Adhyaya 7
Bharata Mahārāja’s Ideal Kingship and His Transition from Yajña to Exclusive Bhakti at Pulahāśrama
शुकदेवः वंशानुचरितं प्रवर्तयन् भरतमहाराजं परमभक्तराजं वर्णयति। स पितुराज्ञया राज्यं गृह्णाति, प्रजाः वर्णाश्रमधर्मे स्थापयन् पालयति। पञ्चजनीं परिणीय पञ्च पुत्रान् जनयति; तस्य शासनात् अजनाभवर्षं ‘भारतवर्ष’ इति प्रसिद्धिं याति। स अग्निहोत्र-दर्शपूर्णमास-चातुर्मास्य-पशुयज्ञ-सोमयज्ञान् महायज्ञान् अकरोत्, किन्तु परिपक्वदृष्ट्या सर्वा देवताभ्यः हविर्दानानि वासुदेवस्याङ्गेषु समर्पणानि इति मन्यते; तेन कामलोभासक्तिभ्यः विमुक्तः। चित्तशुद्ध्या भक्ति: तीव्रा भवति, कृष्णं भगवन्तं ज्ञात्वा—योगिभिः परमात्मा, ज्ञानिभिः ब्रह्म, भक्तैः शास्त्रोक्तः साक्षाद्वासुदेव इति। ऐश्वर्यकालसमाप्तौ स वैराग्यं प्राप्य धनं पुत्रेभ्यः वितीर्य गण्डकीतीरे पुलहाश्रमं प्रविशति; शालग्रामशिलया वन्योपहारैश्च नारायणं पूजयति। प्रेमोन्मादेन कदाचित् विधिनियमाः अपि तिरोभवन्ति, स च सूर्योदयस्तोत्रेण नारायणं स्तौति, अग्रिमकथायाः भूमिं रचयन्।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच भरतस्तु महाभागवतो यदा भगवतावनितलपरिपालनाय सञ्चिन्तितस्तदनुशासनपर: पञ्चजनीं विश्वरूपदुहितरमुपयेमे ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—भरतस्तु महाभागवतः पितुः आज्ञामनुवर्तमानो यदा भगवता अवनितलपरिपालनाय सञ्चिन्तितः, तदनुशासनपरः पृथिवीं पालयामास। स च विश्वरूपदुहितरं पञ्चजनीं नामोपयेमे॥
Verse 2
तस्यामु ह वा आत्मजान् कार्त्स्न्येनानुरूपानात्मन: पञ्च जनयामास भूतादिरिव भूतसूक्ष्माणि सुमतिं राष्ट्रभृतं सुदर्शनमावरणं धूम्रकेतुमिति ॥ २ ॥
तस्यां पञ्चजन्यां भारतो महाराजः स्वात्मनः अनुरूपान् पञ्च पुत्रान् जनयामास—सुमतिं राष्ट्रभृतं सुदर्शनम् आवरणं धूम्रकेतुमिति; यथा भूतादिरहङ्कारः भूतसूक्ष्माणि जनयति।
Verse 3
अजनाभं नामैतद्वर्षं भारतमिति यत आरभ्य व्यपदिशन्ति ॥ ३ ॥
एतद्वर्षं पूर्वम् अजनाभं नाम आसीत्; भरतमहाराजस्य राज्यारम्भाद् आरभ्य तु भारतमिति व्यपदिशन्ति।
Verse 4
स बहुविन्महीपति: पितृपितामहवदुरुवत्सलतया स्वे स्वे कर्मणि वर्तमाना: प्रजा: स्वधर्ममनुवर्तमान: पर्यपालयत् ॥ ४ ॥
स बहुविद् महीपतिः स्वे स्वे कर्मणि वर्तमानाḥ प्रजाḥ स्वधर्ममनुवर्तमानाः पितृपितामहवत् उरुवत्सलतया पर्यपालयत्।
Verse 5
ईजे च भगवन्तं यज्ञक्रतुरूपं क्रतुभिरुच्चावचै: श्रद्धयाऽऽहृताग्निहोत्रदर्शपूर्णमासचातुर्मास्यपशुसोमानां प्रकृतिविकृतिभिरनुसवनं चातुर्होत्रविधिना ॥ ५ ॥
स श्रद्धया भगवन्तं यज्ञक्रतुरूपं क्रतुभिरुच्चावचैः—अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासचातुर्मास्यपशुसोमानां प्रकृतिविकृतिभिः—चातुर्होत्रविधिना ईजे।
Verse 6
सम्प्रचरत्सु नानायागेषु विरचिताङ्गक्रियेष्वपूर्वं यत्तत्क्रियाफलं धर्माख्यं परे ब्रह्मणि यज्ञपुरुषे सर्वदेवतालिङ्गानां मन्त्राणामर्थनियामकतया साक्षात्कर्तरि परदेवतायां भगवति वासुदेव एव भावयमान आत्मनैपुण्यमृदितकषायो हवि:ष्वध्वर्युभिर्गृह्यमाणेषु स यजमानो यज्ञभाजो देवांस्तान् पुरुषावयवेष्वभ्यध्यायत् ॥ ६ ॥
नानायागेषु विरचिताङ्गक्रियेषु स धर्माख्यं क्रियाफलम् परे ब्रह्मणि यज्ञपुरुषे सर्वदेवतालिङ्गानां मन्त्राणामर्थनियामकत्वेन साक्षात्कर्तरि परदेवतायां भगवति वासुदेव एव समर्पयन् भावयमानः आत्मनैपुण्यमृदितकषायः; हविषु अध्वर्युभिर्गृह्यमाणेषु स यजमानो देवान् तान् पुरुषावयवेषु अभ्यध्यायत्।
Verse 7
एवं कर्मविशुद्ध्या विशुद्धसत्त्वस्यान्तर्हृदयाकाशशरीरे ब्रह्मणि भगवति वासुदेवे महापुरुषरूपोपलक्षणे श्रीवत्सकौस्तुभवनमालारिदरगदादिभिरुपलक्षिते निजपुरुषहृल्लिखितेनात्मनि पुरुषरूपेण विरोचमान उच्चैस्तरां भक्तिरनुदिनमेधमानरयाजायत ॥ ७ ॥
एवं कर्मविशुद्ध्या विशुद्धसत्त्वस्य भरतस्य हृदयाकाशे ब्रह्मणि भगवति वासुदेवे परमपुरुषे श्रीवत्सकौस्तुभवनमालाशङ्खचक्रगदापद्मादिभिरलङ्कृते निरन्तरं ध्यायति सति भक्तिः प्रतिदिनं वर्धमानवेगेन समजायत।
Verse 8
एवं वर्षायुतसहस्रपर्यन्तावसितकर्मनिर्वाणावसरोऽधिभुज्यमानं स्वतनयेभ्यो रिक्थं पितृपैतामहं यथादायं विभज्य स्वयं सकलसम्पन्निकेतात्स्वनिकेतात् पुलहाश्रमं प्रवव्राज ॥ ८ ॥
एवं वर्षायुतसहस्रपर्यन्तं भोगकालं समाप्य स भरतः कर्मनिर्वाणावसरे पितृपैतामहं रिक्थं यथादायं पुत्रेभ्यो विभज्य, सर्वसम्पन्निकेतात् स्वनिकेतात् निर्गत्य पुलहाश्रमं प्रवव्राज।
Verse 9
यत्र ह वाव भगवान् हरिरद्यापि तत्रत्यानां निजजनानां वात्सल्येन सन्निधाप्यत इच्छारूपेण ॥ ९ ॥
यत्र पुलहाश्रमे भगवान् हरिरद्यापि तत्रत्यानां निजजनानां वात्सल्येन इच्छारूपेण सन्निधाप्यते।
Verse 10
यत्राश्रमपदान्युभयतोनाभिभिर्दृषच्चक्रैश्चक्रनदी नाम सरित्प्रवरा सर्वत: पवित्रीकरोति ॥ १० ॥
यत्र पुलहाश्रमे चक्रनदी नाम सरित्प्रवरा उभयतोनाभिभिर्दृषच्चक्रैः शालग्रामशिलाभिः सर्वतः पवित्रीकरोति।
Verse 11
तस्मिन् वाव किल स एकल: पुलहाश्रमोपवने विविधकुसुमकिसलयतुलसिकाम्बुभि: कन्दमूलफलोपहारैश्च समीहमानो भगवत आराधनं विविक्त उपरतविषयाभिलाष उपभृतोपशम: परां निर्वृतिमवाप ॥ ११ ॥
तस्मिन् पुलहाश्रमोपवने स भरत एकाकी वसन् विविधकुसुमकिसलयतुलसीदलैः चक्रनदीतोयेन कन्दमूलफलोपहारैश्च भगवतो वासुदेवस्य विविक्तः उपरतविषयाभिलाषः उपशान्तचित्तः आराधनं कुर्वन् परां निर्वृतिमवाप।
Verse 12
तयेत्थमविरतपुरुषपरिचर्यया भगवति प्रवर्धमानानुरागभरद्रुतहृदयशैथिल्य: प्रहर्षवेगेनात्मन्युद्भिद्यमानरोमपुलककुलक औत्कण्ठ्यप्रवृत्तप्रणयबाष्पनिरुद्धावलोकनयन एवं निजरमणारुणचरणारविन्दानुध्यानपरिचितभक्तियोगेन परिप्लुतपरमाह्लादगम्भीरहृदयह्रदावगाढधिषणस्तामपि क्रियमाणां भगवत्सपर्यां न सस्मार ॥ १२ ॥
एवं महाभागवतो भरतो महाराजः सततं भगवतः परिचर्यायां प्रवृत्तः। वासुदेवे कृष्णे प्रवर्धमानप्रेमभारद्रुतहृदयः कर्मनियमेष्वासक्तिं शनैः जहौ। रोमाञ्चः सर्वाङ्गे प्रादुरभवत्, नेत्रयोः प्रेमाश्रवोऽतिवेगेन प्रववृतेन न किञ्चिदपश्यत्। स सदा भगवतोऽरुणचरणारविन्दयोर्ध्यानपरः, भक्तियोगेन परमानन्दपूरितहृदयसरसि निमग्नचित्तः, क्रियमाणामपि भगवत्सपर्यां न स्मरति स्म।
Verse 13
इत्थं धृतभगवद्व्रत ऐणेयाजिनवाससानुसवनाभिषेकार्द्रकपिशकुटिलजटाकलापेन च विरोचमान: सूर्यर्चा भगवन्तं हिरण्मयं पुरुषमुज्जिहाने सूर्यमण्डलेऽभ्युपतिष्ठन्नेतदु होवाच ॥ १३ ॥
एवं धृतभगवद्व्रतो भरतः ऐणेयाजिनवासाः, त्रिसन्ध्याभिषेकजलेनार्द्रकपिशकुटिलजटाकलापेन विरोचमानः। स उदिते सूर्ये सूर्यमण्डले स्थितं हिरण्मयं पुरुषं भगवन्तं नारायणं ऋग्वेदोक्तैः स्तोत्रैः समुपतिष्ठन् एतदुवाच।
Verse 14
परोरज: सवितुर्जातवेदो देवस्य भर्गो मनसेदं जजान । सुरेतसाद: पुनराविश्य चष्टे हंसं गृध्राणं नृषद्रिङ्गिरामिम: ॥ १४ ॥
परः सत्त्वविशुद्धे स्थितो भगवान् सविता जातवेदाः, यस्य भर्गः सर्वं जगद्दीपयति भक्तेभ्यश्च वरान् ददाति। स्वशक्त्या जगदिदं जज्ञे; स्वेच्छया चास्मिन् विश्वे परमात्मरूपेण प्रविश्य, नानाशक्तिभिः भोगेच्छुकान् प्राणिनः पालयति। तस्मै बुद्धिदात्रे भगवते नमो नमः।
Frequently Asked Questions
The renaming marks Bharata Mahārāja’s exemplary reign and the cultural-spiritual identity shaped by his rule. In Bhāgavata’s vaṁśānucaritam, names memorialize dharmic exemplars; thus Bhārata-varṣa signifies a land defined by Bharata’s standard of governance and devotion, and it frames human life there as especially oriented toward dharma and God-realization.
He interprets devatās as functional limbs or powers of Vāsudeva’s universal form, so oblations to Indra, Sūrya, and others are ultimately offerings to the Supreme Person. This vision preserves Vedic ritual while purifying it of sectarianism and fruitive intent, transforming karma-kāṇḍa into bhakti-centered worship and removing material contamination such as attachment and greed.
Bharata worships Hari/Vāsudeva (Nārāyaṇa) in a simple renounced setting using Gaṇḍakī water, tulasī, flowers, and śālagrāma-śilās. Śālagrāma-śilā is revered as a self-manifest form connected with Viṣṇu worship; its presence supports focused arcana and symbolizes the Lord’s special accessibility (poṣaṇam) to His devotee in that holy place.
The chapter describes the intensification of devotion where love (bhāva) overwhelms formal procedure. This does not denigrate rules; it indicates that regulated service can mature into spontaneous absorption in the Lord’s lotus feet, evidenced by tears, standing hairs, and uninterrupted remembrance—signs of the heart’s deep purification and exclusive dependence on Vāsudeva.