Adhyaya 1
Questions by the Sages of Naimiṣāraṇya (Śaunaka’s Inquiries and the Bhāgavata Thesis)
भागवतं श्रीकृष्णं परं सत्यं निरूप्य मङ्गलाचरणेन आरभते—स एव सर्गस्थितिप्रलयानां स्वातन्त्र्येण कारणं, अन्तर्यामित्वेन ब्रह्माणं शिक्षयति, यस्य मायया देवर्षयः अपि मुह्यन्ति। ततः ग्रन्थस्य प्रयोजनं घोष्यते—कैतवधर्मं परित्यज्य शुद्धहृदयभक्तानां परमार्थं प्रकाशयति; विनयपूर्वकं सावधानं श्रवणं हृदि भगवदावेशं जनयति। अनन्तरं नैमिषारण्ये शौनकादय ऋषयः भगवत्प्रीत्यर्थं सहस्रवर्षयज्ञं आरभ्य सूतगोस्वामिनं सत्कुर्वन्ति। तस्य विद्या-विनय-गुरुप्रसादं दृष्ट्वा कलियुगस्य अल्पायुषां क्षुब्धजनानां हिताय सारं पृच्छन्ति—कृष्णावतारलीलाः, साधुसङ्गस्य नाममहिम्नः च पावनशक्तिः, तथा कृष्णप्रयाणानन्तरं धर्मः कुत्राश्रित इति मुख्यप्रश्नः। एष अध्यायः सूतवक्तृपरम्परया क्रमशः उत्तरप्रवृत्तेः आधारं स्थापयति।
Shlokas
Verse 1
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय जन्माद्यस्य यतोऽन्वयादितरतश्चार्थेष्वभिज्ञ: स्वराट् तेने ब्रह्म हृदा य आदिकवये मुह्यन्ति यत्सूरय: । तेजोवारिमृदां यथा विनिमयो यत्र त्रिसर्गोऽमृषा धाम्ना स्वेन सदा निरस्तकुहकं सत्यं परं धीमहि ॥ १ ॥
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय। जन्माद्यस्य यतोऽन्वयादितरतश्चार्थेष्वभिज्ञः स्वराट्। तेने ब्रह्म हृदा य आदिकवये मुह्यन्ति यत्सूरयः। तेजोवारिमृदां यथा विनिमयो यत्र त्रिसर्गोऽमृषा। धाम्ना स्वेन सदा निरस्तकुहकं सत्यं परं धीमहि॥
Verse 2
धर्म: प्रोज्झितकैतवोऽत्र परमो निर्मत्सराणां सतां वेद्यं वास्तवमत्र वस्तु शिवदं तापत्रयोन्मूलनम् । श्रीमद्भागवते महामुनिकृते किं वा परैरीश्वर: सद्यो हृद्यवरुध्यतेऽत्र कृतिभि: शुश्रूषुभिस्तत्क्षणात् ॥ २ ॥
धर्मः प्रोज्झितकैतवोऽत्र परमो निर्मत्सराणां सतां वेद्यं वास्तवमत्र वस्तु शिवदं तापत्रयोन्मूलनम्। श्रीमद्भागवते महामुनिकृते किं वा परैरीश्वरः सद्यो हृद्यवरुध्यतेऽत्र कृतिभिः शुश्रूषुभिस्तत्क्षणात्॥
Verse 3
निगमकल्पतरोर्गलितं फलं शुकमुखादमृतद्रवसंयुतम् । पिबत भागवतं रसमालयं मुहुरहो रसिका भुवि भावुका: ॥ ३ ॥
निगमकल्पतरोर्गलितं फलं शुकमुखादमृतद्रवसंयुतम्। पिबत भागवतं रसमालयं मुहुरहो रसिका भुवि भावुकाः॥
Verse 4
नैमिषेऽनिमिषक्षेत्रे ऋषय: शौनकादय: । सत्रं स्वर्गायलोकाय सहस्रसममासत ॥ ४ ॥
नैमिषेऽनिमिषक्षेत्रे ऋषयः शौनकादयः। सत्रं स्वर्गायलोकाय सहस्रसममासत॥
Verse 5
त एकदा तु मुनय: प्रातर्हुतहुताग्नय: । सत्कृतं सूतमासीनं पप्रच्छुरिदमादरात् ॥ ५ ॥
त एकदा तु मुनयः प्रातर्हुतहुताग्नयः। सत्कृतं सूतमासीनं पप्रच्छुरिदमादरात्॥
Verse 6
त्वया खलु पुराणानि सेतिहासानि चानघ । आख्यातान्यप्यधीतानि धर्मशास्त्राणि यान्युत ॥ ६ ॥
ऋषय ऊचुः—त्वया खलु पुराणानि सेतिहासानि चानघ, आख्यातान्यप्यधीतानि धर्मशास्त्राणि यान्युत॥
Verse 7
यानि वेदविदां श्रेष्ठो भगवान् बादरायण: । अन्ये च मुनय: सूत परावरविदो विदु: ॥ ७ ॥
हे सूत, वेदविदां श्रेष्ठो भगवान् बादरायणः; तस्य ज्ञानं तथा अन्येषां मुनीनां परावरविदां च त्वं विद्वान्॥
Verse 8
वेत्थ त्वं सौम्य तत्सर्वं तत्त्वतस्तदनुग्रहात् । ब्रूयु: स्निग्धस्य शिष्यस्य गुरवो गुह्यमप्युत ॥ ८ ॥
सौम्य, त्वं तत्सर्वं तत्त्वतः तदनुग्रहात् वेत्थ; स्निग्धस्य शिष्यस्य गुरवो गुह्यमप्युत ब्रूयुः॥
Verse 9
तत्र तत्राञ्जसायुष्मन् भवता यद्विनिश्चितम् । पुंसामेकान्तत: श्रेयस्तन्न: शंसितुमर्हसि ॥ ९ ॥
आयुष्मन्, तत्र तत्राञ्जसा भवता यद्विनिश्चितम्—पुंसामेकान्ततः श्रेयः—तन्नः शंसितुमर्हसि॥
Verse 10
प्रायेणाल्पायुष: सभ्य कलावस्मिन् युगे जना: । मन्दा: सुमन्दमतयो मन्दभाग्या ह्युपद्रुता: ॥ १० ॥
सभ्य, कलावस्मिन् युगे जना: प्रायेणाल्पायुषः; मन्दा: सुमन्दमतयो मन्दभाग्या ह्युपद्रुताः॥
Verse 11
भूरीणि भूरिकर्माणि श्रोतव्यानि विभागश: । अत: साधोऽत्र यत्सारं समुद्धृत्य मनीषया । ब्रूहि भद्रायभूतानां येनात्मा सुप्रसीदति ॥ ११ ॥
भूरीणि शास्त्राणि बहुकर्मविधानानि च विभागशः श्रोतव्यानि; अतः साधो, सर्वेषां सारं मनीषया समुद्धृत्य भूतानां भद्राय ब्रूहि, येनात्मा सुप्रसीदति।
Verse 12
सूत जानासि भद्रं ते भगवान् सात्वतां पति: । देवक्यां वसुदेवस्य जातो यस्य चिकीर्षया ॥ १२ ॥
सूत, भद्रं ते; त्वं जानासि भगवान् सात्वतां पतिः देवक्यां वसुदेवस्य सुतत्वेन यस्य चिकीर्षया जातः।
Verse 13
तन्न: शुश्रूषमाणानामर्हस्यङ्गानुवर्णितुम् । यस्यावतारो भूतानां क्षेमाय च भवाय च ॥ १३ ॥
तन्नः शुश्रूषमाणानामर्हसि अङ्गानुवर्णितुम्; यस्यावतारो भूतानां क्षेमाय च भवाय च, पूर्वाचार्योपदिष्टं तद् अस्मान् प्रति व्याख्याहि।
Verse 14
आपन्न: संसृतिं घोरां यन्नाम विवशो गृणन् । तत: सद्यो विमुच्येत यद्बिभेति स्वयं भयम् ॥ १४ ॥
आपन्नः संसृतिं घोरां यन्नाम विवशो गृणन्, ततः सद्यो विमुच्येत—यद्बिभेति स्वयं भयम्।
Verse 15
यत्पादसंश्रया: सूत मुनय: प्रशमायना: । सद्य: पुनन्त्युपस्पृष्टा: स्वर्धुन्यापोऽनुसेवया ॥ १५ ॥
यत्पादसंश्रयाः सूत मुनयः प्रशमायनाः, सद्यः पुनन्त्युपस्पृष्टाः; स्वर्धुन्यापोऽनुसेवया (चिरसेवया) एव पुनन्ति।
Verse 16
को वा भगवतस्तस्य पुण्यश्लोकेड्यकर्मण: । शुद्धिकामो न शृणुयाद्यश: कलिमलापहम् ॥ १६ ॥
कः वा कलिमलविमोचनकामः पुण्यश्लोकस्य भगवतः कीर्तिं न शृणुयात्, यत् यशः कलिमलापहम्।
Verse 17
तस्य कर्माण्युदाराणि परिगीतानि सूरिभि: । ब्रूहि न: श्रद्दधानानां लीलया दधत: कला: ॥ १७ ॥
तस्य उदाराणि कर्माणि सूरिभिः परिगीतानि; श्रद्दधानानां नः ब्रूहि, लीलया दधतः कलाः।
Verse 18
अथाख्याहिहरेर्धीमन्नवतारकथा: शुभा: । लीला विदधत: स्वैरमीश्वरस्यात्ममायया ॥ १८ ॥
अथ, धीमन् सूत, हरेः शुभाः अवतारकथाः आख्याहि; ईश्वरस्य स्वैरं लीलाः आत्ममायया विदधतः।
Verse 19
वयं तु न वितृप्याम उत्तमश्लोकविक्रमे । यच्छृण्वतां रसज्ञानां स्वादु स्वादु पदे पदे ॥ १९ ॥
वयं तु उत्तमश्लोकविक्रमे न वितृप्यामः; रसज्ञानां शृण्वतां पदे पदे स्वादु स्वादु भवति।
Verse 20
कृतवान् किल कर्माणि सह रामेण केशव: । अतिमर्त्यानि भगवान् गूढ: कपटमानुष: ॥ २० ॥
केशवः किल रामेण सह भगवान् कपटमानुषः गूढः सन् अतिमर्त्यानि कर्माणि कृतवान्।
Verse 21
कलिमागतमाज्ञाय क्षेत्रेऽस्मिन् वैष्णवे वयम् । आसीना दीर्घसत्रेण कथायां सक्षणा हरे: ॥ २१ ॥
कलियुगस्य आगमनं सम्यग् विज्ञाय वयं वैष्णवेऽस्मिन् पुण्यक्षेत्रे समासीनाः; दीर्घसत्रेण हरेः दिव्यकथां सक्षणा श्रोतुं यज्ञं च कर्तुमिहागताः।
Verse 22
त्वं न: सन्दर्शितो धात्रा दुस्तरं निस्तितीर्षताम् । कलिं सत्त्वहरं पुंसां कर्णधार इवार्णवम् ॥ २२ ॥
धात्रा त्वं नः सन्दर्शितः, दुस्तरं कलिसागरं निस्तितीर्षताम्; सत्त्वहरं पुंसां कलिं तरितुं त्वमेव कर्णधार इवार्णवे।
Verse 23
ब्रूहि योगेश्वरे कृष्णे ब्रह्मण्ये धर्मवर्मणि । स्वां काष्ठामधुनोपेते धर्म: कं शरणं गत: ॥ २३ ॥
ब्रूहि—योगेश्वरे कृष्णे ब्रह्मण्ये धर्मवर्मणि स्वां काष्ठामधुनोपेते; अधुना धर्मः कं शरणं गतः?
Frequently Asked Questions
It establishes the Bhāgavata’s siddhānta that the Absolute Truth is personal, conscious, and independent—Kṛṣṇa—who is both the efficient and ultimate source behind cosmic manifestation. By stating that He enlightens Brahmā internally, it also defines revelation as grace-based knowledge (śabda) received through the Lord’s sanction, not merely human speculation.
Through śravaṇa performed with attention and submission, the mind becomes purified from ulterior motives (kaitava) and the heart becomes receptive to bhakti. In Bhāgavata theology, the Lord reciprocates with the listener by revealing Himself (bhagavat-pratyakṣatā) and anchoring dharma as loving service rather than external ritual identity.
To justify a distilled, universally applicable sādhana: Kṛṣṇa-kathā and bhakti centered on hearing and chanting. The sages seek the ‘essence of all scriptures’ because Kali-yuga conditions make extensive ritual and prolonged study difficult, while the Bhāgavata’s method offers direct spiritual efficacy.
The phrase indicates that even the principle of fear—rooted in mortality and bondage—cannot stand before the Lord’s name. In devotional exegesis, the holy name is non-different from Kṛṣṇa, so contact with nāma dissolves the causes of fear (sinful reactions and ignorance) and can liberate even when chanted unconsciously.
It introduces the transition problem of the world after Kṛṣṇa’s visible departure and prompts Sūta to explain the enduring shelter of dharma in the Bhāgavata, saintly teachers, and the Lord’s instructions and incarnational arrangements—leading into the broader narration of Bhāgavata transmission and the remedy for Kali-yuga.