Adhyaya 22
Kāla-cakra and the Motions of the Sun, Moon, Stars, and Grahas (Bhāgavata Jyotiṣa Framework)
पञ्चमस्कन्धस्य दिव्यभूगोलवर्णने सुमेरु-ध्रुवलोकयोः परितः स्थितेषु लोकविभागेषु निरूपितेषु परीक्षित् सूर्यस्य दिग्भेदं विषये युक्तिप्रश्नं करोति—कथं सुमेरुर्ध्रुवलोकश्च सूर्यस्य दक्षिण-वामयोः उभयतः कथ्येते? शुकदेवः कुम्भकारचक्रदृष्टान्तेन कालचक्रस्य राशिचक्रस्य च भ्रमणं पृथक् कृत्वा तस्मिन्नन्तर्गताः ‘पिपीलिकावत्’ ज्योतींषि दृश्यगत्यैव भ्रमन्तीति समाधानं ददाति। ततः सूर्यं नारायणस्य शक्त्यावेशावतारं मन्यते, द्वादश ऋतुरूपैः द्वादश राशिनामभिश्च विभज्य संवत्सर-मास-पक्ष-अयनादीनां व्यवस्था प्रतिपादयति। अनन्तरं चन्द्र-नक्षत्र-शुक्र-बुध-मङ्गल-बृहस्पति-शनैश्चराणां क्रमशः ऊर्ध्वस्थितिं, परस्परदूरीं, स्वगतिक्रमं, शुभाशुभफलानि च (विशेषतः वृष्टि-लोककल्याणविषये) वर्णयति। अन्ते सप्तर्षिमण्डलं ध्रुवलोकं प्रदक्षिणं कुर्वदिति निरूप्य ऊर्ध्वग्रहव्यवस्था-कालाधिपत्यदेवशासनस्य विस्तराय भूमिका क्रियते।
Shlokas
Verse 1
राजोवाच यदेतद्भगवत आदित्यस्य मेरुं ध्रुवं च प्रदक्षिणेन परिक्रामतो राशीनामभिमुखं प्रचलितं चाप्रदक्षिणं भगवतोपवर्णितममुष्य वयं कथमनुमिमीमहीति ॥ १ ॥
राजोवाच—भगवन्, भवान् पूर्वमेव आदित्यस्य ध्रुवलोकं मेरुं च प्रदक्षिणेन परिक्रामतः सत्यं व्याख्यातवान्; तथापि स राशीनामभिमुखः सन् मेरुं ध्रुवं च वामभागे धारयन् इव दृश्यते। कथं नु एतद् उभयतः दक्षिणवामभावं युक्त्या वयं मन्यामहे? ॥
Verse 2
स होवाच यथा कुलालचक्रेण भ्रमता सह भ्रमतां तदाश्रयाणां पिपीलिकादीनां गतिरन्यैव प्रदेशान्तरेष्वप्युपलभ्यमानत्वादेवं नक्षत्रराशिभिरुपलक्षितेन कालचक्रेण ध्रुवं मेरुं च प्रदक्षिणेन परिधावता सह परिधावमानानां तदाश्रयाणां सूर्यादीनां ग्रहाणां गतिरन्यैव नक्षत्रान्तरे राश्यन्तरे चोपलभ्यमानत्वात् ॥ २ ॥
स होवाच—यथा कुलालचक्रे भ्रमति, तदाश्रिताः पिपीलिकादयः सहैव भ्रमन्तः, प्रदेशान्तरेषु कदाचित् कदाचित् दृश्यन्ते; तस्मात् तेषां गतिः चक्रगतितो भिन्नेवोपलभ्यते। एवमेव नक्षत्रराशिभिरुपलक्षितेन कालचक्रेण ध्रुवं मेरुं च प्रदक्षिणेन परिधावता सह परिधावमानानां सूर्यादिग्रहाणां गतिः, नक्षत्रान्तरे राश्यन्तरे च भिन्नतया दृश्यते; अतो राशिचक्रगतितोऽपि तेषां गतिरन्यैव ॥
Verse 3
स एष भगवानादिपुरुष एव साक्षान्नारायणो लोकानां स्वस्तय आत्मानं त्रयीमयं कर्मविशुद्धिनिमित्तं कविभिरपि च वेदेन विजिज्ञास्यमानो द्वादशधा विभज्य षट्सु वसन्तादिष्वृतुषु यथोपजोषमृतुगुणान् विदधाति ॥ ३ ॥
स एष भगवान् आदिपुरुषः साक्षान्नारायणः लोकानां स्वस्तये त्रयीमयं कर्मविशुद्धिनिमित्तं स्वात्मानं सूर्यरूपेणावतीर्य, द्वादशधा विभज्य वसन्तादिषु षट्स्वृतुषु यथायोग्यमृतुगुणान्—उष्णशीतादीन्—विदधाति।
Verse 4
तमेतमिह पुरुषास्त्रय्या विद्यया वर्णाश्रमाचारानुपथा उच्चावचै: कर्मभिराम्नातैर्योगवितानैश्च श्रद्धया यजन्तोऽञ्जसा श्रेय: समधिगच्छन्ति ॥ ४ ॥
तमेतं पुरुषास्त्रय्या विद्यया वर्णाश्रमाचारानुपथा उच्चावचैः कर्मभिराम्नातैर्योगवितानैश्च श्रद्धया यजन्तः, अञ्जसा श्रेयः समधिगच्छन्ति।
Verse 5
अथ स एष आत्मा लोकानां द्यावापृथिव्योरन्तरेण नभोवलयस्य कालचक्रगतो द्वादश मासान् भुङ्क्ते राशिसंज्ञान् संवत्सरावयवान्मास: पक्षद्वयं दिवा नक्तं चेति सपादर्क्षद्वयमुपदिशन्ति यावता षष्ठमंशं भुञ्जीत स वै ऋतुरित्युपदिश्यते संवत्सरावयव: ॥ ५ ॥
अथ स एष आत्मा लोकानां द्यावापृथिव्योरन्तरेण नभोवलये कालचक्रगतो द्वादश मासान् भुङ्क्ते, राशिसंज्ञान् द्वादश नामानि गृह्णन्। तेषां समाहारः संवत्सरः। चान्द्रमानेन पक्षद्वयं मासः; स एव पितृलोकस्य दिवानक्तम्। नक्षत्रमानेन मासः सपादर्क्षद्वयः। द्वाभ्यां मासाभ्यां षष्ठमंशो भुज्यते—स ऋतुः; एवं ऋतवः संवत्सरावयवाः।
Verse 6
अथ च यावतार्धेन नभोवीथ्यां प्रचरति तं कालमयनमाचक्षते ॥ ६ ॥
अथ च यावतार्धेन नभोवीथ्यां प्रचरति तं कालमयनमाचक्षते।
Verse 7
अथ च यावन्नभोमण्डलं सह द्यावापृथिव्योर्मण्डलाभ्यां कार्त्स्न्येन स ह भुञ्जीत तं कालं संवत्सरं परिवत्सरमिडावत्सरमनुवत्सरं वत्सरमिति भानोर्मान्द्यशैघ्र्यसमगतिभि: समामनन्ति ॥ ७ ॥
अथ च यावन्नभोमण्डलं सह द्यावापृथिव्योर्मण्डलाभ्यां कार्त्स्न्येन स भुञ्जीत तं कालं संवत्सरं परिवत्सरमिडावत्सरमनुवत्सरं वत्सरमिति भानोर्मान्द्यशैघ्र्यसमगतिभिः समामनन्ति।
Verse 8
एवं चन्द्रमा अर्कगभस्तिभ्य उपरिष्टाल्लक्षयोजनत उपलभ्यमानोऽर्कस्य संवत्सरभुक्तिं पक्षाभ्यां मासभुक्तिं सपादर्क्षाभ्यां दिनेनैव पक्षभुक्तिमग्रचारी द्रुततरगमनो भुङ्क्ते ॥ ८ ॥
अर्कगभस्तिभ्य उपरिष्टाल्लक्षयोजनतो चन्द्रमा उपलभ्यते। स अर्कादपि द्रुततरगमनः; पक्षाभ्यां अर्कस्य संवत्सरभुक्तिं, सपादर्क्षाभ्यां मासभुक्तिं, दिनेनैव पक्षभुक्तिं भुङ्क्ते॥
Verse 9
अथ चापूर्यमाणाभिश्च कलाभिरमराणां क्षीयमाणाभिश्च कलाभि: पितृणामहोरात्राणि पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यां वितन्वान: सर्वजीवनिवहप्राणो जीवश्चैकमेकं नक्षत्रं त्रिंशता मुहूर्तैर्भुङ्क्ते ॥ ९ ॥
चन्द्रः कलाभिरापूर्यमाणाभिरमराणामहोरात्राणि, कलाभिः क्षीयमाणाभिः पितृणामहोरात्राणि पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यां वितन्वानः। स सर्वजीवनिवहप्राणो ‘जीव’ इति च, एकैकं नक्षत्रं त्रिंशता मुहूर्तैर्भुङ्क्ते॥
Verse 10
य एष षोडशकल: पुरुषो भगवान्मनोमयोऽन्नमयोऽमृतमयो देवपितृमनुष्यभूतपशुपक्षिसरीसृपवीरुधां प्राणाप्यायनशीलत्वात्सर्वमय इति वर्णयन्ति ॥ १० ॥
एष षोडशकलः पुरुषो भगवान् मनोमयोऽन्नमयोऽमृतमयो देवपितृमनुष्यभूतपशुपक्षिसरीसृपवीरुधां प्राणाप्यायनशीलत्वात् सर्वमय इति वर्ण्यते॥
Verse 11
तत उपरिष्टात्द्वि्लक्षयोजनतो नक्षत्राणि मेरुं दक्षिणेनैव कालायन ईश्वरयोजितानि सहाभिजिताष्टाविंशति: ॥ ११ ॥
ततोपरिष्टाद् द्विलक्षयोजनतो नक्षत्राणि सन्ति। तानि ईश्वरयोजितानि कालचक्रे मेरुं दक्षिणेनैव कालायनेनाभिजित्प्रमुखानि अष्टाविंशतिः परिभ्रमन्ति॥
Verse 12
तत उपरिष्टादुशना द्विलक्षयोजनत उपलभ्यते पुरत: पश्चात्सहैव वार्कस्य शैघ्र्यमान्द्यसाम्याभिर्गतिभिरर्कवच्चरति लोकानां नित्यदानुकूल एव प्रायेण वर्षयंश्चारेणानुमीयते स वृष्टिविष्टम्भग्रहोपशमन: ॥ १२ ॥
ततोपरिष्टादुशना द्विलक्षयोजनत उपलभ्यते। स पुरतः पश्चात् सहैव वा अर्कस्य शैघ्र्यमान्द्यसाम्याभिर्गतिभिरर्कवच्चरति। स वृष्टिविष्टम्भग्रहोपशमनः; तदनुकूलत्वात् लोकानां प्रायेण वर्षयंश्चारेणानुमीयते॥
Verse 13
उशनसा बुधो व्याख्यातस्तत उपरिष्टाद्विलक्षयोजनतो बुध: सोमसुत उपलभ्यमान: प्रायेण शुभकृद्यदार्काद् व्यतिरिच्येत तदातिवाताभ्रप्रायानावृष्ट्यादिभयमाशंसते ॥ १३ ॥
उशनसा सदृशो बुधः कदाचिदर्कस्य पृष्ठतः, कदाचित्पुरतः, कदाचित्सहैव गच्छति। स सोमसुतः शुक्रात् विलक्षयोजनैरूर्ध्वे स्थितः, प्रायेण लोकानां शुभकृत्; किन्त्वर्कानुगमनं विहाय यदा विचरति तदा अतिवात-रजः-धूम्र-मेघानावृष्ट्यादिभयमाशंसते, अल्पातिवृष्ट्यादिदुःस्थितिं जनयति।
Verse 14
अत ऊर्ध्वमङ्गारकोऽपि योजनलक्षद्वितय उपलभ्यमानस्त्रिभिस्त्रिभि: पक्षैरेकैकशो राशीन्द्वादशानुभुङ्क्ते यदि न वक्रेणाभिवर्तते प्रायेणाशुभग्रहोऽघशंस: ॥ १४ ॥
अत ऊर्ध्वम् अङ्गारकोऽपि योजनलक्षद्वितय ऊर्ध्व उपलभ्यते। स यदि न वक्रेणाभिवर्तते तर्हि त्रिभिस्त्रिभिः पक्षैरेकैकशो द्वादश राशीननुभुङ्क्ते; प्रायेण तु अशुभग्रहोऽघशंसो भवति, वृष्ट्यादिषु प्रतिकूलफलप्रदः।
Verse 15
तत उपरिष्टाद्विलक्षयोजनान्तरगता भगवान् बृहस्पतिरेकैकस्मिन् राशौ परिवत्सरं परिवत्सरं चरति यदि न वक्र: स्यात्प्रायेणानुकूलो ब्राह्मणकुलस्य ॥ १५ ॥
तत उपरिष्टाद्विलक्षयोजनान्तरगतो भगवान् बृहस्पतिः। स एकैकस्मिन् राशौ परिवत्सरं परिवत्सरं चरति; यदि न वक्रः स्यात् प्रायेण ब्राह्मणकुलस्य लोकस्य चानुकूलो भवति, धर्मविद्यावृद्धिं जनयति।
Verse 16
तत उपरिष्टाद्योजनलक्षद्वयात्प्रतीयमान: शनैश्चर एकैकस्मिन् राशौ त्रिंशन्मासान् विलम्बमान: सर्वानेवानुपर्येति तावद्भिरनुवत्सरै: प्रायेण हि सर्वेषामशान्तिकर: ॥ १६ ॥
तत उपरिष्टाद्योजनलक्षद्वयात् प्रतीयमानः शनैश्चरः। स एकैकस्मिन् राशौ त्रिंशन्मासान् विलम्बमानः सर्वानेवानुपर्येति, तावद्भिरनुवत्सरैः; प्रायेण हि सर्वेषामशान्तिकरः, लोकस्थितौ महदशुभं जनयति।
Verse 17
तत उत्तरस्मादृषय एकादशलक्षयोजनान्तर उपलभ्यन्ते य एव लोकानां शमनुभावयन्तो भगवतो विष्णोर्यत्परमं पदं प्रदक्षिणं प्रक्रमन्ति ॥ १७ ॥
तत उत्तरस्मादृषयः सप्त एकादशलक्षयोजनान्तर उपलभ्यन्ते। ते लोकानां शमनुभावयन्तः सदा भगवतो विष्णोः यत्परमं पदं ध्रुवलोकाख्यं तस्य प्रदक्षिणं प्रक्रमन्ति, हितचिन्तकाः सन्तः।
Frequently Asked Questions
Śukadeva distinguishes between two motions: (1) the rotation of the zodiacal/stellar framework bound to the wheel of time (kāla-cakra), and (2) the relative motion of the sun and other planets within that rotating framework. Like ants on a potter’s wheel, the luminaries appear in different positions even though the larger system is rotating. Thus statements about “left/right” reflect reference frames—zodiacal rotation versus planetary traversal—rather than a single fixed physical orientation.
The chapter identifies the sun-god as Nārāyaṇa/Viṣṇu in an empowered solar form who benefits all planets, purifies fruitive work, and manifests seasonal divisions. Because the sun regulates time, seasons, and ritual calendars, people following varṇāśrama worship the Supreme as present in the sun through Vedic rites (e.g., agnihotra) and yogic discipline—aiming ultimately at the highest goal of life, not merely material prosperity.
Kāla-cakra is the cosmic “wheel of time” by which the Supreme’s administration becomes measurable as cycles—months, fortnights, seasons, ayanas, and years. In this chapter it is the governing structure to which constellations are fixed and within which the sun and grahas move, producing predictable changes (seasonal qualities) and karmic/ritual timing for embodied beings.
The Bhāgavata presents grahas as instruments within divine governance affecting terrestrial conditions that sustain life and dharma. Their described “favorable/unfavorable” effects—often framed around rainfall—signal how cosmic timing correlates with prosperity or distress in human society. The point is not fatalism but recognition that material conditions operate under higher order (poṣaṇa) and that wise persons align life with dharma and devotion rather than mere prediction.