Adhyaya 20

Verse 1

श्रीशुक उवाच अत: परं प्लक्षादीनां प्रमाणलक्षणसंस्थानतो वर्षविभाग उपवर्ण्यते ॥ १ ॥

श्रीशुक उवाच—अतः परं प्लक्षादीनां षण्णां द्वीपानां प्रमाणलक्षणसंस्थानतो वर्षविभाग उपवर्ण्यते।

Verse 2

जम्बूद्वीपोऽयं यावत्प्रमाणविस्तारस्तावता क्षारोदधिना परिवेष्टितो यथा मेरुर्जम्ब्वाख्येन लवणोदधिरपि ततो द्विगुणविशालेन प्लक्षाख्येन परिक्षिप्तो यथा परिखा बाह्योपवनेन । प्लक्षो जम्बूप्रमाणो द्वीपाख्याकरो हिरण्मय उत्थितो यत्राग्निरुपास्ते सप्तजिह्वस्तस्याधिपति: प्रियव्रतात्मज इध्मजिह्व: स्वं द्वीपं सप्तवर्षाणि विभज्य सप्तवर्षनामभ्य आत्मजेभ्य आकलय्य स्वयमात्मयोगेनोपरराम ॥ २ ॥

जम्बूद्वीपो यावत्प्रमाणविस्तारस्तावता क्षारोदधिना परिवेष्टितः। स च क्षारोदधिः ततो द्विगुणविशालेन प्लक्षाख्येन द्वीपेन परिक्षिप्तः, यथा परिखा बाह्योपवनेन। प्लक्षो जम्बूप्रमाणो हिरण्मयः उत्थितः, यत्र मूलदेशे सप्तजिह्वोऽग्निरुपास्यते। तस्याधिपतिः प्रियव्रतात्मज इध्मजिह्वः; स स्वं द्वीपं सप्तवर्षाणि विभज्य, सप्तात्मजेभ्यः सप्तवर्षनामानि दत्त्वा, विभागं कृत्वा, पश्चादात्मयोगेनोपरराम—भगवद्भक्तिं समाश्रित्य।

Verse 3

शिवं यवसं सुभद्रं शान्तं क्षेमममृतमभयमिति वर्षाणि तेषु गिरयो नद्यश्च सप्तैवाभिज्ञाता: ॥ ३ ॥ मणिकूटो वज्रकूट इन्द्रसेनो ज्योतिष्मान् सुपर्णो हिरण्यष्ठीवो मेघमाल इति सेतुशैला: । अरुणा नृम्णाऽऽङ्गिरसी सावित्री सुप्तभाता ऋतम्भरा सत्यम्भरा इति महानद्य: । यासां जलोपस्पर्शनविधूतरजस्तमसो हंसपतङ्गोर्ध्वायनसत्याङ्गसंज्ञाश्चत्वारो वर्णा: सहस्रायुषो विबुधोपमसन्दर्शनप्रजनना: स्वर्गद्वारं त्रय्या विद्यया भगवन्तं त्रयीमयं सूर्यमात्मानं यजन्ते ॥ ४ ॥

शिवयवससुभद्रशान्तक्षेमामृताभयाख्यानि सप्त वर्षाणि; तेषु सप्त गिरयः सप्त च नद्यः। मणिकूटादयः सेतुशैलाः, अरुणाद्याः महानद्यः। तासां जलस्पर्शस्नानेन रजस्तमः क्षीयते; हंसपतङ्गोर्ध्वायनसत्याङ्गाख्याश्चत्वारो वर्णाः शुद्धिं यान्ति। सहस्रायुषो देवोपमाः, त्रय्या विद्यया त्रयीमयं सूर्यमात्मानं भगवन्तं यजन्ते।

Verse 4

शिवं यवसं सुभद्रं शान्तं क्षेमममृतमभयमिति वर्षाणि तेषु गिरयो नद्यश्च सप्तैवाभिज्ञाता: ॥ ३ ॥ मणिकूटो वज्रकूट इन्द्रसेनो ज्योतिष्मान् सुपर्णो हिरण्यष्ठीवो मेघमाल इति सेतुशैला: । अरुणा नृम्णाऽऽङ्गिरसी सावित्री सुप्तभाता ऋतम्भरा सत्यम्भरा इति महानद्य: । यासां जलोपस्पर्शनविधूतरजस्तमसो हंसपतङ्गोर्ध्वायनसत्याङ्गसंज्ञाश्चत्वारो वर्णा: सहस्रायुषो विबुधोपमसन्दर्शनप्रजनना: स्वर्गद्वारं त्रय्या विद्यया भगवन्तं त्रयीमयं सूर्यमात्मानं यजन्ते ॥ ४ ॥

शिवयवससुभद्रशान्तक्षेमामृताभयाख्यानि सप्त वर्षाणि; तेषु सप्त गिरयः सप्त च नद्यः। मणिकूटादयः सेतुशैलाः, अरुणाद्याः महानद्यः। तासां जलस्पर्शस्नानेन रजस्तमः क्षीयते; हंसपतङ्गोर्ध्वायनसत्याङ्गाख्याश्चत्वारो वर्णाः शुद्धिं यान्ति। सहस्रायुषो देवोपमाः, त्रय्या विद्यया त्रयीमयं सूर्यमात्मानं भगवन्तं यजन्ते।

Verse 5

प्रत्नस्य विष्णो रूपं यत्सत्यस्यर्तस्य ब्रह्मण: । अमृतस्य च मृत्योश्च सूर्यमात्मानमीमहीति ॥ ५ ॥

प्रत्नस्य विष्णो रूपं यत् सत्यस्यर्तस्य ब्रह्मणः । अमृतस्य च मृत्योश्च सूर्यमात्मानमीमहि ॥

Verse 6

प्लक्षादिषु पञ्चसु पुरुषाणामायुरिन्द्रियमोज: सहो बलं बुद्धिर्विक्रम इति च सर्वेषामौत्पत्तिकी सिद्धिरविशेषेण वर्तते ॥ ६ ॥

प्लक्षादिषु पञ्चसु द्वीपेषु सर्वेषां पुरुषाणाम् आयुः इन्द्रियम् ओजः सहः बलं बुद्धिः विक्रम इति च सर्वेषाम् औत्पत्तिकी सिद्धिः समाना वर्तते।

Verse 7

प्लक्ष: स्वसमानेनेक्षुरसोदेनावृतो यथा तथा द्वीपोऽपि शाल्मलो द्विगुणविशाल: समानेन सुरोदेनावृत: परिवृङ्क्ते ॥ ७ ॥

प्लक्षद्वीपः स्वसमानेन इक्षुरस-उदेन आवृतो यथा; तथा द्वीपोऽपि शाल्मलः द्विगुणविशालः समानेन सुरा-उदेन आवृतः परिवृङ्क्ते।

Verse 8

यत्र ह वै शाल्मली प्लक्षायामा यस्यां वाव किल निलयमाहुर्भगवतश्छन्द: स्तुत: पतत्‍त्रिराजस्य सा द्वीपहूतये उपलक्ष्यते ॥ ८ ॥

शाल्मलीद्वीपे शाल्मलीवृक्षोऽस्ति, यस्य नाम्ना स द्वीपः प्रसिद्धः। स प्लक्षवृक्षवत् शतयोजनविस्तीर्णः सहस्रैकशतयोजनायतश्च। विद्वांसस्तं गरुडस्य पतत्त्रिराजस्य भगवद्वाहनस्य निलयमाहुः; तत्र स गरुडो वेदमयैः स्तोत्रैर्भगवन्तं विष्णुं स्तौति।

Verse 9

तद्‌द्वीपाधिपति: प्रियव्रतात्मजो यज्ञबाहु: स्वसुतेभ्य: सप्तभ्यस्तन्नामानि सप्तवर्षाणि व्यभजत्सुरोचनं सौमनस्यं रमणकं देववर्षं पारिभद्रमाप्यायनमविज्ञातमिति ॥ ९ ॥

तस्य द्वीपस्याधिपतिः प्रियव्रतात्मजो यज्ञबाहुः स्वसुतानां सप्तानां कृते सप्त वर्षाणि विभज्य तेषां नामानि च ददौ—सुरोचनं सौमनस्यं रमणकं देववर्षं पारिभद्रमाप्यायनमविज्ञातमिति।

Verse 10

तेषु वर्षाद्रयो नद्यश्च सप्तैवाभिज्ञाता: स्वरस: शतश‍ृङ्गो वामदेव: कुन्दो मुकुन्द: पुष्पवर्ष: सहस्रश्रुतिरिति । अनुमति: सिनीवाली सरस्वती कुहू रजनी नन्दा राकेति ॥ १० ॥

तेषु वर्षेषु सप्त वर्षाद्रयः सप्त नद्यश्चाभिज्ञाताः। अद्रयः—स्वरसः शतशृङ्गो वामदेवः कुन्दो मुकुन्दः पुष्पवर्षः सहस्रश्रुतिश्च। नद्यः—अनुमतिः सिनीवाली सरस्वती कुहू रजनी नन्दा राका चेति; एताः अद्यापि सन्ति।

Verse 11

तद्वर्षपुरुषा: श्रुतधरवीर्यधरवसुन्धरेषन्धरसंज्ञा भगवन्तं वेदमयं सोममात्मानं वेदेन यजन्ते ॥ ११ ॥

तद्वर्षपुरुषाः श्रुतधरवीर्यधरवसुन्धरेषन्धराख्याः वर्णाश्रमधर्मं सम्यगनुतिष्ठन्तः वेदमयं भगवतः प्रसारं सोमाख्यं देवमात्मानं वेदेन यजन्ते।

Verse 12

स्वगोभि: पितृदेवेभ्यो विभजन् कृष्णशुक्लयो: । प्रजानां सर्वासां राजान्ध: सोमो न आस्त्विति ॥ १२ ॥

स्वगोभिः पितृदेवेभ्यो विभजन् कृष्णशुक्लयोः । प्रजानां सर्वासां राजान्धः सोमो न आस्त्विति ॥

Verse 13

एवं सुरोदाद्ब‍‌हिस्तद्‌‌द्विगुण: समानेनावृतो घृतोदेन यथापूर्व: कुशद्वीपो यस्मिन् कुशस्तम्बो देवकृतस्तद्‌द्वीपाख्याकरो ज्वलन इवापर: स्वशष्परोचिषा दिशो विराजयति ॥ १३ ॥

सुरोदसमुद्रस्य बहिः कुशद्वीपः द्विगुणविस्तीर्णः स्थितः। सः स्वसमविस्तारेण घृतोदसमुद्रेण आवृतः। तत्र देवकृताः कुशस्तम्बाः सन्ति; तैः स द्वीपः नाम्ना प्रसिद्धः। स कुशः मृदु-प्रभया ज्वलन इव दिशः प्रकाशयति।

Verse 14

तद्‌द्वीपपति: प्रैयव्रतो राजन् हिरण्यरेता नाम स्वं द्वीपं सप्तभ्य: स्वपुत्रेभ्यो यथाभागं विभज्य स्वयं तप आतिष्ठत वसुवसुदानद‍ृढरुचिनाभिगुप्तस्तुत्यव्रतविविक्तवामदेवनामभ्य: ॥ १४ ॥

कुशद्वीपस्य पतिः प्रैयव्रतः हिरण्यरेता नाम राजन्। स स्वद्वीपं सप्तधा विभज्य स्वपुत्रेभ्यः यथाभागं ददौ। ततः स गृहस्थधर्मं त्यक्त्वा तपसि स्थितः। तस्य पुत्राः वसुर्वसुदानो दृढरुचिः स्तुत्यव्रतो नाभिगुप्तो विविक्तो वामदेव इति।

Verse 15

तेषां वर्षेषु सीमागिरयो नद्यश्चाभिज्ञाता: सप्त सप्तैव चक्रश्चतु:श‍ृङ्ग: कपिलश्चित्रकूटो देवानीक ऊर्ध्वरोमा द्रविण इति रसकुल्या मधुकुल्या मित्रविन्दा श्रुतविन्दा देवगर्भा घृतच्युता मन्त्रमालेति ॥ १५ ॥

तेषां सप्तसु वर्षेषु सीमागिरयः सप्त प्रसिद्धाः—चक्रः चतुःशृङ्गः कपिलः चित्रकूटः देवानीकः ऊर्ध्वरोमा द्रविणश्च। नद्यश्च सप्त—रमकुल्या मधुकुल्या मित्रविन्दा श्रुतविन्दा देवगर्भा घृतच्युता मन्त्रमाला च।

Verse 16

यासां पयोभि: कुशद्वीपौकस: कुशलकोविदाभियुक्तकुलकसंज्ञा भगवन्तं जातवेदसरूपिणं कर्मकौशलेन यजन्ते ॥ १६ ॥

तासां नदीनां पयोभिः कुशद्वीपनिवासिनः शुद्धिं यान्ति। ते कुशलाः कोविदाः अभियुक्ताः कुलकाः इति चतुर्वर्णवत् प्रसिद्धाः। ते वेदाज्ञया कर्मकौशलेन जातवेदसरूपिणं भगवन्तं यजन्ते।

Verse 17

परस्य ब्रह्मण: साक्षाज्जातवेदोऽसि हव्यवाट् । देवानां पुरुषाङ्गानां यज्ञेन पुरुषं यजेति ॥ १७ ॥

परस्य ब्रह्मणः साक्षात् जातवेदोऽसि हव्यवाट्। देवानां पुरुषाङ्गानां यज्ञेन पुरुषं यज॥

Verse 18

तथा घृतोदाद्ब‍‌हि: क्रौञ्चद्वीपो द्विगुण: स्वमानेन क्षीरोदेन परित उपक्‍ल‍ृप्तो वृतो यथा कुशद्वीपो घृतोदेन यस्मिन् क्रौञ्चो नाम पर्वतराजो द्वीपनामनिर्वर्तक आस्ते ॥ १८ ॥

घृतोदसमुद्रस्य बहिः क्रौञ्चद्वीपो द्विगुणविस्तारः, स्वमानेन क्षीरोदसमुद्रेण परितः परिवृतः; यथा कुशद्वीपो घृतोदेन। तस्मिन् क्रौञ्चो नाम पर्वतराजः स्थितः, येन द्वीपस्य नाम प्रवर्तते।

Verse 19

योऽसौ गुहप्रहरणोन्मथितनितम्बकुञ्जोऽपि क्षीरोदेनासिच्यमानो भगवता वरुणेनाभिगुप्तो विभयो बभूव ॥ १९ ॥

कार्त्तिकेयस्य शस्त्रैर्गुहप्रहरणैः उन्मथितनितम्बकुञ्जोऽपि स क्रौञ्चपर्वतः क्षीरोदेन सर्वतः सिञ्च्यमानः भगवता वरुणेनाभिगुप्तः सन् निर्भयो बभूव।

Verse 20

तस्मिन्नपि प्रैयव्रतो घृतपृष्ठो नामाधिपति: स्वे द्वीपे वर्षाणि सप्त विभज्य तेषु पुत्रनामसु सप्त रिक्थादान् वर्षपान्निवेश्य स्वयं भगवान् भगवत: परमकल्याणयशस आत्मभूतस्य हरेश्चरणारविन्दमुपजगाम ॥ २० ॥

तस्मिन्नपि द्वीपे प्रैयव्रतो घृतपृष्ठो नामाधिपतिः स्वद्वीपं वर्षाणि सप्त विभज्य, पुत्रनामसु तेषु सप्त वर्षपान् निवेश्य, ततः स सर्वं गृहस्थधर्मं परित्यज्य आत्मभूतस्य परमकल्याणयशसः भगवतो हरेश्चरणारविन्दं शरणं जगाम, सिद्धिमवाप च।

Verse 21

आमो मधुरुहो मेघपृष्ठ: सुधामा भ्राजिष्ठो लोहितार्णो वनस्पतिरिति घृतपृष्ठसुतास्तेषां वर्षगिरय: सप्त सप्तैव नद्यश्चाभिख्याता: शुक्लो वर्धमानो भोजन उपबर्हिणो नन्दो नन्दन: सर्वतोभद्र इति अभया अमृतौघा आर्यका तीर्थवती रूपवती पवित्रवती शुक्लेति ॥ २१ ॥

आमो मधुरुहो मेघपृष्ठः सुधामा भ्राजिष्ठो लोहितार्णो वनस्पतिरिति घृतपृष्ठसुताः। तेषां वर्षगिरयः सप्त—शुक्लो वर्धमानो भोजन उपबर्हिणो नन्दो नन्दनः सर्वतोभद्र इति। नद्यश्च सप्त—अभया अमृतौघा आर्यका तीर्थवती रूपवती पवित्रवती शुक्ला इति।

Verse 22

यासामम्भ: पवित्रममलमुपयुञ्जाना: पुरुषऋषभद्रविणदेवकसंज्ञा वर्षपुरुषा आपोमयं देवमपां पूर्णेनाञ्जलिना यजन्ते ॥ २२ ॥

तासां नदीनामम्भः पवित्रममलं उपयुञ्जानाः पुरुषऋषभद्रविणदेवकसंज्ञा वर्षपुरुषा आपोमयं देवमपां वरुणस्य पद्मपादयोः पूर्णेनाञ्जलिना जलं निवेद्य भगवन्तं यजन्ते।

Verse 23

आप: पुरुषवीर्या: स्थ पुनन्तीर्भूर्भुव:सुव: । ता न: पुनीतामीवघ्नी: स्पृशतामात्मना भुव इति ॥ २३ ॥

हे नद्यापः! यूयं पुरुषवीर्यसम्भूतबलाः; तस्माद् भूर्भुवःस्वर्लोकान् पुनन्त्यः। स्वभावतः पापहन्त्रीरिति वयं त्वां स्पृशामः; अस्मान् नित्यं पुनीत।

Verse 24

एवं पुरस्तात्क्षीरोदात्परित उपवेशित: शाकद्वीपो द्वात्रिंशल्लक्षयोजनायाम: समानेन च दधिमण्डोदेन परीतो यस्मिन् शाको नाम महीरुह: स्वक्षेत्रव्यपदेशको यस्य ह महासुरभिगन्धस्तं द्वीपमनुवासयति ॥ २४ ॥

क्षीरोदस्य बहिः शाकद्वीपो नाम द्वात्रिंशल्लक्षयोजनायामः, समानेन दधिमण्डोदेन परीतः। तत्र शाको नाम महावृक्षः क्षेत्रव्यपदेशकः; तस्य महासुरभिगन्धो द्वीपं सर्वं वासयति।

Verse 25

तस्यापि प्रैयव्रत एवाधिपतिर्नाम्ना मेधातिथि: सोऽपि विभज्य सप्त वर्षाणि पुत्रनामानि तेषु स्वात्मजान् पुरोजवमनोजवपवमानधूम्रानीकचित्ररेफबहुरूपविश्वधारसंज्ञान्निधाप्याधिपतीन् स्वयं भगवत्यनन्त आवेशितमतिस्तपोवनं प्रविवेश ॥ २५ ॥

तस्य द्वीपस्य प्रैयव्रतोऽधिपतिर्मेधातिथिर्नाम। स सप्त वर्षाणि स्वपुत्रनामभिः विभज्य, पुरोजव‑मनोजव‑पवमान‑धूम्रानीक‑चित्ररेफ‑बहुरूप‑विश्वधारान् तेष्वधिपतीन् न्यधात्। ततः स भगवदनन्तपादपद्मे मनः सम्यगावेश्य तपोवनं प्रविवेश।

Verse 26

एतेषां वर्षमर्यादागिरयो नद्यश्च सप्त सप्तैव ईशान उरुश‍ृङ्गो बलभद्र: शतकेसर: सहस्रस्रोतो देवपालो महानस इति अनघाऽऽयुर्दा उभयस्पृष्टिरपराजिता पञ्चपदी सहस्रस्रुतिर्निजधृतिरिति ॥ २६ ॥

एतेषां वर्षाणां मर्यादागिरयः सप्त—ईशान उरुशृङ्गो बलभद्रः शतकेसरः सहस्रस्रोतः देवपालो महानस इति। नद्यश्च सप्त—अनघा आयुर्दा उभयस्पृष्टिः अपराजिता पञ्चपदी सहस्रश्रुतिः निजधृतिरिति।

Verse 27

तद्वर्षपुरुषा ऋतव्रतसत्यव्रतदानव्रतानुव्रतनामानो भगवन्तं वाय्वात्मकं प्राणायामविधूतरजस्तमस: परमसमाधिना यजन्ते ॥ २७ ॥

तद्वर्षपुरुषा ऋतव्रत‑सत्यव्रत‑दानव्रत‑अनुव्रतनामानो वर्णाश्चत्वारः। ते प्राणायामविधूतरजस्तमसः परमसमाधिना वाय्वात्मकं भगवन्तं यजन्ते।

Verse 28

अन्त:प्रविश्य भूतानि यो बिभर्त्यात्मकेतुभि: । अन्तर्यामीश्वर: साक्षात्पातु नो यद्वशे स्फुटम् ॥ २८ ॥

अन्तःप्रविश्य भूतानि यो बिभर्त्यात्मकेतुभिः । अन्तर्यामीश्वरः साक्षात् पातु नो यद्वशे स्फुटम् ॥

Verse 29

एवमेव दधिमण्डोदात्परत: पुष्करद्वीपस्ततो द्विगुणायाम: समन्तत उपकल्पित: समानेन स्वादूदकेन समुद्रेण बहिरावृतो यस्मिन् बृहत्पुष्करं ज्वलनशिखामलकनकपत्रायुतायुतं भगवत: कमलासनस्याध्यासनं परिकल्पितम् ॥ २९ ॥

एवमेव दधिमण्डोदात् परतः पुष्करद्वीपस्ततो द्विगुणायामः समन्तत उपकल्पितः समानेन स्वादूदकेन समुद्रेण बहिरावृतः । यस्मिन् बृहत्पुष्करं ज्वलनशिखामलकनकपत्रायुतायुतं भगवतः कमलासनस्याध्यासनं परिकल्पितम् ॥

Verse 30

तद्‌द्वीपमध्ये मानसोत्तरनामैक एवार्वाचीनपराचीनवर्षयोर्मर्यादाचलोऽयुतयोजनोच्छ्रायायामो यत्र तु चतसृषु दिक्षु चत्वारि पुराणि लोकपालानामिन्द्रादीनां यदुपरिष्टात्सूर्यरथस्य मेरुं परिभ्रमत: संवत्सरात्मकं चक्रं देवानामहोरात्राभ्यां परिभ्रमति ॥ ३० ॥

तद्द्वीपमध्ये मानसोत्तरनामैक एवार्वाचीनपराचीनवर्षयोर्मर्यादाचलोऽयुतयोजनौच्छ्रायायामो यत्र तु चतसृषु दिक्षु चत्वारि पुराणि लोकपालानामिन्द्रादीनाम् । यदुपरिष्टात् सूर्यरथस्य मेरुं परिभ्रमतः संवत्सरात्मकं चक्रं देवानामहोरात्राभ्यां परिभ्रमति ॥

Verse 31

तद्‌द्वीपस्याप्यधिपति: प्रैयव्रतो वीतिहोत्रो नामैतस्यात्मजौ रमणकधातकिनामानौ वर्षपती नियुज्य स स्वयं पूर्वजवद्भ‍गवत्कर्मशील एवास्ते ॥ ३१ ॥

तद्द्वीपस्याप्यधिपतिः प्रैयव्रतो वीतिहोत्रो नामैतस्यात्मजौ रमणकधातकिनामानौ वर्षपती नियुज्य स स्वयं पूर्वजवद्भगवत्कर्मशील एवास्ते ॥

Verse 32

तद्वर्षपुरुषा भगवन्तं ब्रह्मरूपिणं सकर्मकेण कर्मणाऽऽराधयन्तीदं चोदाहरन्ति ॥ ३२ ॥

तद्वर्षपुरुषा भगवन्तं ब्रह्मरूपिणं सकर्मकेण कर्मणाऽऽराधयन्तीदं चोदाहरन्ति ॥

Verse 33

यत्तत्कर्ममयं लिङ्गं ब्रह्मलिङ्गं जनोऽर्चयेत् । एकान्तमद्वयं शान्तं तस्मै भगवते नम इति ॥ ३३ ॥

यत् कर्ममयं ब्रह्मलिङ्गं जनोऽर्चयेत्—एकान्तमद्वयं शान्तं तस्मै भगवते नमः इति।

Verse 34

ऋषिरुवाच तत: परस्ताल्लोकालोकनामाचलो लोकालोकयोरन्तराले परित उपक्षिप्त: ॥ ३४ ॥

ऋषिरुवाच—ततः परस्ताल् लोकालोकनामाचलो लोकालोकयोरन्तराले परित उपक्षिप्तः।

Verse 35

यावन्मानसोत्तरमेर्वोरन्तरं तावती भूमि: काञ्चन्यन्याऽऽदर्शतलोपमा यस्यां प्रहित: पदार्थो न कथञ्चित्पुन: प्रत्युपलभ्यते तस्मात्सर्वसत्त्वपरिहृतासीत् ॥ ३५ ॥

यावन्मानसोत्तरमेर्वोरन्तरं तावती भूमिः; ततः परा काञ्चनी भूमिरादर्शतलोपमा, यस्यां प्रहितः पदार्थो न पुनः प्रत्युपलभ्यते; तस्मात् सर्वसत्त्वपरिहृता।

Verse 36

लोकालोक इति समाख्या यदनेनाचलेन लोकालोकस्यान्तर्वर्तिनावस्थाप्यते ॥ ३६ ॥

लोकालोक इति समाख्या यदनेनाचलेन लोकालोकस्यान्तर्वर्तिनावस्थाप्यते।

Verse 37

स लोकत्रयान्ते परित ईश्वरेण विहितो यस्मात्सूर्यादीनां ध्रुवापवर्गाणां ज्योतिर्गणानां गभस्तयोऽर्वाचीनांस्त्रींल्लोकानावितन्वाना न कदाचित्पराचीना भवितुमुत्सहन्ते तावदुन्नहनायाम: ॥ ३७ ॥

स लोकत्रयान्ते परित ईश्वरेण विहितो यतः सूर्यादीनां ध्रुवापवर्गाणां ज्योतिर्गणानां गभस्तयोऽर्वाचीनांस्त्रींल्लोकानावितन्वाना न कदाचित्पराचीना भवितुमुत्सहन्ते; तावदुन्नहनायामः।

Verse 38

एतावाँल्लोकविन्यासो मानलक्षणसंस्थाभिर्विचिन्तित: कविभि: स तु पञ्चाशत्कोटिगणितस्य भूगोलस्य तुरीयभागोऽयं लोकालोकाचल: ॥ ३८ ॥

एवं दोषभ्रमवञ्चनारहितैः कविभिः लोकविन्यासः, तेषां मानलक्षणसंस्थाश्च सम्यग्विचिन्त्य निरूपिताः। सुमेरोर्लोकालोकाचलपर्यन्तं यदन्तरं तत् पञ्चाशत्कोटिगणितस्य भूगोलस्य तुरीयभागः—अर्थात् पञ्चविंशतिशतकोटियोजनपरिमाणम्॥

Verse 39

तदुपरिष्टाच्चतसृष्वाशास्वात्मयोनिनाखिलजगद्गुरुणाधिनिवेशिता ये द्विरदपतय ऋषभ: पुष्करचूडो वामनोऽपराजित इति सकललोकस्थितिहेतव: ॥ ३९ ॥

तदुपरिष्टात् लोकालोकगिरिशिखरे ब्रह्मणा अखिलजगद्गुरुणा चतसृष्वाशासु स्थापिता ये द्विरदपतयः—ऋषभः, पुष्करचूडः, वामनः, अपराजित इति—ते सकललोकस्थितिहेतवः सन्ति॥

Verse 40

तेषां स्वविभूतीनां लोकपालानां च विविधवीर्योपबृंहणाय भगवान् परममहापुरुषो महाविभूतिपतिरन्तर्याम्यात्मनो विशुद्धसत्त्वं धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्याद्यष्टमहासिद्ध्युपलक्षणं विष्वक्सेनादिभि: स्वपार्षदप्रवरै: परिवारितो निजवरायुधोपशोभितैर्निजभुजदण्डै: सन्धारय-माणस्तस्मिन् गिरिवरे समन्तात्सकललोकस्वस्तय आस्ते ॥ ४० ॥

तेषां स्वविभूतीनां लोकपालानां च विविधवीर्योपबृंहणाय भगवान् परममहापुरुषो महाविभूतिपतिः अन्तर्याम्यात्मा विशुद्धसत्त्वमयेन दिव्यविग्रहेण तस्मिन् गिरिवरे समन्तात् स्थित्वा सकललोकस्वस्तये धारयति। विष्वक्सेनादिभिः स्वपार्षदप्रवरैः परिवारितः, निजवरायुधैश्चतुर्भुजैः शोभमानः, धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्याद्यष्टसिद्ध्युपलक्षणं स्ववैभवं प्रकाशयति॥

Verse 41

आकल्पमेवं वेषं गत एष भगवानात्मयोगमायया विरचितविविधलोकयात्रागोपीयायेत्यर्थ: ॥ ४१ ॥

एष भगवान् आत्मयोगमायया एवंविधं वेषं रूपं च आकल्पं गतः—विविधलोकयात्रा-गोपनीयाय, लोकस्थित्यर्थं च—इत्यर्थः॥

Verse 42

योऽन्तर्विस्तार एतेन ह्यलोकपरिमाणं च व्याख्यातं यद्ब‍‌हिर्लोकालोकाचलात् । तत: परस्ताद्योगेश्वरगतिं विशुद्धामुदाहरन्ति ॥ ४२ ॥

एतेन लोकालोकाचलान्तर्विस्तारः, अलोकस्य परिमाणं च व्याख्यातम्। यद्बहिर्लोकालोकाचलात् ततः परस्तात् योगेश्वरगतिं विशुद्धां—गुणातीतां—उदाहरन्ति॥

Verse 43

अण्डमध्यगत: सूर्यो द्यावाभूम्योर्यदन्तरम् । सूर्याण्डगोलयोर्मध्ये कोट्य: स्यु: पञ्चविंशति: ॥ ४३ ॥

अण्डमध्यगतः सूर्यः द्यावाभूम्योरन्तरालेऽन्तरिक्षे स्थितः। सूर्याण्डगोलयोर्मध्ये पञ्चविंशत्कोटियोजनपरिमाणं अन्तरं भवति॥

Verse 44

मृतेऽण्ड एष एतस्मिन् यदभूत्ततो मार्तण्ड इति व्यपदेश: । हिरण्यगर्भ इति यद्धिरण्याण्डसमुद्भ‍व: ॥ ४४ ॥

एष सूर्यदेवो वैराज इति ख्यातः, सर्वजीवसमष्टिदेहत्वात्। सृष्टिकाले मृतेऽण्डे प्रविष्टत्वान्मार्तण्ड इति, हिरण्यगर्भसमुद्भवदेहत्वाद् हिरण्यगर्भ इति च कथ्यते॥

Verse 45

सूर्येण हि विभज्यन्ते दिश: खं द्यौर्मही भिदा । स्वर्गापवर्गौ नरका रसौकांसि च सर्वश: ॥ ४५ ॥

सूर्येण हि दिशो विभज्यन्ते, खं द्यौर्मही च भिद्यते। स्वर्गापवर्गौ नरका रसौकांसि च सर्वशः सूर्यप्रभया ज्ञायन्ते॥

Verse 46

देवतिर्यङ्‍मनुष्याणां सरीसृपसवीरुधाम् । सर्वजीवनिकायानां सूर्य आत्मा द‍ृगीश्वर: ॥ ४६ ॥

देवतिर्यङ्‍मनुष्याणां पक्षिसरीसृपकीटानां सवीरुधां द्रुमाणां च सर्वजीवनिकायानां सूर्यतापप्रकाशौ जीवनाधारौ। तस्य सन्निधानेनैव दर्शनं भवतीति स द‍ृगीश्वर इति कथ्यते॥