Adhyaya 1
Priyavrata Accepts Kingship by Brahmā’s Instruction; Sapta-dvīpa Formation and Renunciation
पुराणेषु वंशपरम्पराधर्मराज्ययोः प्रसङ्गे परीक्षित् पृच्छति—आत्मारामो भक्तः प्रियव्रतः कथं गृहस्थबन्धने स्थितः? शुकदेवः प्रत्याह—भक्ता बन्धातीताः; तथापि विघ्नाभासाः स्युः, भक्तिर्न नश्यति। नारदोपदिष्टभक्तिज्ञानसम्पन्नः प्रियव्रतः स्वायम्भुवमनुना राज्यं याच्यमानः संदेहं करोति। तदा ब्रह्मा वेदस्वरूपैः सह अवतीर्य उपदिशति—परमेश्वराज्ञां कोऽपि न लङ्घयितुं शक्नोति; वर्णाश्रमधर्माः असूयारहिताः कर्तव्याः, अन्तः श्रीभगवतः पादपद्मयोः शरणं कर्तव्यम्। स राज्यं स्वीकृत्य तेजसा पालयति, बर्हिष्मतीं परिणयति, पुत्रान् जनयति। सूर्यं अनुव्रजन् रथचक्ररेखया सप्तसमुद्रान् निरूप्य भूमण्डलं सप्तद्वीपेषु विभजति, तान् पुत्रेभ्यः न्यस्यति। बहिर्गृहस्थवत् दृश्यमानोऽपि अन्तर्बद्धमुक्त एव। पश्चात् वैराग्यं प्रबुद्ध्य राज्यं विभज्य आसक्तिं त्यक्त्वा शुद्धकृष्णचेतनां प्रत्यावर्तते; पञ्चमस्कन्धस्य भूगोलवंशविस्तारस्य भूमिका भवति।
Shlokas
Verse 1
राजोवाच प्रियव्रतो भागवत आत्माराम: कथं मुने । गृहेऽरमत यन्मूल: कर्मबन्ध: पराभव: ॥ १ ॥
राजोवाच—हे मुने, आत्मारामो भागवतः प्रियव्रतः कथं गृहेऽरमत? यतो गार्हस्थ्यं कर्मबन्धस्य मूलं नृणां पराभवकारणं च।
Verse 2
न नूनं मुक्तसङ्गानां तादृशानां द्विजर्षभ । गृहेष्वभिनिवेशोऽयं पुंसां भवितुमर्हति ॥ २ ॥
द्विजर्षभ, मुक्तसङ्गानां भगवत्प्रियाणां पुंसां गृहेष्वयं अभिनिवेशो नूनं न युक्तः; ते हि मुक्ताः सन्ति।
Verse 3
महतां खलु विप्रर्षे उत्तमश्लोकपादयो: । छायानिर्वृतचित्तानां न कुटुम्बे स्पृहामति: ॥ ३ ॥
विप्रर्षे, महात्मानः उत्तमश्लोकपादयोः आश्रिताः, तयोः छायया निर्वृतचित्ताः सन्ति; तेषां कुटुम्बे स्पृहामतिः कदाचन न भवति।
Verse 4
संशयोऽयं महान् ब्रह्मन् दारागारसुतादिषु । सक्तस्य यत्सिद्धिरभूत्कृष्णे च मतिरच्युता ॥ ४ ॥
राजोवाच—महान् मे संशयोऽयं ब्रह्मन्। दारागारसुतादिषु सक्तस्य प्रियव्रतस्य कथं कृष्णेऽच्युतायां मत्यां परमा सिद्धिरभूत्॥
Verse 5
श्रीशुक उवाच बाढमुक्तं भगवत उत्तमश्लोकस्य श्रीमच्चरणारविन्दमकरन्दरस आवेशितचेतसो भागवतपरमहंस दयितकथां किञ्चिदन्तरायविहतां स्वां शिवतमां पदवीं न प्रायेण हिन्वन्ति ॥ ५ ॥
श्रीशुक उवाच—बाढमुक्तं भवता। उत्तमश्लोकस्य भगवतः श्रीमच्चरणारविन्दमकरन्दरसासक्तचेतसो भागवतपरमहंसाः किञ्चिदन्तरायविहताः सन्तोऽपि स्वां शिवतमां पदवीं न प्रायेण जहति॥
Verse 6
यर्हि वाव ह राजन् स राजपुत्र: प्रियव्रत: परमभागवतो नारदस्य चरणोपसेवयाञ्जसावगतपरमार्थसतत्त्वो ब्रह्मसत्रेण दीक्षिष्यमाण: अवनितलपरिपालनायाम्नातप्रवरगुणगणैकान्तभाजनतया स्वपित्रोपामन्त्रितो भगवति वासुदेव एवाव्यवधानसमाधियोगेन समावेशित-सकलकारकक्रियाकलापो नैवाभ्यनन्दद्यद्यपि तदप्रत्याम्नातव्यं तदधिकरण आत्मनोऽन्यस्माद सतोऽपि पराभवमन्वीक्षमाण: ॥ ६ ॥
श्रीशुक उवाच—यर्हि वाव ह राजन् स राजपुत्रः प्रियव्रतः परमभागवतो नारदचरणोपसेवयाञ्जसावगतपरमार्थसतत्त्वः। ब्रह्मसत्रेण दीक्षिष्यमाणः स्वपित्रा लोकपालनायोपामन्त्रितो वासुदेवेऽव्यवधानसमाधियोगेन समावेशितेन्द्रियक्रियाकलापो नैवाभ्यनन्दत्, स्वधर्मान्तरायशङ्कया॥
Verse 7
अथ ह भगवानादिदेव एतस्य गुणविसर्गस्य परिबृंहणानुध्यानव्यवसित सकलजगदभिप्राय आत्मयोनिरखिलनिगमनिजगणपरिवेष्टित: स्वभवनादवततार ॥ ७ ॥
अथ ह भगवानादिदेवो ब्रह्मा एतस्य गुणविसर्गस्य परिबृंहणानुध्यानव्यवसितसकलजगदभिप्राय आत्मयोनिरखिलनिगमनिजगणपरिवेष्टितः स्वभवनादवततार॥
Verse 8
स तत्र तत्र गगनतल उडुपतिरिव विमानावलिभिरनुपथममरपरिवृढैरभिपूज्यमान: पथि पथि च वरूथश: सिद्धगन्धर्वसाध्यचारणमुनिगणैरुपगीयमानो गन्धमादनद्रोणीमवभासयन्नुपससर्प ॥ ८ ॥
स तत्र तत्र गगनतल उडुपतिरिव विमानावलिभिरनुपथममरपरिवृढैरभिपूज्यमानः। पथि पथि च वरूथशः सिद्धगन्धर्वसाध्यचारणमुनिगणैरुपगीयमानो गन्धमादनद्रोणीमवभासयन्नुपससर्प॥
Verse 9
तत्र ह वा एनं देवर्षिर्हंसयानेन पितरं भगवन्तं हिरण्यगर्भमुपलभमान: सहसैवोत्थायार्हणेन सह पितापुत्राभ्यामवहिताञ्जलिरुपतस्थे ॥ ९ ॥
तत्र ह नारदः हंसयानं महान्तं दृष्ट्वा पितरं भगवन्तं हिरण्यगर्भं समुपस्थितं ज्ञात्वा सहसैवोत्थाय स्वायम्भुवमनुना तस्य पुत्रेण प्रियव्रतेन च सह कृताञ्जलिरर्हणेन समुपतस्थे।
Verse 10
भगवानपि भारत तदुपनीतार्हण: सूक्तवाकेनातितरामुदितगुणगणावतारसुजय: प्रियव्रतमादि पुरुषस्तं सदयहासावलोक इति होवाच ॥ १० ॥
भगवानपि भारत तदुपनीतार्हणः सूक्तवाकेनातितरामुदितगुणगणावतारसुजयः प्रियव्रतमादिपुरुषः तं सदयहासावलोक्य इति होवाच।
Verse 11
श्रीभगवानुवाच निबोध तातेदमृतं ब्रवीमि मासूयितुं देवमर्हस्यप्रमेयम् । वयं भवस्ते तत एष महर्षि- र्वहाम सर्वे विवशा यस्य दिष्टम् ॥ ११ ॥
श्रीभगवानुवाच—निबोध तातेदमृतं ब्रवीमि; मासूयितुं देवमर्हस्यप्रमेयम्। वयं भवस्ते तत एष महर्षिर्नारदः; वहाम सर्वे विवशा यस्य दिष्टम्।
Verse 12
न तस्य कश्चित्तपसा विद्यया वा न योगवीर्येण मनीषया वा । नैवार्थधर्मै: परत: स्वतो वा कृतं विहन्तुं तनुभृद्विभूयात् ॥ १२ ॥
न तस्य कश्चित्तपसा विद्यया वा न योगवीर्येण मनीषया वा। नैवार्थधर्मैः परतः स्वतो वा कृतं विहन्तुं तनुभृद्विभूयात्।
Verse 13
भवाय नाशाय च कर्म कर्तुं शोकाय मोहाय सदा भयाय । सुखाय दु:खाय च देहयोग- मव्यक्तदिष्टं जनताङ्ग धत्ते ॥ १३ ॥
भवाय नाशाय च कर्म कर्तुं शोकाय मोहाय सदा भयाय। सुखाय दुःखाय च देहयोगमव्यक्तदिष्टं जनता अङ्ग धत्ते।
Verse 14
यद्वाचि तन्त्यां गुणकर्मदामभि: सुदुस्तरैर्वत्स वयं सुयोजिता: । सर्वे वहामो बलिमीश्वराय प्रोता नसीव द्विपदे चतुष्पद: ॥ १४ ॥
वत्स, वाचि तन्त्यां गुणकर्मदामभिः सुदुस्तरैः सुयोजिताः वयं सर्वे ईश्वराय बलिं वहामः; नासिकाग्रन्थिदाम्ना नीयमानाः द्विपदचतुष्पदाः इव स्वधर्मे प्रवर्तामहे।
Verse 15
ईशाभिसृष्टं ह्यवरुन्ध्महेऽङ्ग दु:खं सुखं वा गुणकर्मसङ्गात् । आस्थाय तत्तद्यदयुङ्क्त नाथ- श्चक्षुष्मतान्धा इव नीयमाना: ॥ १५ ॥
अङ्ग प्रियव्रत, गुणकर्मसङ्गात् ईशाभिसृष्टं सुखं दुःखं वा वयं अवरुन्ध्महे; नाथः यद्यद् युङ्क्त तत्तद् आस्थाय चक्षुष्मता नीयमानाः अन्धाः इव वर्तामहे।
Verse 16
मुक्तोऽपि तावद्बिभृयात्स्वदेह- मारब्धमश्नन्नभिमानशून्य: । यथानुभूतं प्रतियातनिद्र: किं त्वन्यदेहाय गुणान्न वृङ्क्ते ॥ १६ ॥
मुक्तोऽपि तावत् स्वकर्मारब्धं स्वदेहं बिभृयात्, अश्नन् अभिमानशून्यः; यथानुभूतं प्रतियातनिद्रः स्वप्नमिव, तथा सुखदुःखे मन्यते, न तु गुणवशात् अन्यदेहाय कर्म वृङ्क्ते।
Verse 17
भयं प्रमत्तस्य वनेष्वपि स्याद् यत: स आस्ते सहषट्सपत्न: । जितेन्द्रियस्यात्मरतेर्बुधस्य गृहाश्रम: किं नु करोत्यवद्यम् ॥ १७ ॥
प्रमत्तस्य जितेन्द्रियत्वाभावे वनेष्वपि भयं स्यात्, यतः स षट्सपत्नैः—मनसा ज्ञानेन्द्रियैश्च—सह वर्तते। किन्तु जितेन्द्रियस्य आत्मरतेः बुधस्य गृहाश्रमः अपि किम् अवद्यं करोति?
Verse 18
य: षट् सपत्नान् विजिगीषमाणो गृहेषु निर्विश्य यतेत पूर्वम् । अत्येति दुर्गाश्रित ऊर्जितारीन् क्षीणेषु कामं विचरेद्विपश्चित् ॥ १८ ॥
यः गृहेषु प्रविश्य षट्सपत्नान् विजिगीषमाणः मनः पञ्चेन्द्रियाणि च क्रमशः जयेत्, स दुर्गाश्रित इव नृपः ऊर्जितारीन् अत्येति। क्षीणकामः स विपश्चित् ततः निर्भयः सर्वत्र विचरेत्।
Verse 19
त्वं त्वब्जनाभाङ्घ्रिसरोजकोश- दुर्गाश्रितो निर्जितषट्सपत्न: । भुङ्क्ष्वेह भोगान् पुरुषातिदिष्टान् विमुक्तसङ्ग: प्रकृतिं भजस्व ॥ १९ ॥
श्रीब्रह्मोवाच—हे प्रियव्रत! त्वं पद्मनाभस्य भगवतोऽङ्घ्रिसरोजकोशे दुर्गाश्रितो भूत्वा मनःषट्कं जित्वा, भगवता पुरुषातिदिष्टान् भोगानिह भुङ्क्ष्व; विमुक्तसङ्गः स्वधर्मरूपां प्रकृतिं भजस्व।
Verse 20
श्रीशुक उवाच इति समभिहितो महाभागवतो भगवतस्त्रिभुवनगुरोरनुशासनमात्मनो लघुतयावनतशिरोधरो बाढमिति सबहुमानमुवाह ॥ २० ॥
श्रीशुक उवाच—एवं त्रिभुवनगुरोर्भगवतो ब्रह्मणोऽनुशासनं समभिहितः स महाभागवतः स्वलघुतयावनतशिराः “बाढम्” इति सबहुमानमुवाह, तदाज्ञां च सम्यगन्ववर्तत।
Verse 21
भगवानपि मनुना यथावदुपकल्पितापचिति: प्रियव्रतनारदयोरविषममभिसमीक्षमाणयोरात्मसमवस्थानमवाङ्मनसं क्षयमव्यवहृतं प्रवर्तयन्नगमत् ॥ २१ ॥
भगवान् ब्रह्मापि मनुना यथावदुपकल्पितापचित्या सम्यगर्चितः। प्रियव्रतनारदयोश्चाविषममभिसमीक्षमाणयोः स आत्मसमवस्थानं वाङ्मनसागोचरं क्षयमव्यवहृतं सत्यमेव प्रवर्तयन् स्वधाम सत्यमलोकमगमत्।
Verse 22
मनुरपि परेणैवं प्रतिसन्धितमनोरथ: सुरर्षिवरानुमतेनात्मजमखिलधरामण्डलस्थितिगुप्तय आस्थाप्य स्वयमतिविषमविषयविषजलाशयाशाया उपरराम ॥ २२ ॥
मनुरपि परेण ब्रह्मणा एवं प्रतिसन्धितमनोरथः, सुरर्षिवरनारदानुमतेनात्मजमखिलधरामण्डलस्थितिगुप्तये न्ययुङ्क्त; स चातिविषमविषयविषजलाशयाशायाः शममगमत्।
Verse 23
इति ह वाव स जगतीपतिरीश्वरेच्छयाधिनिवेशितकर्माधिकारोऽखिलजगद्बन्धध्वंसनपरानुभावस्य भगवत आदिपुरुषस्याङ्घ्रियुगलानवरतध्यानानुभावेन परिरन्धितकषायाशयोऽवदातोऽपि मानवर्धनो महतां महीतलमनुशशास ॥ २३ ॥
इति ह वाव स जगतीपतिः प्रियव्रतः ईश्वरेच्छयाधिनिवेशितकर्माधिकारः सन्, भगवतोऽखिलजगद्बन्धध्वंसनपरानुभावस्य आदिपुरुषस्याङ्घ्रियुगलानवरतध्यानप्रभावेन परिरन्धितकषायाशयः शुद्धोऽपि महतां आज्ञामनुरोधयन् महीतलमनुशशास।
Verse 24
अथ च दुहितरं प्रजापतेर्विश्वकर्मण उपयेमे बर्हिष्मतीं नाम तस्यामु ह वाव आत्मजानात्मसमानशीलगुणकर्मरूपवीर्योदारान्दश भावयाम्बभूव कन्यां च यवीयसीमूर्जस्वतीं नाम ॥ २४ ॥
अथ महराजः प्रियव्रतः प्रजापतेर्विश्वकर्मणो दुहितरं बर्हिष्मतीं नामोपयेमे। तस्यां स आत्मसमानशीलगुणकर्मरूपवीर्योदारान् दश पुत्रान् जनयामास, कनिष्ठां च कन्यां ऊर्जस्वतीं नाम।
Verse 25
आग्नीध्रेध्मजिह्वयज्ञबाहुमहावीरहिरण्यरेतोघृतपृष्ठसवनमेधातिथिवीतिहोत्रकवय इति सर्व एवाग्निनामान: ॥ २५ ॥
आग्नीध्र इध्मजिह्वो यज्ञबाहुर्महावीरः हिरण्यरेताः घृतपृष्ठः सवनो मेधातिथिर्वीतिहोत्रः कविरिति—एते सर्वेऽप्यग्निनामानः।
Verse 26
एतेषां कविर्महावीर: सवन इति त्रय आसन्नूर्ध्वरेतसस्त आत्मविद्यायामर्भभावादारभ्य कृतपरिचया: पारमहंस्यमेवाश्रममभजन् ॥ २६ ॥
एतेषां मध्ये कविर्महावीरः सवन इति त्रय ऊर्ध्वरेतसः। ते बाल्यादारभ्य ब्रह्मचर्ये कृतपरिचयाः आत्मविद्यायां निपुणाः सन्तः पारमहंस्यमेवाश्रममभजन्।
Verse 27
तस्मिन्नु ह वा उपशमशीला: परमर्षय: सकलजीवनिकायावासस्य भगवतो वासुदेवस्य भीतानां शरणभूतस्य श्रीमच्चरणारविन्दाविरतस्मरणाविगलितपरमभक्तियोगानुभावेन परिभावितान्तर्हृदयाधिगते भगवति सर्वेषां भूतानामात्मभूते प्रत्यगात्मन्येवा- त्मनस्तादात्म्यमविशेषेण समीयु: ॥ २७ ॥
तस्मिन्नाश्रमे ते उपशमशीलाः परमर्षयः सञ्जाताः। सकलजीवनिकायावासस्य भीतानां शरणभूतस्य भगवतो वासुदेवस्य श्रीमच्चरणारविन्दयोः अविरतस्मरणेन परिपक्वपरमभक्तियोगानुभावात् हृदयान्तःस्थितं प्रत्यगात्मानं सर्वभूतात्मभूतं भगवन्तं साक्षादधिगम्य, आत्मनस्तेन तादात्म्यमविशेषेण समीयुः।
Verse 28
अन्यस्यामपि जायायां त्रय: पुत्रा आसन्नुत्तमस्तामसो रैवत इति मन्वन्तराधिपतय: ॥ २८ ॥
अन्यस्यामपि जायायां उत्तमस्तामसो रैवत इति त्रयः पुत्रा आसन्; ते मन्वन्तराधिपतयोऽभवन्।
Verse 29
एवमुपशमायनेषु स्वतनयेष्वथ जगतीपतिर्जगतीमर्बुदान्येकादश परिवत्सराणामव्याहताखिलपुरुषकारसारसम्भृतदोर्दण्डयुगलापीडितमौर्वीगुणस्तनितविरमितधर्मप्रतिपक्षो बर्हिष्मत्याश्चानुदिनमेधमानप्रमोदप्रसरणयौषिण्यव्रीडाप्रमुषितहासावलोकरुचिरक्ष्वेल्यादिभि: पराभूयमानविवेक इवानवबुध्यमान इव महामना बुभुजे ॥ २९ ॥
एवं कवीमहावीरसवनादयः परमहंसाश्रमधर्मे सम्यगुपशिक्षिताः सन्ति; अथ जगतीपतिः प्रियव्रतो महाराजः एकादशार्बुदपर्यन्तं जगतीं पालयामास। यदा स दोर्भ्यां महाबलाभ्यां मौर्वीं गुणं चापे निवेश्य शरं संधातुमुद्यतः, तदा धर्मप्रतिपक्षाः सर्वे भयात् पलायन्ते स्म, तस्य शासनवीर्यस्याप्रतिमत्वात्। स बर्हिष्मतीं प्रियभार्यां अत्यन्तं स्नेहेन बुभुजे; अहोरात्रवृद्ध्या तयोः दाम्पत्यप्रमोदोऽपि वर्धत। सा वस्त्रालङ्कारगमनोत्थानस्मितहासावलोकनक्रीडादिभिः तस्य तेजो वर्धयामास; अत एव स महात्मापि स्त्रीस्वभावानुरागेण विवेकं विस्मृत इव सामान्यपुरुष इव चाचरत्, तथापि स महात्मैव।
Verse 30
यावदवभासयति सुरगिरिमनुपरिक्रामन् भगवानादित्यो वसुधातलमर्धेनैव प्रतपत्यर्धेनावच्छादयति तदा हि भगवदुपासनोपचितातिपुरुषप्रभावस्तदनभिनन्दन् समजवेन रथेन ज्योतिर्मयेन रजनीमपि दिनं करिष्यामीति सप्तकृत्वस्तरणिमनुपर्यक्रामद् द्वितीय इव पतङ्ग: ॥ ३० ॥
यावत् सुरगिरिं सुमेरुमनुपरिक्रामन् भगवानादित्यः वसुधातलमर्धेनैव प्रतपत्यर्धेनावच्छादयति, तावत् भगवदुपासनया उपचितातिपुरुषप्रभावः प्रियव्रतः तदनभिनन्दन्—“रजनीमपि दिनं करिष्यामि” इति—समजवेन ज्योतिर्मयेन रथेन सप्तकृत्वः तरणिमनुपर्यक्रामत्, द्वितीय इव पतङ्गः।
Verse 31
ये वा उ ह तद्रथचरणनेमिकृतपरिखातास्ते सप्त सिन्धव आसन् यत एव कृता: सप्त भुवो द्वीपा: ॥ ३१ ॥
ये वा उ ह तद्रथचरणनेमिकृतपरिखाताः ते सप्त सिन्धव आसन्; यत एव कृताḥ सप्त भुवो द्वीपाः।
Verse 32
जम्बूप्लक्षशाल्मलिकुशक्रौञ्चशाकपुष्करसंज्ञास्तेषां परिमाणं पूर्वस्मात्पूर्वस्मादुत्तर उत्तरो यथासंख्यं द्विगुणमानेन बहि: समन्तत उपक्लृप्ता: ॥ ३२ ॥
जम्बूप्लक्षशाल्मलिकुशक्रौञ्चशाकपुष्करसंज्ञाः द्वीपाः; तेषां परिमाणं पूर्वस्मात् पूर्वस्मादुत्तर उत्तरो यथासंख्यं द्विगुणमानेन बहिः समन्तत उपक्लृप्ताः।
Verse 33
क्षारोदेक्षुरसोदसुरोदघृतोदक्षीरोददधिमण्डोदशुद्धोदा: सप्त जलधय: सप्त द्वीपपरिखा इवाभ्यन्तरद्वीपसमाना एकैकश्येन यथानुपूर्वं सप्तस्वपि बहिर्द्वीपेषु पृथक्परित उपकल्पितास्तेषु जम्ब्वादिषु बर्हिष्मतीपतिरनुव्रतानात्मजानाग्नीध्रेध्मजिह्वयज्ञबाहुहिरण्यरेतोघृतपृष्ठमेधातिथिवीतिहोत्रसंज्ञान् यथा संख्येनैकैकस्मिन्नेकमेवाधिपतिं विदधे ॥ ३३ ॥
क्षारोद-इक्षुरस- सुरा-घृत-क्षीर-दधिमण्ड-शुद्धोदाः सप्त जलधयः सप्तद्वीपपरिखा इव; अभ्यन्तरद्वीपसमाना एकैकश्येन यथानुपूर्वं सप्तस्वपि बहिर्द्वीपेषु पृथक् परित उपकल्पिताः। तेषु जम्ब्वादिषु बर्हिष्मतीपतिः प्रियव्रतः आत्मजान्—आग्नीध्र-इध्मजिह्व-यज्ञबाहु-हिरण्यरेत-घृतपृष्ठ-मेधातिथि-वीतिहोत्रसंज्ञान्—यथासंख्यं एकैकस्मिन्नेकमेवाधिपतिं विदधे।
Verse 34
दुहितरं चोर्जस्वतीं नामोशनसे प्रायच्छद्यस्यामासीद् देवयानी नाम काव्यसुता ॥ ३४ ॥
ततः प्रियव्रतराजः स्वदुहितरं ऊर्जस्वतीं नामोशनसे (शुक्राचार्याय) विवाहार्थं प्रायच्छत्; तस्यां च काव्यसुता देवयानी नाम दुहिता बभूव।
Verse 35
नैवंविध: पुरुषकार उरुक्रमस्यपुंसां तदङ्घ्रिरजसा जितषड्गुणानाम् । चित्रं विदूरविगत: सकृदाददीतयन्नामधेयमधुना स जहाति बन्धम् ॥ ३५ ॥
नैवंविधः पुरुषकार उरुक्रमस्य पुंसां तदङ्घ्रिरजसा जितषड्गुणानाम्। चित्रं विदूरविगतः सकृदाददीत यन्नामधेयमधुना स जहाति बन्धम्॥
Verse 36
स एवमपरिमितबलपराक्रम एकदा तु देवर्षिचरणानुशयनानुपतितगुणविसर्गसंसर्गेणानिर्वृतमिवात्मानं मन्यमान आत्मनिर्वेद इदमाह ॥ ३६ ॥
स एवमपरिमितबलपराक्रमः कदाचिद् देवर्षिचरणानुशयेन गुणविसर्गसंसर्गेणानिर्वृतमिवात्मानं मन्यमान आत्मनिर्वेद इदमाह।
Verse 37
अहो असाध्वनुष्ठितं यदभिनिवेशितोऽहमिन्द्रियैरविद्यारचितविषमविषयान्धकूपे तदलमलममुष्या वनिताया विनोदमृगं मां धिग्धिगिति गर्हयाञ्चकार ॥ ३७ ॥
अहो असाध्वनुष्ठितं यदभिनिवेशितोऽहमिन्द्रियैरविद्यारचितविषमविषयान्धकूपे। तदलमलममुष्या वनिताया विनोदमृगं मां धिग्धिगिति गर्हयाञ्चकार॥
Verse 38
परदेवताप्रसादाधिगतात्मप्रत्यवमर्शेनानुप्रवृत्तेभ्य: पुत्रेभ्य इमां यथादायं विभज्य भुक्तभोगां च महिषीं मृतकमिव सह महाविभूतिमपहाय स्वयं निहितनिर्वेदो हृदि गृहीतहरिविहारानुभावो भगवतो नारदस्य पदवीं पुनरेवानुससार ॥ ३८ ॥
परदेवताप्रसादाधिगतात्मप्रत्यवमर्शेन पुत्रेभ्य इमां यथादायं विभज्य भुक्तभोगां च महिषीं मृतकमिव सह महाविभूतिमपहाय स्वयं निहितनिर्वेदो हृदि गृहीतहरिविहारानुभावो भगवतो नारदस्य पदवीं पुनरेवानुससार।
Verse 39
तस्य ह वा एते श्लोका:— प्रियव्रतकृतं कर्म को नु कुर्याद्विनेश्वरम् । यो नेमिनिम्नैरकरोच्छायां घ्नन् सप्त वारिधीन् ॥ ३९ ॥
तस्य ह वै एते श्लोकाः— प्रियव्रतकृतं कर्म को नु कुर्याद् विना ईश्वरम्? यो नेमिनिम्नैः छायां घ्नन् सप्त वारिधीन् अकरोत्।
Verse 40
भूसंस्थानं कृतं येन सरिद्गिरिवनादिभि: । सीमा च भूतनिर्वृत्यै द्वीपे द्वीपे विभागश: ॥ ४० ॥
येन सरिद्गिरिवनादिभिः भूसंस्थानं कृतम्, तथा भूतनिर्वृत्यै द्वीपे द्वीपे विभागशः सीमा अपि स्थापिता।
Verse 41
भौमं दिव्यं मानुषं च महित्वं कर्मयोगजम् । यश्चक्रे निरयौपम्यं पुरुषानुजनप्रिय: ॥ ४१ ॥
भौमं दिव्यं मानुषं च महित्वं कर्मयोगजम्; नरदानुजनप्रियः स तत् सर्वं निरयौपम्यं मेने यत् यशः चक्रे।
Frequently Asked Questions
Because Brahmā establishes that the Supreme Lord’s order is unavoidable for all beings—from Brahmā to an ant. Priyavrata accepted rulership not from personal desire but as service to the divine plan and to his superiors (Manu, Brahmā), while keeping his consciousness sheltered at the Lord’s lotus feet. This preserves bhakti while fulfilling dharma.
The chapter distinguishes uncontrolled wandering from controlled household discipline: the true danger is the unconquered mind and senses (the ‘six co-wives’). A self-satisfied, learned person who systematically conquers the mind and senses can live as a gṛhastha without being harmed, treating karmic happiness and distress like a dream—without generating new bondage.
They are Jambū, Plakṣa, Śālmali, Kuśa, Krauñca, Śāka, and Puṣkara, each surrounded by corresponding oceans of salt water, sugarcane juice, liquor, ghee, milk, yogurt, and sweet water. They are narrated to show the cosmic-scale effects of a devotee-king acting under divine empowerment, and to transition Canto 5 into its broader cosmographical exposition.
Because resistance to one’s prescribed duty can subtly become envy toward the Lord’s governance—treating divine arrangement as negotiable. Brahmā reframes duty as alignment with the Supreme will: obedience without ego preserves devotion, whereas refusal can mask personal preference as spirituality.