Adhyaya 4
The Appearance of Śrī Nārada and Vyāsa’s Dissatisfaction (Veda-vibhāga and the Need for Bhakti)
ऋषीणां भागवत-श्रवणाभिलाषां दृष्ट्वा शौनकः पुनः पप्रच्छ—शुकदेवः कः, कथं प्रसिद्धः, केन निमित्तेन च परीक्षित् गङ्गातटे भागवतं श्रुतवान् इति। सूतः पूर्वकारणं निरूपयन् व्यासदेवस्य जन्म युगधर्मक्षयदर्शनं च वर्णयति। कलियुगप्रभावात् आयुःक्षयः, सत्त्वह्रासः, असहिष्णुता, अध्यात्मासामर्थ्यं च दृष्ट्वा व्यासः एकं वेदं चतुर्धा विभज्य पैल-जैमिनि-वैशम्पायन-सुमन्तुभ्यः स्वस्वशाखाः न्यस्य, पुराणेतिहासं रोमहर्षणाय ददौ। वेदाध्ययनवर्जितानां कृपया महाभारतमपि चकार। तथापि अन्तःकरणे तृप्तिं न लेभे; कारणं मन्यते—भगवद्भक्तिं स्पष्टं मुख्यतया न प्राकाशयत्। तस्मिन्नेव पश्चात्तापक्षणे सरस्वत्याश्रमे नारदः समागच्छत्, यतः पराध्याये भागवतस्य भक्त्यर्थं व्यासं उपदिशिष्यति।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच इति ब्रुवाणं संस्तूय मुनीनां दीर्घसत्रिणाम् । वृद्ध: कुलपति: सूतं बह्वृच: शौनकोऽब्रवीत् ॥ १ ॥
व्यास उवाच—इति सूतेन ब्रुवाणेन श्रुत्वा तं संस्तूय च दीर्घसत्रिणां मुनीनां कुलपतिर्वृद्धो बह्वृचः शौनकोऽब्रवीत्॥
Verse 2
शौनक उवाच सूत सूत महाभाग वद नो वदतां वर । कथां भागवतीं पुण्यां यदाह भगवाञ्छुक: ॥ २ ॥
शौनक उवाच—सूत सूत महाभाग वद नो वदतां वर। कथां भागवतीं पुण्यां यदाह भगवान् शुकः॥
Verse 3
कस्मिन् युगे प्रवृत्तेयं स्थाने वा केन हेतुना । कुत: सञ्चोदित: कृष्ण: कृतवान् संहितां मुनि: ॥ ३ ॥
कस्मिन् युगे प्रवृत्तेयं स्थाने वा केन हेतुना। कुतः सञ्चोदितः कृष्णो द्वैपायनो मुनिः कृतवान् संहिताम्॥
Verse 4
तस्य पुत्रो महायोगी समदृङ्निर्विकल्पक: । एकान्तमतिरुन्निद्रो गूढो मूढ इवेयते ॥ ४ ॥
तस्य पुत्रो महायोगी समदृङ् निर्विकल्पकः। एकान्तमतिरुन्निद्रो गूढो मूढ इवेयते॥
Verse 5
दृष्ट्वानुयान्तमृषिमात्मजमप्यनग्नं देव्यो ह्रिया परिदधुर्न सुतस्य चित्रम् । तद्वीक्ष्य पृच्छति मुनौ जगदुस्तवास्ति स्त्रीपुम्भिदा न तु सुतस्य विविक्तदृष्टे: ॥ ५ ॥
दृष्ट्वा व्यासं स्वात्मजमनुगच्छन्तं, स्नानरताः कुमार्यः स्वाङ्गानि वाससा आच्छादयामासुः; शुकदेवस्य तु गमनकाले नाच्छादयन्। तद्विचित्रं दृष्ट्वा मुनिः पप्रच्छ; ता ऊचुः—स पुत्रः शुद्धचित्तः, स्त्रीपुंसयोर्भेदं न पश्यति, भवान् तु भेददृष्टिमान् इति॥
Verse 6
कथमालक्षित: पौरै: सम्प्राप्त: कुरुजाङ्गलान् । उन्मत्तमूकजडवद्विचरन् गजसाह्वये ॥ ६ ॥
कथं पौरैरलक्षितः स कुरुजाङ्गलदेशान् विचरन्, उन्मत्तमूकजडवद्भावं धारयन्, गजसाह्वयं नगरं सम्प्राप्तः सन् ज्ञातोऽभवत्॥
Verse 7
कथं वा पाण्डवेयस्य राजर्षेर्मुनिना सह । संवाद: समभूत्तात यत्रैषा सात्वती श्रुति: ॥ ७ ॥
कथं वा पाण्डवेयस्य राजर्षेः परिक्षितः मुनिना सह संवादः समभूत्, तात, यत्रैषा सात्वती श्रुतिः—भागवती—तस्मै गीता॥
Verse 8
स गोदोहनमात्रं हि गृहेषु गृहमेधिनाम् । अवेक्षते महाभागस्तीर्थीकुर्वंस्तदाश्रमम् ॥ ८ ॥
स महाभागः शुकदेवः गृहमेधिनां गृहेषु गोदोहनमात्रकालं द्वारे तिष्ठति स्म; तदाश्रमं तीर्थीकुर्वन् एवमवेक्षते स्म॥
Verse 9
अभिमन्युसुतं सूत प्राहुर्भागवतोत्तमम् । तस्य जन्म महाश्चर्यं कर्माणि च गृणीहि न: ॥ ९ ॥
अभिमन्युसुतं सूत प्राहुर्भागवतोत्तमम्। तस्य जन्म महाश्चर्यं कर्माणि च गृणीहि नः॥
Verse 10
स सम्राट् कस्य वा हेतो: पाण्डूनां मानवर्धन: । प्रायोपविष्टो गङ्गायामनादृत्याधिराट्श्रियम् ॥ १० ॥
स सम्राट् कस्य वा हेतोः पाण्डूनां मानवर्धनः । प्रायोपविष्टो गङ्गायामनादृत्याधिराट्श्रियम् ॥
Verse 11
नमन्ति यत्पादनिकेतमात्मन: शिवायहानीय धनानि शत्रव: । कथं स वीर: श्रियमङ्ग दुस्त्यजां युवैषतोत्स्रष्टुमहो सहासुभि: ॥ ११ ॥
नमन्ति यत्पादनिकेतमात्मनः शिवायहानीय धनानि शत्रवः । कथं स वीरः श्रियमङ्ग दुस्त्यजां युवैषतोत्स्रष्टुमहो सहासुभिः ॥
Verse 12
शिवाय लोकस्य भवाय भूतये य उत्तमश्लोकपरायणा जना: । जीवन्ति नात्मार्थमसौ पराश्रयं मुमोच निर्विद्य कुत: कलेवरम् ॥ १२ ॥
शिवाय लोकस्य भवाय भूतये य उत्तमश्लोकपरायणा जनाः । जीवन्ति नात्मार्थमसौ पराश्रयं मुमोच निर्विद्य कुतः कलेवरम् ॥
Verse 13
तत्सर्वं न: समाचक्ष्व पृष्टो यदिह किञ्चन । मन्ये त्वां विषये वाचां स्नातमन्यत्र छान्दसात् ॥ १३ ॥
तत्सर्वं नः समाचक्ष्व पृष्टो यदिह किञ्चन । मन्ये त्वां विषये वाचां स्नातमन्यत्र छान्दसात् ॥
Verse 14
सूत उवाच द्वापरे समनुप्राप्ते तृतीये युगपर्यये । जात: पराशराद्योगी वासव्यां कलया हरे: ॥ १४ ॥
सूत उवाच द्वापरे समनुप्राप्ते तृतीये युगपर्यये । जातः पराशराद्योगी वासव्यां कलया हरेः ॥
Verse 15
स कदाचित्सरस्वत्या उपस्पृश्य जलं शुचि: । विविक्त एक आसीन उदिते रविमण्डले ॥ १५ ॥
कदाचित् स व्यासदेवः सरस्वत्याः शुचिजले उपस्पृश्य, उदिते रविमण्डले विविक्तः एकाकी उपविश्य ध्यानाय मनः समादधे।
Verse 16
परावरज्ञ: स ऋषि: कालेनाव्यक्तरंहसा । युगधर्मव्यतिकरं प्राप्तं भुवि युगे युगे ॥ १६ ॥
स परावरज्ञो महर्षिः कालेन अव्यक्तरंहसा युगे युगे भुवि प्राप्तं युगधर्मव्यतिकरं ददर्श।
Verse 17
भौतिकानां च भावानां शक्तिह्रासं च तत्कृतम् । अश्रद्दधानान्नि:सत्त्वान्दुर्मेधान् ह्रसितायुष: ॥ १७ ॥ दुर्भगांश्च जनान् वीक्ष्य मुनिर्दिव्येन चक्षुषा । सर्ववर्णाश्रमाणां यद्दध्यौ हितममोघदृक् ॥ १८ ॥
स मुनिर्दिव्येन चक्षुषा कृतयुगादिदोषेण भौतिकभावानां शक्तिह्रासं ददर्श; अश्रद्दधानान् निःसत्त्वान् दुर्मेधान् ह्रसितायुषो जनान् दुर्भगांश्च वीक्ष्य, सर्ववर्णाश्रमाणां हितं यद् दध्यौ स अमोघदृक्।
Verse 18
भौतिकानां च भावानां शक्तिह्रासं च तत्कृतम् । अश्रद्दधानान्नि:सत्त्वान्दुर्मेधान् ह्रसितायुष: ॥ १७ ॥ दुर्भगांश्च जनान् वीक्ष्य मुनिर्दिव्येन चक्षुषा । सर्ववर्णाश्रमाणां यद्दध्यौ हितममोघदृक् ॥ १८ ॥
स मुनिर्दिव्येन चक्षुषा कृतयुगादिदोषेण भौतिकभावानां शक्तिह्रासं ददर्श; अश्रद्दधानान् निःसत्त्वान् दुर्मेधान् ह्रसितायुषो जनान् दुर्भगांश्च वीक्ष्य, सर्ववर्णाश्रमाणां हितं यद् दध्यौ स अमोघदृक्।
Verse 19
चातुर्होत्रं कर्म शुद्धं प्रजानां वीक्ष्य वैदिकम् । व्यदधाद्यज्ञसन्तत्यै वेदमेकं चतुर्विधम् ॥ १९ ॥
स वैदिकं शुद्धं चातुर्होत्रं कर्म प्रजानां शुद्ध्युपायं वीक्ष्य, यज्ञसन्तत्यै वेदमेकं चतुर्विधं व्यदधात्।
Verse 20
ऋग्यजु:सामाथर्वाख्या वेदाश्चत्वार उद्धृता: । इतिहासपुराणं च पञ्चमो वेद उच्यते ॥ २० ॥
ऋग्यजुःसामाथर्वाख्याः वेदाश्चत्वारः पृथक् पृथग् व्यासेन समुद्धृताः। इतिहासपुराणं च धर्मार्थतत्त्वप्रकाशकं पञ्चमो वेद इति कीर्त्यते॥
Verse 21
तत्रर्ग्वेदधर: पैल: सामगो जैमिनि: कवि: । वैशम्पायन एवैको निष्णातो यजुषामुत ॥ २१ ॥
तत्र ऋग्वेदधरः पैलः सामगः जैमिनिः कविः। वैशम्पायन एवैकः यजुषां निष्णात उच्यते॥
Verse 22
अथर्वाङ्गिरसामासीत्सुमन्तुर्दारुणो मुनि: । इतिहासपुराणानां पिता मे रोमहर्षण: ॥ २२ ॥
अथर्वाङ्गिरसां वेदः सुमन्तुर्दारुणो मुनिः। भक्त्या समर्पितोऽभूत्; इतिहासपुराणानां पिता मे रोमहर्षणः॥
Verse 23
त एत ऋषयो वेदं स्वं स्वं व्यस्यन्ननेकधा । शिष्यै: प्रशिष्यैस्तच्छिष्यैर्वेदास्ते शाखिनोऽभवन् ॥ २३ ॥
ते एते ऋषयः स्वं स्वं वेदं व्यस्यन्ननेकधा। शिष्यैः प्रशिष्यैः तच्छिष्यैः वेदाः शाखिनोऽभवन्॥
Verse 24
त एव वेदा दुर्मेधैर्धार्यन्ते पुरुषैर्यथा । एवं चकार भगवान् व्यास: कृपणवत्सल: ॥ २४ ॥
त एव वेदाः दुर्मेधैः पुरुषैः धार्यन्ते यथा। एवं चकार भगवान् व्यासः कृपणवत्सलः॥
Verse 25
स्त्रीशूद्रद्विजबन्धूनां त्रयी न श्रुतिगोचरा । कर्मश्रेयसि मूढानां श्रेय एवं भवेदिह । इति भारतमाख्यानं कृपया मुनिना कृतम् ॥ २५ ॥
स्त्रीशूद्रद्विजबन्धूनां त्रयी न श्रुतिगोचरा; तेषां कर्मश्रेयसि मूढानां परं श्रेय इह सिध्येदिति मुनिना कृपया भारतमाख्यानं कृतम्।
Verse 26
एवं प्रवृत्तस्य सदा भूतानां श्रेयसि द्विजा: । सर्वात्मकेनापि यदा नातुष्यद्धृदयं तत: ॥ २६ ॥
एवं सर्वभूतहिते सदा प्रवृत्तस्यापि तस्य द्विजाः, सर्वात्मकेन कर्मणा यदा हृदयं नातुष्यत् तदा सः असन्तुष्ट एवाभवत्।
Verse 27
नातिप्रसीदद्धृदय: सरस्वत्यास्तटे शुचौ । वितर्कयन् विविक्तस्थ इदं चोवाच धर्मवित् ॥ २७ ॥
स हृदयेन नातिप्रसीदन् शुचौ सरस्वत्यास्तटे विविक्तस्थो वितर्कयन्, धर्मतत्त्वविद् आत्मनि इदं चोवाच।
Verse 28
धृतव्रतेन हि मया छन्दांसि गुरवोऽग्नय: । मानिता निर्व्यलीकेन गृहीतं चानुशासनम् ॥ २८ ॥ भारतव्यपदेशेन ह्याम्नायार्थश्च प्रदर्शित: । दृश्यते यत्र धर्मादि स्त्रीशूद्रादिभिरप्युत ॥ २९ ॥
धृतव्रतेन मया निर्व्यलीकेन छन्दांसि गुरवोऽग्नयश्च मानिताः, अनुशासनं च गृहीतम्। भारतव्यपदेशेन हि आम्नायार्थः प्रदर्शितो, यत्र धर्मादि मार्गः स्त्रीशूद्रादिभिरपि दृश्यते।
Verse 29
धृतव्रतेन हि मया छन्दांसि गुरवोऽग्नय: । मानिता निर्व्यलीकेन गृहीतं चानुशासनम् ॥ २८ ॥ भारतव्यपदेशेन ह्याम्नायार्थश्च प्रदर्शित: । दृश्यते यत्र धर्मादि स्त्रीशूद्रादिभिरप्युत ॥ २९ ॥
धृतव्रतेन मया निर्व्यलीकेन छन्दांसि गुरवोऽग्नयश्च मानिताः, अनुशासनं च गृहीतम्। भारतव्यपदेशेन हि आम्नायार्थः प्रदर्शितो, यत्र धर्मादि मार्गः स्त्रीशूद्रादिभिरपि दृश्यते।
Verse 30
तथापि बत मे दैह्यो ह्यात्मा चैवात्मना विभु: । असम्पन्न इवाभाति ब्रह्मवर्चस्य सत्तम: ॥ ३० ॥
तथापि अहं वेदविहितैः सर्वैः साधनैः समन्वितोऽपि देहात्मभावेनात्मना च विभुना सन् असम्पन्न इव प्रकाशे; ब्रह्मवर्चसि सत्तमः अपि।
Verse 31
किं वा भागवता धर्मा न प्रायेण निरूपिता: । प्रिया: परमहंसानां त एव ह्यच्युतप्रिया: ॥ ३१ ॥
किं वा मया भागवतो धर्मो न प्रायेण विशेषतः निरूपितः; स हि परमहंसानां प्रियः, स एव अच्युतस्यापि प्रियतमः।
Verse 32
तस्यैवं खिलमात्मानं मन्यमानस्य खिद्यत: । कृष्णस्य नारदोऽभ्यागादाश्रमं प्रागुदाहृतम् ॥ ३२ ॥
एवं स्वात्मानं खिलं मन्यमानस्य खिद्यतः, पूर्वोक्तं सरस्वत्यास्तटे कृष्णद्वैपायनस्याश्रमं नारदः अभ्यागात्।
Verse 33
तमभिज्ञाय सहसा प्रत्युत्थायागतं मुनि: । पूजयामास विधिवन्नारदं सुरपूजितम् ॥ ३३ ॥
आगतं मुनिं सहसा अभिज्ञाय व्यासः प्रत्युत्थाय, सुरपूजितं नारदं विधिवत् पूजयामास, ब्रह्मसमं सत्कारं दत्त्वा।
Frequently Asked Questions
Vyāsa foresees Kali-yuga’s reduced sattva, shorter lifespan, and diminished capacity for complex ritual and memorization. The division (Veda-vibhāga) is a compassionate pedagogical act: organizing revelation into accessible branches and appointing teachers so that dharma and spiritual knowledge remain practicable for less qualified generations.
Śukadeva is depicted as a perfected renunciate—internally established in Brahman-realization and devotion, externally indifferent to social conventions. His lack of worldly engagement makes him appear like a madman or dull person to ordinary citizens, yet his purity is evidenced by his equal vision (no bodily distinction) and spontaneous detachment.
The chapter’s theological diagnosis is that Vyāsa’s works, though vast and beneficial, did not foreground exclusive devotional service to the Supreme Lord as the direct, central conclusion. Without explicit bhakti (that which pleases both siddhas and Bhagavān), scholarship and ritual instruction can remain incomplete in producing full heart-satisfaction (ātmā suprasīdati).
Romaharṣaṇa is identified as Sūta’s father and is presented as the entrusted custodian of Purāṇas and historical accounts (itihāsa). His mention anchors the legitimacy of Sūta’s later narration: Sūta stands within an authorized chain of Purāṇic transmission, paralleling the Vedic branch lineages.
Read Srimad Bhagavatam in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.