Adhyaya 3
Nābhi’s Sacrifice and Lord Viṣṇu’s Promise to Appear as a Son (Ṛṣabhadeva’s Advent Prelude)
प्रियव्रताग्नीध्रवंशकथानन्तरं महाराजो नाभिः प्रजाकामः श्रीविष्णोः प्रीत्यर्थं यज्ञं चकार। देशकालमन्त्रऋत्विग्दक्षिणानियमहविर्भिः यज्ञस्य बहवो विधयः सन्ति, तथापि भगवद्भक्त्यैव परमं फलमिति अध्यायः प्रतिपादयति। नाभेः श्रद्धया तुष्टो विष्णुः चतुर्भुजः पीताम्बरधारी दिव्याभरणभूषितः प्रादुरभवत्, सभां विस्मयेन पूरयन्। ऋत्विजः स्तुतिभिः स्वाल्पज्ञानं निवेद्य नामकीर्तनस्य पापनाशकत्वं प्रशंसन्ति, अन्तकाले स्मरणं याचन्ति, तथा ‘भगवत्सदृशः पुत्रः’ इति स्वार्थं स्वीकृत्य क्षमां प्रार्थयन्ति। भगवान् प्रत्युवाच—मम समो न कश्चिदस्ति; ब्राह्मणवाक्यसत्यरक्षणाय अहं अंशेन विस्तार्य मेरुदेव्याः गर्भं प्रवेक्ष्यामि। ततः स तिरोऽभवत्, ऋषभदेवावतारस्य पूर्वपीठिका तथा धर्मोपदेशेन अपवर्गमार्गस्य प्रवृत्तिः सूच्यते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच नाभिरपत्यकामोऽप्रजया मेरुदेव्या भगवन्तं यज्ञपुरुषमवहितात्मायजत ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—नाभिरपत्यकामोऽप्रजया मेरुदेव्या सहावहितात्मा भगवन्तं यज्ञपुरुषं विष्णुमयजत।
Verse 2
तस्य ह वाव श्रद्धया विशुद्धभावेन यजत: प्रवर्ग्येषु प्रचरत्सु द्रव्यदेशकालमन्त्रर्त्विग्दक्षिणाविधानयोगोपपत्त्या दुरधिगमोऽपि भगवान् भागवतवात्सल्यतया सुप्रतीक आत्मानमपराजितं निजजनाभिप्रेतार्थविधित्सया गृहीतहृदयो हृदयङ्गमं मनोनयनानन्दनावयवाभिराममाविश्चकार ॥ २ ॥
तस्य ह वाव श्रद्धया विशुद्धभावेन यजतः प्रवर्ग्येषु प्रचरत्सु द्रव्यदेशकालमन्त्रर्त्विग्दक्षिणाविधानयोगोपपत्त्या दुरधिगमोऽपि भगवान् भागवतवात्सल्यतया गृहीतहृदयो निजजनाभिप्रेतार्थविधित्सया सुप्रतीक आत्मानमपराजितं हृदयङ्गमं मनोनयनानन्दनं चतुर्भुजं रूपमाविश्चकार।
Verse 3
अथ ह तमाविष्कृतभुजयुगलद्वयं हिरण्मयं पुरुषविशेषं कपिशकौशेयाम्बरधरमुरसि विलसच्छ्रीवत्सललामं दरवरवनरुहवनमालाच्छूर्यमृतमणिगदादिभिरुपलक्षितं स्फुटकिरणप्रवरमुकुटकुण्डलकटककटिसूत्रहारकेयूरनूपुराद्यङ्गभूषणविभूषितमृत्विक् सदस्यगृहपतयोऽधना इवोत्तमधनमुपलभ्य सबहुमानमर्हणेनावनतशीर्षाण उपतस्थु: ॥ ३ ॥
अथ तमाविष्कृतचतुर्भुजं हिरण्मयं पुरुषविशेषं कपिशकौशेयाम्बरधरं उरसि विलसच्छ्रीवत्सललामं शङ्खचक्रगदापद्मवनमालाकौस्तुभादिभिरुपलक्षितं स्फुटकिरणमुकुटकुण्डलकटककटिसूत्रहारकेयूरनूपुराद्यङ्गभूषणै रत्नप्रभाभिरलङ्कृतं दृष्ट्वा नाभिर्ऋत्विजः सदस्यगृहपतयश्च दरिद्रा इवोत्तमधनमुपलभ्य सबहुमानमर्हणेनावनतशीर्षाण उपतस्थुः।
Verse 4
ऋत्विज ऊचु: अर्हसि मुहुरर्हत्तमार्हणमस्माकमनुपथानां नमो नम इत्येतावत्सदुपशिक्षितं कोऽर्हति पुमान् प्रकृतिगुणव्यतिकरमतिरनीश ईश्वरस्य परस्य प्रकृतिपुरुषयोरर्वाक्तनाभिर्नामरूपाकृतिभी रूपनिरूपणम् ॥ ४ ॥ सकलजननिकायवृजिननिरसनशिवतमप्रवरगुणगणैकदेशकथनादृते ॥ ५ ॥
ऋत्विज ऊचुः—अर्हसि मुहुरर्हत्तम! अर्हणमस्माकमनुपथानां; नमो नम इत्येतावत्सदुपशिक्षितं कोऽर्हति पुमान् प्रकृतिगुणव्यतिकरमतिरनीश ईश्वरस्य परस्य प्रकृतिपुरुषयोरर्वाक्तनाभिर्नामरूपाकृतिभी रूपनिरूपणम्। सकलजननिकायवृजिननिरसनशिवतमप्रवरगुणगणैकदेशकथनादृते।
Verse 5
ऋत्विज ऊचु: अर्हसि मुहुरर्हत्तमार्हणमस्माकमनुपथानां नमो नम इत्येतावत्सदुपशिक्षितं कोऽर्हति पुमान् प्रकृतिगुणव्यतिकरमतिरनीश ईश्वरस्य परस्य प्रकृतिपुरुषयोरर्वाक्तनाभिर्नामरूपाकृतिभी रूपनिरूपणम् ॥ ४ ॥ सकलजननिकायवृजिननिरसनशिवतमप्रवरगुणगणैकदेशकथनादृते ॥ ५ ॥
ऋत्विज ऊचुः—हे अर्हत्तम! वयं तव नित्यदासाः। स्वयंपूर्णोऽपि त्वं कृपया अस्माकं अल्पां सेवामङ्गीकरोतु। तव परं रूपं न विद्मः; वेदाचार्योपदिष्टं ‘नमो नमः’ इत्येव पुनः पुनः प्रणमामः। प्रकृतिगुणव्यतिकरेण मोहिताः जनाः अपूर्णाः; त्वं तु सर्वकल्पनातीतः। तव नामरूपगुणाः सर्वेऽपि दिव्याः, प्रयोगज्ञानगोचरातीताः; कः त्वां निरूपयेत्? अतः वयं केवलं प्रणामप्रार्थनां कुर्मः। तव शिवगुणकीर्तनं सकलजनपापविनाशकं परममङ्गलम्; तेन तव अलौकिकं पदं किञ्चिदवगच्छामः।
Verse 6
परिजनानुरागविरचितशबलसंशब्दसलिलसितकिसलयतुलसिकादूर्वाङ्कुरैरपि सम्भृतया सपर्यया किल परम परितुष्यसि ॥ ६ ॥
हे परमेश्वर! परिजनानुरागविरचितशबलसंशब्दैः, सलिलेन, सितकिसलयैः, तुलसिकादूर्वाङ्कुरैरपि सम्भृतया सपर्यया त्वं परमं परितुष्यसि इति नूनम्।
Verse 7
अथानयापि न भवत इज्ययोरुभारभरया समुचितमर्थमिहोपलभामहे ॥ ७ ॥
अथ एतैः बहुभिः द्रव्यैः यजमानाः अपि, भवतः तुष्टये अनेनातिभारेण न किञ्चिदधिकं साध्यते इति मन्यामहे।
Verse 8
आत्मन एवानुसवनमञ्जसाव्यतिरेकेण बोभूयमानाशेषपुरुषार्थस्वरूपस्य किन्तु नाथाशिष आशासानानामेतदभिसंराधनमात्रं भवितुमर्हति ॥ ८ ॥
त्वयि नाथ! आत्मन एव अनुसवनं अञ्जसा अव्यतिरेकेण अशेषपुरुषार्थस्वरूपं सर्वदा अनन्तं वर्धते; त्वं हि भोगानन्दसच्चिदात्मा। वयं तु भोगाशिषः आशासानाः। अतः एते यज्ञविधानाः तव न आवश्यकाः; अस्माकं फलाभिलाषिणां तव प्रसादलाभाय एतदभिसंराधनमात्रं भवितुमर्हति।
Verse 9
श्लोक ५.३.९ तद्यथा बालिशानां स्वयमात्मन: श्रेय: परमविदुषां परमपरमपुरुष प्रकर्षकरुणया स्वमहिमानं चापवर्गाख्यमुपकल्पयिष्यन् स्वयं नापचित एवेतरवदिहोपलक्षित: ॥ ९ ॥
हे परमपरमपुरुष! वयं बालिशाः; धर्मार्थकाममोक्षाणां तत्त्वं न विद्मः, जीवनलक्ष्यं च न जानिमः। त्वं तु स्वयमिह याचक इव उपलक्षितः, अस्माभिः द्रष्टुं शक्यः भवितुं कृपया प्रादुर्भूतः। स्वमहिमानं च अपवर्गाख्यं हितं अस्माकं प्रयोजनाय उपकल्पयिष्यन्, प्रकर्षकरुणया आगतः; अज्ञानात् अस्माभिः सम्यगर्चितोऽपि न, तथापि त्वं समुपस्थितः।
Verse 10
अथायमेव वरो ह्यर्हत्तम यर्हि बर्हिषि राजर्षेर्वरदर्षभो भवान्निजपुरुषेक्षणविषय आसीत् ॥ १० ॥
अथायमेव वरो ह्यर्हत्तम! त्वं वरदश्रेष्ठः। राजर्षेर्नाभेः बर्हिषि यत् तव प्रादुर्भावः, स अस्माकं परमकल्याणाय। यतस्त्वं अस्माभिः दृष्टः, तेन त्वया अस्मभ्यं परमं वरं दत्तम्॥
Verse 11
असङ्गनिशितज्ञानानलविधूताशेषमलानां भवत्स्वभावानामात्मारामाणां मुनीनामनवरतपरिगुणितगुणगण परममङ्गलायनगुणगणकथनोऽसि ॥ ११ ॥
हे प्रभो! असङ्गनिशितज्ञानानलविधूताशेषमलाः, भवत्स्वभावानाम् आत्मारामाः मुनयः, अनवरतं तव गुणगणं परिगुणयन्ति। त्वमेव परममङ्गलायनगुणकथनः॥
Verse 12
अथ कथञ्चित्स्खलनक्षुत्पतनजृम्भणदुरवस्थानादिषु विवशानां न: स्मरणाय ज्वरमरणदशायामपि सकलकश्मलनिरसनानि तव गुणकृतनामधेयानि वचनगोचराणि भवन्तु ॥ १२ ॥
अथ कथञ्चित् स्खलनक्षुत्पतनजृम्भणदुरवस्थानादिषु विवशानां नः, ज्वरमरणदशायामपि, सकलकश्मलनिरसनानि तव गुणकृतनामधेयानि वचनगोचराणि भवन्तु; स्मरणाय च सहायो भव॥
Verse 13
किञ्चायं राजर्षिरपत्यकाम: प्रजां भवादृशीमाशासान ईश्वरमाशिषां स्वर्गापवर्गयोरपि भवन्तमुपधावति प्रजायामर्थप्रत्ययो धनदमिवाधन: फलीकरणम् ॥ १३ ॥
किञ्च, अयं राजर्षिर्नाभिः अपत्यकामः, भवादृशीं प्रजामाशासानः, आशिषामीश्वरं त्वामुपधावति। स्वर्गापवर्गयोः अपि दातृ त्वं, स तु पुत्रार्थं त्वां यजते—अधनः धनदमिव अल्पधान्यं याचमान इव॥
Verse 14
को वा इह तेऽपराजितोऽपराजितया माययानवसितपदव्यानावृतमतिर्विषयविषरयानावृतप्रकृतिरनुपासितमहच्चरण: ॥ १४ ॥
को वा इह तेऽपराजित! अपराजितया मायया न जितः? अनवसितपदव्या तया मायया आवृतमति: विषयविषरयैः आवृतप्रकृतिः, अनुपासितमहच्चरणः कः स्यात्? तस्याः मार्गो न दृश्यते, कार्यं च न ज्ञायते॥
Verse 15
यदु ह वाव तव पुनरदभ्रकर्तरिह समाहूतस्तत्रार्थधियां मन्दानां नस्तद्यद्देवहेलनं देवदेवार्हसि साम्येन सर्वान् प्रतिवोढुमविदुषाम् ॥ १५ ॥
हे प्रभो, त्वं पुनरपि अद्भुतकर्मा। अस्माकं तु महान् यज्ञोऽयं पुत्रप्राप्त्यर्थमेव; तेनार्थधिया मन्दाः स्मः, पुरुषार्थनिर्णयेऽविदग्धाः। अल्पेऽस्मिन् यज्ञे भौतिकहेतुनाऽऽहूय त्वत्पादपद्मयोः खलु देवहेलनामकुर्म। अतः देवदेव, निरहेतुककृपया समदृष्ट्या च अस्माकं अपराधं क्षमस्व॥
Verse 16
श्रीशुक उवाच इति निगदेनाभिष्टूयमानो भगवाननिमिषर्षभो वर्षधराभिवादिताभिवन्दितचरण: सदयमिदमाह ॥ १६ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं निगदेनाभिष्टूयमानो भगवान् अनिमिषर्षभः, वर्षधरैः अभिवादिताभिवन्दितचरणः, तेषु प्रसन्नहृदयः सदयमिदमाह॥
Verse 17
श्रीभगवानुवाच अहो बताहमृषयो भवद्भिरवितथगीर्भिर्वरमसुलभमभियाचितो यदमुष्यात्मजो मया सदृशो भूयादिति ममाहमेवाभिरूप: कैवल्यादथापि ब्रह्मवादो न मृषा भवितुमर्हति ममैव हि मुखं यद् द्विजदेवकुलम् ॥ १७ ॥
श्रीभगवानुवाच—अहो बत, ऋषयः! भवद्भिरवितथगीर्भिः स्तूयमानोऽहं परमं प्रसन्नः। नाभेः मम सदृश आत्मजो भूयादिति यद् वरमभियाचितं तद् असुलभम्। अहं हि अद्वितीयः परमपुरुषः; मम समो नास्ति, अतः मम सदृशोऽन्यः कश्चन नोपलभ्यते। तथापि द्विजदेवकुलं मम मुखमेव; अतः भवतां ब्रह्मवादो न मृषा भवितुमर्हति॥
Verse 18
तत आग्नीध्रीयेंऽशकलयावतरिष्याम्यात्मतुल्यमनुपलभमान: ॥ १८ ॥
ततः आग्नीध्रीयस्य नाभेः भार्यायां मेरुदेव्यां, आत्मतुल्यं नान्यं लभमानः, अहं स्वांशकलया स्वयमेव अवतीर्य प्रादुर्भविष्यामि॥
Verse 19
श्रीशुक उवाच इति निशामयन्त्या मेरुदेव्या: पतिमभिधायान्तर्दधे भगवान् ॥ १९ ॥
श्रीशुक उवाच—इति निशामयन्त्याः मेरुदेव्याः समीपे स्थितं पतिं संबोध्य, भगवान् अन्तर्दधे॥
Verse 20
बर्हिषि तस्मिन्नेव विष्णुदत्त भगवान् परमर्षिभि: प्रसादितो नाभे: प्रियचिकीर्षया तदवरोधायने मेरुदेव्यां धर्मान्दर्शयितुकामो वातरशनानां श्रमणानामृषीणामूर्ध्वमन्थिनां शुक्लया तनुवावततार ॥ २० ॥
तस्मिन्बर्हिषि परमर्षिभिः प्रसादितो भगवान् विष्णुदत्तः नाभेः प्रियचिकीर्षया च धर्ममार्गं दर्शयितुकामः मेरुदेव्यां स्वशुद्धया तन्वा पुत्ररूपेणावततार, गुणातीतः सन्।
Frequently Asked Questions
Although yajña includes authorized procedures, the chapter states that the Lord is not compelled by ritual paraphernalia; He is moved by bhakti. Nābhi’s worship was marked by faith and a pure, uncontaminated mind, so Viṣṇu appeared out of affection for His devotee, demonstrating that devotion is the decisive cause of divine revelation (darśana).
Their prayer follows śruti and ācārya guidance: the transcendent cannot be grasped by experimental or material cognition, but He can be approached through submissive hearing, glorification, and obeisance. By chanting His qualities (guṇa-kīrtana) and names, the heart is purified, sins are destroyed, and partial realization arises—not by mastering Him, but by being transformed in relation to Him.
Merudevī is Mahārāja Nābhi’s queen. She participates in worship while childless and later becomes the chosen womb for the Lord’s advent. The chapter highlights that she hears Viṣṇu’s promise directly, establishing the certainty of the avatāra narrative that follows.
Viṣṇu explains that He is the Supreme Person without a second (advitīya), with no equal; therefore an identical counterpart cannot exist. Yet to keep the brāhmaṇas’ truthful words from becoming false, He resolves the tension by expanding as His own plenary portion—thus the ‘son like Me’ is fulfilled by His avatāra.
The priests anticipate practical obstacles at death (illness, fever, weakness) that can disrupt memory. They therefore petition the Lord’s grace to remember and utter His names and activities, indicating that liberation (apavarga) depends not on bodily strength but on divinely supported remembrance cultivated through devotion.