः मनोवाक्कायजस्य दण्डस्य भूतेषु न्यासः, अर्थात् सर्वभूतेषु ईर्ष्याद्वेषादिदण्डं त्यक्त्वा अहिंसाभावेन स्थितिः।

Verse 9

एके कर्ममयान् यज्ञान् ज्ञानिनो यज्ञवित्तमा: । आत्मसंयमनेऽनीहा जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥ ९ ॥

केचित् कर्ममयान् यज्ञान् परित्यज्य ज्ञानदीपिते ब्रह्माग्नौ आत्मसंयमनेऽनीहाः जुह्वति; यज्ञवित्तमाः तत्त्वज्ञाः कामरहिताः सन्ति।

Verse 10

द्रव्ययज्ञैर्यक्ष्यमाणं द‍ृष्ट्वा भूतानि बिभ्यति । एष माकरुणो हन्यादतज्ज्ञो ह्यसुतृप्ध्रुवम् ॥ १० ॥

द्रव्ययज्ञैर् यक्ष्यमाणं दृष्ट्वा पशवो भूतानि च बिभ्यति—“अयं माकरुणः यज्ञकर्ता यज्ञार्थमजानन्, परहिंसया तृप्तः, ध्रुवं अस्मान् हनिष्यति” इति।

Verse 11

तस्माद्दैवोपपन्नेन मुन्यन्नेनापि धर्मवित् । सन्तुष्टोऽहरह: कुर्यान्नित्यनैमित्तिकी: क्रिया: ॥ ११ ॥

तस्माद् धर्मवित् दैवोपपन्नेन यदन्नं लभ्यते तेन मुन्यन्नेनापि सन्तुष्टः, अहर्हः नित्यनैमित्तिकीः क्रियाः हृष्टः कुर्यात्।

Verse 12

विधर्म: परधर्मश्च आभास उपमा छल: । अधर्मशाखा: पञ्चेमा धर्मज्ञोऽधर्मवत्त्यजेत् ॥ १२ ॥

विधर्मः परधर्मश्च आभास उपधर्म एव च छलधर्मः—इमे पञ्च अधर्मशाखाः; धर्मज्ञः एतान् अधर्मवत् परित्यजेत्।

Verse 13

धर्मबाधो विधर्म: स्यात्परधर्मोऽन्यचोदित: । उपधर्मस्तु पाखण्डो दम्भो वा शब्दभिच्छल: ॥ १३ ॥

स्वधर्मानुष्ठानबाधकं यत् तत् विधर्मः; अन्यैः चोदितो यः स परधर्मः। वेदविरोधी दम्भयुक्तः कृतकधर्मः उपधर्मः; शब्दभिच्छलया व्याख्या तु छलधर्मः।

Verse 14

यस्त्विच्छया कृत: पुम्भिराभासो ह्याश्रमात्पृथक् । स्वभावविहितो धर्म: कस्य नेष्ट: प्रशान्तये ॥ १४ ॥

यः स्वेच्छया पुम्भिः कृतो धर्मोऽाश्रमधर्मात् पृथग्भूतः स एवाभासः। स्वभावविहितो यः स्ववर्णाश्रमधर्मः, स कस्य न प्रशान्तये पर्याप्तः॥

Verse 15

धर्मार्थमपि नेहेत यात्रार्थं वाधनो धनम् । अनीहानीहमानस्य महाहेरिव वृत्तिदा ॥ १५ ॥

यात्रार्थं देहधारणार्थं वा धर्मार्थमपि धनं नाधनोऽपि नेहेत। अनीहः कामरहितः सन् महाहेरिवैकत्र स्थितोऽपि स्ववृत्तिं लभते॥

Verse 16

सन्तुष्टस्य निरीहस्य स्वात्मारामस्य यत्सुखम् । कुतस्तत्कामलोभेन धावतोऽर्थेहया दिश: ॥ १६ ॥

सन्तुष्टस्य निरीहस्य स्वात्मारामस्य यत्सुखम्, तत् परमान्तर्यामिणि भगवति योजितकर्मणः। कामलोभप्रेरितस्य दिशो धावतोऽर्थेहया तादृशं सुखं कुतः॥

Verse 17

सदा सन्तुष्टमनस: सर्वा: शिवमया दिश: । शर्कराकण्टकादिभ्यो यथोपानत्पद: शिवम् ॥ १७ ॥

सदा सन्तुष्टमनसः सर्वा दिशः शिवमयाः। यथोपानत्पदः शर्कराकण्टकादिभ्यो न बाध्यते, तथा स सर्वत्र शिवं पश्यति॥

Verse 18

सन्तुष्ट: केन वा राजन्न वर्तेतापि वारिणा । औपस्थ्यजैह्व्यकार्पण्याद्गृहपालायते जन: ॥ १८ ॥

सन्तुष्टः केन वा राजन्, वारिणापि वर्तेत। औपस्थ्यजैह्व्यकार्पण्यात् जनो गृहे गृहे पालायते श्वेव॥

Verse 19

असन्तुष्टस्य विप्रस्य तेजो विद्या तपो यश: । स्रवन्तीन्द्रियलौल्येन ज्ञानं चैवावकीर्यते ॥ १९ ॥

असन्तुष्टस्य विप्रस्येन्द्रियलौल्यहेतुतः तेजो विद्या तपो यशश्च क्षीयन्ते, ज्ञानं च शनैरवकीर्यते।

Verse 20

कामस्यान्तं हि क्षुत्तृड्भ्यां क्रोधस्यैतत्फलोदयात् । जनो याति न लोभस्य जित्वा भुक्त्वा दिशो भुव: ॥ २० ॥

क्षुत्तृड्भ्यां पीडितस्य जनस्य कामो भुक्त्या शम्यते; क्रोधोऽपि दण्डफलोदयेन निवर्तते। लोभस्तु दिशो जित्वा भुवो भुक्त्वापि न कदापि तृप्यति।

Verse 21

पण्डिता बहवो राजन्बहुज्ञा: संशयच्छिद: । सदसस्पतयोऽप्येके असन्तोषात्पतन्त्यध: ॥ २१ ॥

राजन् युधिष्ठिर, बहवः पण्डिता बहुज्ञाः संशयच्छिदः; सदसस्पतयोऽप्येकेऽसन्तोषात् अधः पतन्ति नरक्यां गतौ।

Verse 22

असङ्कल्पाज्जयेत्कामं क्रोधं कामविवर्जनात् । अर्थानर्थेक्षया लोभं भयं तत्त्वावमर्शनात् ॥ २२ ॥

असङ्कल्पाज्जयेत्कामं, क्रोधं कामविवर्जनात्; अर्थानर्थेक्षया लोभं, भयं तत्त्वावमर्शनात्—एवं जितेन्द्रियः स्यात्।

Verse 23

आन्वीक्षिक्या शोकमोहौ दम्भं महदुपासया । योगान्तरायान्मौनेन हिंसां कामाद्यनीहया ॥ २३ ॥

आन्वीक्षिक्या शोकमोहौ जयेत्; दम्भं महदुपासया; योगान्तरायान् मौनेन; हिंसां कामाद्यनीहया—इति साधनानि।

Verse 24

कृपया भूतजं दु:खं दैवं जह्यात्समाधिना । आत्मजं योगवीर्येण निद्रां सत्त्वनिषेवया ॥ २४ ॥

भूतजं दुःखं कृपया जह्यात्, दैवं समाधिना, आत्मजं योगवीर्येण; तथा सत्त्वनिषेवया निद्रां जयेत्।

Verse 25

रजस्तमश्च सत्त्वेन सत्त्वं चोपशमेन च । एतत्सर्वं गुरौ भक्त्या पुरुषो ह्यञ्जसा जयेत् ॥ २५ ॥

रजस्तमः सत्त्वेन जयेत्, सत्त्वं चोपशमेन शुद्धसत्त्वे प्रतिष्ठाप्य; एतत् सर्वं गुरौ भक्त्या श्रद्धया पुरुषोऽञ्जसा जयेत्।

Verse 26

यस्य साक्षाद्भ‍गवति ज्ञानदीपप्रदे गुरौ । मर्त्यासद्धी: श्रुतं तस्य सर्वं कुञ्जरशौचवत् ॥ २६ ॥

यो गुरौ साक्षाद् भगवति ज्ञानदीपप्रदे मर्त्यबुद्धिं धारयति, तस्य श्रुतं ज्ञानं च सर्वं कुञ्जरशौचवत् निष्फलम्।

Verse 27

एष वै भगवान्साक्षात् प्रधानपुरुषेश्वर: । योगेश्वरैर्विमृग्याङ्‌घ्रिर्लोको यं मन्यते नरम् ॥ २७ ॥

एष भगवान् साक्षात् प्रधानपुरुषेश्वरः; योगेश्वरैर्विमृग्याङ्घ्रिः—तं लोकः नरं मन्यते, मूढतया।

Verse 28

षड्‌‌वर्गसंयमैकान्ता: सर्वा नियमचोदना: । तदन्ता यदि नो योगानावहेयु: श्रमावहा: ॥ २८ ॥

षड्वर्गसंयमार्था नियमचोदनाः सर्वाः; यदि योगाः भगवद्ध्यानान्ता न स्युः, ते श्रमावहाः एव।

Verse 29

यथा वार्तादयो ह्यर्था योगस्यार्थं न बिभ्रति । अनर्थाय भवेयु: स्म पूर्तमिष्टं तथासत: ॥ २९ ॥

यथा वार्तादयो ह्यर्था योगस्यार्थं न बिभ्रति, अनर्थाय भवेयुः; तथा पूर्तमिष्टं कर्मापि भगवद्भक्तिहीनस्य न योगसाधनं, बन्धहेतुरेव।

Verse 30

यश्चित्तविजये यत्त: स्यान्नि:सङ्गोऽपरिग्रह: । एको विविक्तशरणो भिक्षुर्भैक्ष्यमिताशन: ॥ ३० ॥

यश्चित्तविजये यत्तः स्यात् निःसङ्गोऽपरिग्रहः; एको विविक्तशरणो भिक्षुः स्यात्, भैक्ष्यमिताशनः—देहधारणाय यावन्मात्रं भुञ्जीत।

Verse 31

देशे शुचौ समे राजन्संस्थाप्यासनमात्मन: । स्थिरं सुखं समं तस्मिन्नासीतर्ज्वङ्ग ओमिति ॥ ३१ ॥

देशे शुचौ समे राजन् संस्थाप्यासनमात्मनः; स्थिरं सुखं समं तस्मिन्नासीत् ऋज्वङ्ग ओमिति—प्रणवं जपन् योगमारभेत।

Verse 32

प्राणापानौ सन्निरुन्ध्यात्पूरकुम्भकरेचकै: । यावन्मनस्त्यजेत कामान्स्वनासाग्रनिरीक्षण: ॥ ३२ ॥ यतो यतो नि:सरति मन: कामहतं भ्रमत् । ततस्तत उपाहृत्य हृदि रुन्ध्याच्छनैर्बुध: ॥ ३३ ॥

प्राणापानौ सन्निरुन्ध्यात् पूरक‑कुम्भक‑रेचकैः, स्वनासाग्रनिरीक्षणः; यावन्मनस्त्यजेत कामान्। यतो यतो निःसरति मनः कामहतं भ्रमत्, ततस्तत उपाहृत्य बुद्धः शनैर्हृदि रुन्ध्याच्छनैः।

Verse 33

Verse 34

एवमभ्यस्यतश्चित्तं कालेनाल्पीयसा यते: । अनिशं तस्य निर्वाणं यात्यनिन्धनवह्निवत् ॥ ३४ ॥

Verse 35

कामादिभिरनाविद्धं प्रशान्ताखिलवृत्ति यत् । चित्तं ब्रह्मसुखस्पृष्टं नैवोत्तिष्ठेत कर्हिचित् ॥ ३५ ॥

Verse 36

य: प्रव्रज्य गृहात्पूर्वं त्रिवर्गावपनात्पुन: । यदि सेवेत तान्भिक्षु: स वै वान्ताश्यपत्रप: ॥ ३६ ॥

Verse 37

यै: स्वदेह: स्मृतोऽनात्मा मर्त्यो विट्कृमिभस्मवत् । त एनमात्मसात्कृत्वा श्लाघयन्ति ह्यसत्तमा: ॥ ३७ ॥

Verse 38

गृहस्थस्य क्रियात्यागो व्रतत्यागो वटोरपि । तपस्विनो ग्रामसेवा भिक्षोरिन्द्रियलोलता ॥ ३८ ॥ आश्रमापसदा ह्येते खल्वाश्रमविडम्बना: । देवमायाविमूढांस्तानुपेक्षेतानुकम्पया ॥ ३९ ॥

Verse 39

गृहस्थस्य क्रियात्यागो व्रतत्यागो वटोरपि । तपस्विनो ग्रामसेवा भिक्षोरिन्द्रियलोलता ॥ आश्रमापसदा ह्येते खल्वाश्रमविडम्बनाः । देवमायाविमूढांस्तानुपेक्षेतानुकम्पया ॥

Verse 40

आत्मानं चेद्विजानीयात्परं ज्ञानधुताशय: । किमिच्छन्कस्य वा हेतोर्देहं पुष्णाति लम्पट: ॥ ४० ॥

आत्मानं चेद्विजानीयात्परं ज्ञानधुताशयः । किमिच्छन्कस्य वा हेतोर्देहं पुष्णाति लम्पटः ॥

Verse 41

आहु: शरीरं रथमिन्द्रियाणि हयानभीषून्मन इन्द्रियेशम् । वर्त्मानि मात्रा धिषणां च सूतं सत्त्वं बृहद् बन्धुरमीशसृष्टम् ॥ ४१ ॥

आहु: शरीरं रथमिन्द्रियाणि हयानभीषून्मन इन्द्रियेशम् । वर्त्मानि मात्रा धिषणां च सूतं सत्त्वं बृहद् बन्धुरमीशसृष्टम् ॥

Verse 42

अक्षं दशप्राणमधर्मधर्मौ चक्रेऽभिमानं रथिनं च जीवम् । धनुर्हि तस्य प्रणवं पठन्ति शरं तु जीवं परमेव लक्ष्यम् ॥ ४२ ॥

अक्षं दशप्राणमधर्मधर्मौ चक्रेऽभिमानं रथिनं च जीवम् । धनुर्हि तस्य प्रणवं पठन्ति शरं तु जीवं परमेव लक्ष्यम् ॥

Verse 43

रागो द्वेषश्च लोभश्च शोकमोहौ भयं मद: । मानोऽवमानोऽसूया च माया हिंसा च मत्सर: ॥ ४३ ॥ रज: प्रमाद: क्षुन्निद्रा शत्रवस्त्वेवमादय: । रजस्तम:प्रकृतय: सत्त्वप्रकृतय: क्‍वचित् ॥ ४४ ॥ H

रागो द्वेषश्च लोभश्च शोकमोहौ भयं मदः । मानोऽवमानोऽसूया च माया हिंसा च मत्सरः ॥ रजः प्रमादः क्षुन्निद्रा शत्रवस्त्वेवमादयः । रजस्तमःप्रकृतयः सत्त्वप्रकृतयः क्वचित् ॥

Verse 44

बद्धावस्थायां रजस्तमसाभ्यां दूषिताः संकल्पाः रागद्वेषलोभशोकमोहभयमदमानावमानासूयामायाहिंसामत्सरप्रमादक्षुन्निद्रादिभिः प्रकटन्ते। एते सर्वे शत्रवः; कदाचित् सत्त्वगुणेनापि संकल्पा दूष्यन्ते।

Verse 45

यावन्नृकायरथमात्मवशोपकल्पं धत्ते गरिष्ठचरणार्चनया निशातम् । ज्ञानासिमच्युतबलो दधदस्तशत्रु: स्वानन्दतुष्ट उपशान्त इदं विजह्यात् ॥ ४५ ॥

यावत् नृकायरथम् आत्मवशोपकल्पं धत्ते, तावत् गरिष्ठचरणार्चनया—गुरोः परम्परागुरूणां च—निशातं ज्ञानासिं धारयेत्। अच्युतबलात् अस्तशत्रुः स्वानन्दतुष्टः उपशान्तः सन् इदं शरीरं विजह्यात्, स्वस्वरूपं पुनराविशेत्।

Verse 46

नोचेत्प्रमत्तमसदिन्द्रियवाजिसूता नीत्वोत्पथं विषयदस्युषु निक्षिपन्ति । ते दस्यव: सहयसूतममुं तमोऽन्धे संसारकूप उरुमृत्युभये क्षिपन्ति ॥ ४६ ॥

नो चेत् अच्युतबलदेवयोः शरणं न गृह्णाति, तर्हि प्रमत्तं असदिन्द्रियवाजिसूताः—इन्द्रियाणि अश्वाः, बुद्धिः सूतः—विषयदस्युषु उत्पथं नीत्वा रथं देहं निक्षिपन्ति। ते दस्यवः सहयसूतं तमोऽन्धे संसारकूपे उरुमृत्युभये क्षिपन्ति।

Verse 47

प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् । आवर्तते प्रवृत्तेन निवृत्तेनाश्नुतेऽमृतम् ॥ ४७ ॥

प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम्। प्रवृत्तेन आवर्तते, निवृत्तेन अमृतम् अश्नुते।

Verse 48

¨ हिंस्रं द्रव्यमयं काम्यमग्निहोत्राद्यशान्तिदम् । दर्शश्च पूर्णमासश्च चातुर्मास्यं पशु: सुत: ॥ ४८ ॥ एतदिष्टं प्रवृत्ताख्यं हुतं प्रहुतमेव च । पूर्तं सुरालयारामकूपाजीव्यादिलक्षणम् ॥ ४९ ॥

अग्निहोत्रादि काम्यं द्रव्यमयं हिंस्रं यज्ञकर्म अशान्तिदं; दर्शः पूर्णमासः चातुर्मास्यं पशुयागः सोमयागः च। एतत् प्रवृत्ताख्यं इष्टं हुतं प्रहुतं च; तथा वैश्यदेवबलिहरणादि, देवालयारामकूपाजीव्यादि पूर्तकर्म च—एतानि सर्वाणि भोगासक्तिलक्षणानि।

Verse 49

अग्निहोत्र-दर्श-पूर्णमास-चातुर्मास्य-पशु-सोमयज्ञादयः काम्याः द्रव्यबहुलाः हिंस्राश्च; अन्नादिद्रव्यदाहेन पशुहिंसया च शान्तिहेतवो न, किन्तु कामतृष्णां चिन्तां च जनयन्ति। वैश्वदेव-बलिहरणादिकर्माणि तथा देवालय-आराम-विश्रामगृह-उदककूप-आहारवितरणादि लोकहितकर्माणि च, यद्यपि इष्टं पूर्तं च कथ्यन्ते, तथापि भोगासक्तिलक्षणानि।

Verse 50

द्रव्यसूक्ष्मविपाकश्च धूमो रात्रिरपक्षय: । अयनं दक्षिणं सोमो दर्श ओषधिवीरुध: ॥ ५० ॥ अन्नं रेत इति क्ष्मेश पितृयानं पुनर्भव: । एकैकश्येनानुपूर्वं भूत्वा भूत्वेह जायते ॥ ५१ ॥

यदा घृतं यव-तिलाद्यन्नं च यज्ञे जुहूयते, तदा तस्य सूक्ष्मविपाकः धूमरूपो भूत्वा धूम-रात्रि-अपक्षय-दक्षिणायनादि लोकान् क्रमशः नयति, अन्ते च सोमलोकं प्रापयति। ततः पुनः अधः पतित्वा ओषधि-वीरुध-शाक-धान्यरूपेण भूमौ भवति; तदन्नं भुक्तं रेतो भवति, तत् स्त्रीदेहे निक्षिप्यते, एवं पुनः पुनर्भवः।

Verse 51

Verse 52

निषेकादिश्मशानान्तै: संस्कारै: संस्कृतो द्विज: । इन्द्रियेषु क्रियायज्ञान् ज्ञानदीपेषु जुह्वति ॥ ५२ ॥

निषेकादि-श्मशानान्तैः संस्कारैः संस्कृतो द्विजः, क्रमशः कर्मकाण्डे विरक्तो भवति। स तु ज्ञानाग्निना दीपितेषु इन्द्रियेषु क्रियायज्ञान्—इन्द्रियविषयकर्माणि—जुह्वति, यथा अन्तःकरणशुद्धिः स्यात्।

Verse 53

इन्द्रियाणि मनस्यूर्मौ वाचि वैकारिकं मन: । वाचं वर्णसमाम्नाये तमोङ्कारे स्वरे न्यसेत् । ओङ्कारं बिन्दौ नादे तं तं तु प्राणे महत्यमुम् ॥ ५३ ॥

इन्द्रियाणि मनस्यूर्मौ समर्प्य, मनो वाचि न्यसेत्; वाचं वर्णसमाम्नाये, तं तमोङ्कारे स्वरे न्यसेत्। ओङ्कारं बिन्दौ, बिन्दुं नादे, नादं प्राणे; ततः शेषं जीवात्मानं महति ब्रह्मणि विन्यसेत्—एष यज्ञविधिः।

Verse 54

अग्नि: सूर्यो दिवा प्राह्ण: शुक्लो राकोत्तरं स्वराट् । विश्वोऽथ तैजस: प्राज्ञस्तुर्य आत्मा समन्वयात् ॥ ५४ ॥

उर्ध्वगत्यां जीवः क्रमशोऽग्निलोकं सूर्यलोकं दिवालोकं प्राह्णलोकं शुक्लपक्षं राकां चोत्तरायणं च तेषां देवताभिः सह प्रविशति। ब्रह्मलोके कोट्यब्दान् भुङ्क्ते, अन्ते च देहाभिमानः क्षीयते। ततः सूक्ष्मोपाधिं प्राप्य कारणोपाधिं च साक्षीभूतोऽतीतान् भावान् पश्यति। कारणस्यापि नाशे शुद्धस्वरूपं प्राप्य परमात्मना तादात्म्यं याति; एवं जीवः परं तत्त्वं भवति।

Verse 55

देवयानमिदं प्राहुर्भूत्वा भूत्वानुपूर्वश: । आत्मयाज्युपशान्तात्मा ह्यात्मस्थो न निवर्तते ॥ ५५ ॥

एतद् देवयानं नाम क्रमिकं ज्ञानोन्नयनं प्राहुः, भूत्वा भूत्वा चानुपूर्वशः सोऽधिगम्यते। आत्मयाजी उपशान्तात्मा आत्मस्थः सर्वकामवर्जितः सन् पुनर्जन्ममरणमार्गं न निवर्तते।

Verse 56

य एते पितृदेवानामयने वेदनिर्मिते । शास्त्रेण चक्षुषा वेद जनस्थोऽपि न मुह्यति ॥ ५६ ॥

य एते पितृयानदेवयानयोः अयने वेदनिर्मिते वेद, शास्त्रचक्षुषा ज्ञाननेत्रं उद्घाट्य, स जनस्थोऽपि लोके न मुह्यति।

Verse 57

आदावन्ते जनानां सद् बहिरन्त: परावरम् । ज्ञानं ज्ञेयं वचो वाच्यं तमो ज्योतिस्त्वयं स्वयम् ॥ ५७ ॥

आदौ अन्ते च जनानां सद् बहिरन्तः परावरम्। ज्ञानं ज्ञेयं वचो वाच्यं तमो ज्योतिस्त्वमेव स्वयम्॥ परं तत्त्वं त्वमेव, सर्वस्य भोग्यभोक्‍ता च।

Verse 58

आबाधितोऽपि ह्याभासो यथा वस्तुतया स्मृत: । दुर्घटत्वादैन्द्रियकं तद्वदर्थविकल्पितम् ॥ ५८ ॥

आभासोऽपि यथा दर्पणादौ सूर्यस्य वस्तुतया स्मृतः, तथैव ऐन्द्रियकं जगदर्थविकल्पितं दुर्गटत्वात् ‘असत्’ इति तर्केण न सुलभं निराकर्तुम्।

Verse 59

क्षित्यादीनामिहार्थानां छाया न कतमापि हि । न सङ्घातो विकारोऽपि न पृथङ्‌‌नान्वितो मृषा ॥ ५९ ॥

अत्र क्षित्यादिपञ्चमहाभूतानां विषये देहः न तेषां छाया, न केवलः सङ्घातः, न विकारः; न च पृथक् नान्वितः—अतः एतत्सर्वं मृषैव।

Verse 60

धातवोऽवयवित्वाच्च तन्मात्रावयवैर्विना । न स्युर्ह्यसत्यवयविन्यसन्नवयवोऽन्तत: ॥ ६० ॥

धातवोऽवयवित्वात् तन्मात्रावयवैर्विना न स्युः; अवयविनि असत्ये अवयवाः अपि अन्ततः असन्त एव—इति।

Verse 61

स्यात्साद‍ृश्यभ्रमस्तावद्विकल्पे सति वस्तुन: । जाग्रत्स्वापौ यथा स्वप्ने तथा विधिनिषेधता ॥ ६१ ॥

वस्तुनि विकल्पे सति तस्य भागेषु च पृथक्कृतेषु सादृश्यग्रहणं यः भ्रमः स एव। जाग्रत्स्वापयोः भेदकल्पना स्वप्ने यथा, तथा तस्मिन् मनोवृत्तौ विधिनिषेधाः शास्त्रैः उपदिश्यन्ते।

Verse 62

भावाद्वैतं क्रियाद्वैतं द्रव्याद्वैतं तथात्मन: । वर्तयन्स्वानुभूत्येह त्रीन्स्वप्नान्धुनुते मुनि: ॥ ६२ ॥

भावस्य क्रियायाः द्रव्यस्य च अद्वैतं तथा आत्मनः कर्मफलादिभ्यः भिन्नत्वं विचार्य, स्वानुभूत्याऽत्र मुनिः जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिरूपान् त्रीन् स्वप्नान् धुनुते।

Verse 63

कार्यकारणवस्त्वैक्यदर्शनं पटतन्तुवत् । अवस्तुत्वाद्विकल्पस्य भावाद्वैतं तदुच्यते ॥ ६३ ॥

कार्यकारणयोः वस्तुनः च ऐक्यदर्शनं पटतन्तुवत्; विकल्पस्य अवस्तुत्वात् भावस्य अद्वैतं यद् उच्यते तत्।

Verse 64

यद् ब्रह्मणि परे साक्षात्सर्वकर्मसमर्पणम् । मनोवाक्तनुभि: पार्थ क्रियाद्वैतं तदुच्यते ॥ ६४ ॥

यदा मनोवाक्कायैः कृतानि सर्वकर्माणि परब्रह्मणि साक्षात् श्रीभगवति समर्प्यन्ते, तदा क्रियाणामैक्यं ‘क्रियाद्वैतम्’ इति कथ्यते।

Verse 65

आत्मजायासुतादीनामन्येषां सर्वदेहिनाम् । यत्स्वार्थकामयोरैक्यं द्रव्याद्वैतं तदुच्यते ॥ ६५ ॥

आत्मनः जाया-सुत-आदीनां तथा अन्येषां सर्वदेहिनां स्वार्थकामयोः यदेकत्वं, तद् ‘द्रव्याद्वैतम्’ इति कथ्यते।

Verse 66

यद् यस्य वानिषिद्धं स्याद्येन यत्र यतो नृप । स तेनेहेत कार्याणि नरो नान्यैरनापदि ॥ ६६ ॥

यस्य यद् वानिषिद्धं स्यात् येन यत्र यतः नृप, स तेनैव कार्याणि कुर्यात् नरोऽन्यैः अनापदि।

Verse 67

एतैरन्यैश्च वेदोक्तैर्वर्तमान: स्वकर्मभि: । गृहेऽप्यस्य गतिं यायाद् राजंस्तद्भ‍क्तिभाङ्‌‌नर: ॥ ६७ ॥

एतैः अन्यैश्च वेदोक्तैः स्वकर्मभिः वर्तमानः, राजन्, गृहेऽपि तद्भक्तिभान्नरः परां गतिं यायात्।

Verse 68

यथा हि यूयं नृपदेव दुस्त्यजा- दापद्गणादुत्तरतात्मन: प्रभो: । यत्पादपङ्केरुहसेवया भवा- नहारषीन्निर्जितदिग्गज: क्रतून् ॥ ६८ ॥

नृपदेव, यथा यूयं बहुभिरपद्गणैः दुस्त्यजैः उत्तीर्णाः प्रभोः पादपङ्केरुहसेवया; भवान् च दिग्गजसदृशान् शत्रून् जित्वा क्रतुभ्यः सम्भारान् आहारषीत्—तस्य प्रसादेन भवान् भवाद् विमुच्यताम्।

Verse 69

अहं पुराभवं कश्चिद्गन्धर्व उपबर्हण: । नाम्नातीते महाकल्पे गन्धर्वाणां सुसम्मत: ॥ ६९ ॥

अहं पुरा कश्चिद् गन्धर्व उपबर्हणो नाम, अतीते महाकल्पे गन्धर्वाणां मध्ये सुसम्मतोऽभवम्॥

Verse 70

रूपपेशलमाधुर्यसौगन्ध्यप्रियदर्शन: । स्त्रीणां प्रियतमो नित्यं मत्त: स्वपुरलम्पट: ॥ ७० ॥

रूपपेशलमाधुर्यसौगन्ध्यप्रियदर्शनः। स्त्रीणां प्रियतमो नित्यं मत्तः स्वपुरलम्पटः॥

Verse 71

एकदा देवसत्रे तु गन्धर्वाप्सरसां गणा: । उपहूता विश्वसृग्भिर्हरिगाथोपगायने ॥ ७१ ॥

एकदा देवसत्रे तु गन्धर्वाप्सरसां गणाः। उपहूता विश्वसृग्भिर्हरिगाथोपगायने॥

Verse 72

अहं च गायंस्तद्विद्वान् स्त्रीभि: परिवृतो गत: । ज्ञात्वा विश्वसृजस्तन्मे हेलनं शेपुरोजसा । याहि त्वं शूद्रतामाशु नष्टश्री: कृतहेलन: ॥ ७२ ॥

अहं च गायंस्तद्विद्वान् स्त्रीभिः परिवृतो गतः। ज्ञात्वा विश्वसृजस्तन्मे हेलनं शेपुरोजसा—याहि त्वं शूद्रतामाशु नष्टश्रीः कृतहेलनः॥

Verse 73

तावद्दास्यामहं जज्ञे तत्रापि ब्रह्मवादिनाम् । शुश्रूषयानुषङ्गेण प्राप्तोऽहं ब्रह्मपुत्रताम् ॥ ७३ ॥

तावद्दास्यामहं जज्ञे तत्रापि ब्रह्मवादिनाम्। शुश्रूषयानुषङ्गेण प्राप्तोऽहं ब्रह्मपुत्रताम्॥

Verse 74

धर्मस्ते गृहमेधीयो वर्णित: पापनाशन: । गृहस्थो येन पदवीमञ्जसा न्यासिनामियात् ॥ ७४ ॥

हे राजन्, तव गृहमेधीयो धर्मः पापनाशनः वर्णितः; येन गृहस्थोऽपि सहजेनैव न्यासिनां पदवीं प्राप्नुयात्।

Verse 75

यूयं नृलोके बत भूरिभागा लोकं पुनाना मुनयोऽभियन्ति । येषां गृहानावसतीति साक्षाद् गूढं परं ब्रह्म मनुष्यलिङ्गम् ॥ ७५ ॥

यूयं नृलोके भूरिभागाः; लोकं पुनाना मुनयोऽभियन्ति, येषां गृहान् आवसतीति साक्षाद् गूढं परं ब्रह्म मनुष्यलिङ्गम्।

Verse 76

स वा अयं ब्रह्म महद्विमृग्य कैवल्यनिर्वाणसुखानुभूति: । प्रिय: सुहृद् व: खलु मातुलेय आत्मार्हणीयो विधिकृद्गुरुश्च ॥ ७६ ॥

स एवायं परं ब्रह्म महद्भिर्विमृग्यं कैवल्यनिर्वाणसुखानुभूतिः; स खलु वः प्रियः सुहृन्मातुलेय आत्मार्हणीयो विधिकृद्गुरुश्च।

Verse 77

न यस्य साक्षाद्भ‍वपद्मजादिभी रूपं धिया वस्तुतयोपवर्णितम् । मौनेन भक्त्योपशमेन पूजित: प्रसीदतामेष स सात्वतां पति: ॥ ७७ ॥

न यस्य साक्षाद्भवपद्मजादिभी रूपं धिया वस्तुतयोपवर्णितम्; मौनेन भक्त्योपशमेन पूजितः प्रसीदतामेष स सात्वतां पतिः।

Verse 78

श्रीशुक उवाच इति देवर्षिणा प्रोक्तं निशम्य भरतर्षभ: । पूजयामास सुप्रीत: कृष्णं च प्रेमविह्वल: ॥ ७८ ॥

श्रीशुक उवाच—इति देवर्षिणा प्रोक्तं निशम्य भरतर्षभः; पूजयामास सुप्रीतः कृष्णं च प्रेमविह्वलः।

Verse 79

कृष्णपार्थावुपामन्‍त्र्य पूजित: प्रययौ मुनि: । श्रुत्वा कृष्णं परं ब्रह्म पार्थ: परमविस्मित: ॥ ७९ ॥

कृष्णपार्थौ समुपामन्त्र्य पूजितः प्रययौ मुनिः। श्रुत्वा कृष्णं परं ब्रह्म पार्थः परमविस्मितः॥

Verse 80

इति दाक्षायणीनां ते पृथग्वंशा: प्रकीर्तिता: । देवासुरमनुष्याद्या लोका यत्र चराचरा: ॥ ८० ॥ सत्त्वेन प्रतिलभ्याय नैष्कर्म्येण विपश्चिता । नम: कैवल्यनाथाय निर्वाणसुखसंविदे ॥ ११ ॥

इति दाक्षायणीनां ते पृथग्वंशाः प्रकीर्तिताः। देवासुरमनुष्याद्या लोका यत्र चराचराः॥

Frequently Asked Questions

Why does Nārada Muni restrict inviting many brāhmaṇas during śrāddha in Bhagavatam 7.15?

Because multiplying guests and arrangements increases the likelihood of doṣa (discrepancy) in time, place, purity, ingredients, and proper respect—turning śrāddha into social display rather than a precise, sattvic offering meant to please Bhagavān and the pitṛs through devotion and correctness.

How does Bhagavatam 7.15 define the five kinds of false religion (pseudo-dharma)?

It classifies deviations as: vidharma (practices that obstruct one’s rightful dharma), para-dharma (adopting another’s duty), ābhāsa (pretentious reflection—neglecting prescribed duties while posing as religious), upadharma (manufactured religion opposing Veda from false pride), and chala-dharma (cheating religion via word-juggling interpretations).

What is the main teaching of Bhagavatam 7.15 about animal sacrifice and śrāddha food?

That killing animals in the name of sacrifice does not please the Supreme Lord or the forefathers; śrāddha should be performed with suitable offerings (not meat, eggs, or fish), ideally prepared with ghee and offered first to the Lord, then distributed as prasāda to a qualified Vaiṣṇava or brāhmaṇa.

Who is called a vāntāśī in Bhagavatam 7.15, and what does it mean?

A vāntāśī is one who accepts sannyāsa (renouncing dharma-artha-kāma as pursued in household life) but later returns to those materialistic aims; the text compares this to ‘eating one’s own vomit,’ indicating a shameful relapse into what was rejected.

How does Bhagavatam 7.15 explain that yoga and rituals are incomplete without devotion?

It states that regulative principles, austerity, and yoga aim to control senses and mind, but if they do not culminate in meditation upon the Supreme Lord (and devotion to Him), they become mere labor (śrama) and do not deliver spiritual realization.

What is the chariot analogy in Bhagavatam 7.15 and what does it teach?

The body is a chariot; senses are horses; mind is reins; sense objects are destinations; intelligence is the driver; consciousness binds. Without shelter of guru-paramparā and Acyuta (Kṛṣṇa) and Baladeva, the senses and intelligence misdirect the chariot toward viṣaya, throwing the living being into the dark well of repeated birth and death.