Adhyaya 9
Bhagīratha Brings Gaṅgā; Saudāsa’s Curse; Khaṭvāṅga’s Instant Renunciation
सूर्यवंशानुक्रमे शुकदेवः कथयति—अंशुमान् दिलीपश्च गङ्गाम् अवतारयितुं नाशक्नुवन्, भगिरथस्य तु घोरतपसा सा पृथिवीं प्राप्ता। गङ्गा द्वे शङ्के प्राह—अवतरणवेगेन भूमेर्विनाशः, जनपापभारग्रहणं च; भक्तिन्यायेन समाधानम्—शिवः तां वेगं धारयति, शुद्धभक्तस्नानेन च मलसञ्चयः शम्यते। शिवो गङ्गां शिरसि धृत्वा भगिरथमनुगच्छति; सा सगरपुत्रभस्मनि प्रवह्य तान् उद्धरति। ततः भगिरथात् सौदासं (मित्रसहं/कल्माषपादं) यावत् वंशः; राक्षसप्रेरणया वसिष्ठशापेन नरभक्षकत्वं, ब्राह्मण्याः प्रत्यवशापेन दाम्पत्यसन्तानविघ्नः, अन्ते वसिष्ठेन अश्मकजननम्। खट्वाङ्गः अल्पायुषं ज्ञात्वा क्षणमात्रेण वासुदेवे मनः समर्पयति—शीघ्रनिश्चयेन शरणागतिरेव परमा सिद्धिः, सर्वभोगस्वर्गफलात् अपि श्रेष्ठा।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अंशुमांश्च तपस्तेपे गङ्गानयनकाम्यया । कालं महान्तं नाशक्नोत् तत: कालेन संस्थित: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—अंशुमान् गङ्गानयनकाम्यया महान्तं कालं तपः अतेपेत। तथापि गङ्गां लोके न आनयितुं नाशक्नोत्; ततः कालेन स संस्थितः॥
Verse 2
दिलीपस्तत्सुतस्तद्वदशक्त: कालमेयिवान् । भगीरथस्तस्य सुतस्तेपे स सुमहत् तप: ॥ २ ॥
अंशुमानवत् तस्य सुतो दिलीपोऽपि अशक्तः कालमेयिवान्। ततः तस्य सुतो भगीरथो गङ्गानयनार्थं सुमहत् तपः अतेपेत॥
Verse 3
दर्शयामास तं देवी प्रसन्ना वरदास्मि ते । इत्युक्त: स्वमभिप्रायं शशंसावनतो नृप: ॥ ३ ॥
ततः देवी गङ्गा प्रसन्ना तं दर्शयामास—“वरदा अस्मि ते” इति। एवं उक्तः स नृपोऽवनतः स्वाभिप्रायं शशंस॥
Verse 4
कोऽपि धारयिता वेगं पतन्त्या मे महीतले । अन्यथा भूतलं भित्त्वा नृप यास्ये रसातलम् ॥ ४ ॥
गङ्गोवाच— दिवः पतन्त्या मम वेगोऽतिभीषणः; तं कः धारयिता? अन्यथा महीतलं भित्त्वा, नृप, रसातलं यास्यामि।
Verse 5
किं चाहं न भुवं यास्ये नरा मय्यामृजन्त्यघम् । मृजामि तदघं क्वाहं राजंस्तत्र विचिन्त्यताम् ॥ ५ ॥
न चाहं भुवं यास्ये; नरा मयि स्नात्वा स्वाघं मृजन्ति। तदघं मयि सञ्चीयते; ततः क्वाहं शुद्धिं यास्यामि? राजन्, एतद् विचिन्त्यताम्।
Verse 6
श्रीभगीरथ उवाच साधवो न्यासिन: शान्ता ब्रह्मिष्ठा लोकपावना: । हरन्त्यघं तेऽङ्गसङ्गात् तेष्वास्ते ह्यघभिद्धरि: ॥ ६ ॥
श्रीभगीरथ उवाच— साधवो न्यासिनः शान्ता ब्रह्मिष्ठा लोकपावनाः। तेऽङ्गसङ्गात् पापं हरन्ति; तेषु हृदि ह्यघभिद्धरिरास्ते।
Verse 7
धारयिष्यति ते वेगं रुद्रस्त्वात्मा शरीरिणाम् । यस्मिन्नोतमिदं प्रोतं विश्वं शाटीव तन्तुषु ॥ ७ ॥
ते वेगं धारयिष्यति रुद्रः— शरीरिणामात्मा। यस्मिन्नोतं प्रोतं विश्वं शाटीव तन्तुषु; स ते शिरसि तरङ्गान् धारयितुं समर्थः।
Verse 8
इत्युक्त्वा स नृपो देवं तपसातोषयच्छिवम् । कालेनाल्पीयसा राजंस्तस्येशश्चाश्वतुष्यत ॥ ८ ॥
इत्युक्त्वा स नृपो देवं शिवं तपसा तोषयामास। अल्पेन कालेन, राजन्, तस्येशः शीघ्रमेवातुतोष।
Verse 9
तथेति राज्ञाभिहितं सर्वलोकहित: शिव: । दधारावहितो गङ्गां पादपूतजलां हरे: ॥ ९ ॥
तथेति राज्ञा विनिवेदितं श्रुत्वा सर्वलोकहितः शिवः । अवहितो मूर्ध्नि दधार गङ्गां हरेः पादपूतजलाम् ॥
Verse 10
भगीरथ: स राजर्षिर्निन्ये भुवनपावनीम् । यत्र स्वपितृणां देहा भस्मीभूता: स्म शेरते ॥ १० ॥
स राजर्षिर्भगीरथो भुवनपावनीं गङ्गां निन्ये । यत्र स्वपितॄणां देहा भस्मीभूताः शेरते स्म ॥
Verse 11
रथेन वायुवेगेन प्रयान्तमनुधावती । देशान्पुनन्ती निर्दग्धानासिञ्चत्सगरात्मजान् ॥ ११ ॥
रथेन वायुवेगेन प्रयान्तं भगीरथमनुधावती । देशान् पुनन्ती निर्दग्धान् आसिञ्चत् सगरात्मजान् ॥
Verse 12
यज्जलस्पर्शमात्रेण ब्रह्मदण्डहता अपि । सगरात्मजा दिवं जग्मु: केवलं देहभस्मभि: ॥ १२ ॥
यज्जलस्पर्शमात्रेण ब्रह्मदण्डहता अपि । सगरात्मजा दिवं जग्मुः केवलं देहभस्मभिः ॥
Verse 13
भस्मीभूताङ्गसङ्गेन स्वर्याता: सगरात्मजा: । किं पुन: श्रद्धया देवीं सेवन्ते ये धृतव्रता: ॥ १३ ॥
भस्मीभूताङ्गसङ्गेन स्वर्याता सगरात्मजाः । किं पुनः श्रद्धया देवीं सेवन्ते ये धृतव्रताः ॥
Verse 14
न ह्येतत् परमाश्चर्यं स्वर्धुन्या यदिहोदितम् । अनन्तचरणाम्भोजप्रसूताया भवच्छिद: ॥ १४ ॥
नैतत् परमाश्चर्यं यत् स्वर्धुनीह कथिता; अनन्तदेवस्य चरणाम्भोजात् प्रसूता सा भवबन्धच्छेदिनी॥
Verse 15
सन्निवेश्य मनो यस्मिञ्छ्रद्धया मुनयोऽमला: । त्रैगुण्यं दुस्त्यजं हित्वा सद्यो यातास्तदात्मताम् ॥ १५ ॥
यस्मिन् श्रद्धया मनः सन्निवेश्य मुनयोऽमलाः। त्रैगुण्यं दुस्त्यजं हित्वा सद्यः तदात्मतां ययुः॥
Verse 16
श्रुतो भगीरथाज्जज्ञे तस्य नाभोऽपरोऽभवत् । सिन्धुद्वीपस्ततस्तस्मादयुतायुस्ततोऽभवत् ॥ १६ ॥ ऋतूपर्णो नलसखो योऽश्वविद्यामयान्नलात् । दत्त्वाक्षहृदयं चास्मै सर्वकामस्तु तत्सुतम् ॥ १७ ॥
भगीरथात् श्रुतो जज्ञे, तस्य नाभोऽपरोऽभवत्। तस्मात् सिन्धुद्वीपः, ततोऽयुतायुः, ततो ऋतूपर्णः; स नलसखोऽभूत्, अक्षहृदयं नलाय ददौ, नलात् अश्वविद्यां जग्राह; तस्य पुत्रः सर्वकामः॥
Verse 17
श्रुतो भगीरथाज्जज्ञे तस्य नाभोऽपरोऽभवत् । सिन्धुद्वीपस्ततस्तस्मादयुतायुस्ततोऽभवत् ॥ १६ ॥ ऋतूपर्णो नलसखो योऽश्वविद्यामयान्नलात् । दत्त्वाक्षहृदयं चास्मै सर्वकामस्तु तत्सुतम् ॥ १७ ॥
भगीरथात् श्रुतो जज्ञे, तस्य नाभोऽपरोऽभवत्। तस्मात् सिन्धुद्वीपः, ततोऽयुतायुः, ततो ऋतूपर्णः; स नलसखोऽभूत्, अक्षहृदयं नलाय ददौ, नलात् अश्वविद्यां जग्राह; तस्य पुत्रः सर्वकामः॥
Verse 18
तत: सुदासस्तत्पुत्रो दमयन्तीपतिर्नृप: । आहुर्मित्रसहं यं वै कल्माषाङ्घ्रिमुत क्वचित् । वसिष्ठशापाद् रक्षोऽभूदनपत्य: स्वकर्मणा ॥ १८ ॥
ततः सर्वकामस्य सुतः सुदासः; तस्य पुत्रः सौदासो दमयन्तीपतिः। स मित्रसहः कल्माषाङ्घ्रिरिति क्वचिदुच्यते; स्वकर्मदोषात् अनपत्योऽभूत्, वसिष्ठशापाद् रक्षोऽभवत्॥
Verse 19
श्रीराजोवाच किं निमित्तो गुरो: शाप: सौदासस्य महात्मन: । एतद् वेदितुमिच्छाम: कथ्यतां न रहो यदि ॥ १९ ॥
श्रीराजोवाच—हे गुरो शुकदेव! सौदासस्य महात्मनः गुरुणा वसिष्ठेन किमर्थं शापः कृतः? एतदहं वेदितुमिच्छामि; यदि न रहस्यं, तन्मे कथ्यताम्।
Verse 20
श्रीशुक उवाच सौदासो मृगयां किञ्चिच्चरन् रक्षो जघान ह । मुमोच भ्रातरं सोऽथ गत: प्रतिचिकीर्षया ॥ २० ॥ सञ्चिन्तयन्नघं राज्ञ: सूदरूपधरो गृहे । गुरवे भोक्तुकामाय पक्त्वा निन्ये नरामिषम् ॥ २१ ॥
श्रीशुक उवाच—कदाचित् सौदासो मृगयां चरन् वने रक्षसं जघान; तस्य भ्रातरं तु दयया मुमोच। स भ्राता प्रतिचिकीर्षया राज्ञोऽघं सञ्चिन्तयन् सूदरूपं धृत्वा राजगृहे प्रविष्टः। अथ गुरवे वसिष्ठाय भोक्तुकामाय निमन्त्रिताय पक्त्वा नरामिषं तस्मै निन्ये।
Verse 21
श्रीशुक उवाच सौदासो मृगयां किञ्चिच्चरन् रक्षो जघान ह । मुमोच भ्रातरं सोऽथ गत: प्रतिचिकीर्षया ॥ २० ॥ सञ्चिन्तयन्नघं राज्ञ: सूदरूपधरो गृहे । गुरवे भोक्तुकामाय पक्त्वा निन्ये नरामिषम् ॥ २१ ॥
श्रीशुक उवाच—सौदासो मृगयां किञ्चिच्चरन् रक्षो जघान ह; तस्य भ्रातरं दयया मुमोच। स भ्राता प्रतिचिकीर्षया राज्ञोऽघं सञ्चिन्तयन् सूदरूपधरो गृहे प्रविष्टः; गुरवे वसिष्ठाय भोक्तुकामाय निमन्त्रिताय पक्त्वा नरामिषं तस्मै निन्ये।
Verse 22
परिवेक्ष्यमाणं भगवान् विलोक्याभक्ष्यमञ्जसा । राजानमशपत् क्रुद्धो रक्षो ह्येवं भविष्यसि ॥ २२ ॥
परिवेक्ष्यमाणं भोजनं विलोक्य भगवान् वसिष्ठो योगबलात् तदभक्ष्यमिति ज्ञातवान्—मनुष्य-मांसत्वात्। तेन क्रुद्धः स त्वरितं सौदासं शशाप—“रक्षो ह्येवं भविष्यसि।”
Verse 23
रक्ष:कृतं तद् विदित्वा चक्रे द्वादशवार्षिकम् । सोऽप्यपोऽञ्जलिमादाय गुरुं शप्तुं समुद्यत: ॥ २३ ॥ वारितो मदयन्त्यापो रुशती: पादयोर्जहौ । दिश: खमवनीं सर्वं पश्यञ्जीवमयं नृप: ॥ २४ ॥
रक्षःकृतं तदिति विदित्वा वसिष्ठो भगवान् दोषरहितं नृपं शप्तवानिति मनसि खेदं कृत्वा शुद्ध्यर्थं द्वादशवार्षिकं तपश्चक्रे। अथ सौदासोऽपि जलमञ्जलिमादाय शापमन्त्रं जपन् गुरुं शप्तुं समुद्यतः; मदयन्ती तं निवार्य पादयोर्जलं रुशती जहौ। ततः स नृपः पश्यन् दिशः खं चावनीं च सर्वं जीवमयं ददर्श।
Verse 24
रक्ष:कृतं तद् विदित्वा चक्रे द्वादशवार्षिकम् । सोऽप्यपोऽञ्जलिमादाय गुरुं शप्तुं समुद्यत: ॥ २३ ॥ वारितो मदयन्त्यापो रुशती: पादयोर्जहौ । दिश: खमवनीं सर्वं पश्यञ्जीवमयं नृप: ॥ २४ ॥
वसिष्ठो रक्षःकृतं मानुषमांसोपहारं ज्ञात्वा निरपराधं नृपं शप्तवानिति स्वशापदोषशुद्ध्यर्थं द्वादशवार्षिकं तपश्चकार। अथ सौदासोऽपि जलाञ्जलिमादाय शापमन्त्रं जपन् वसिष्ठं शप्तुमुद्यतः; मदयन्त्याऽथ स निवारितः। ततः स नृपो दिशः खं चावनीं च सर्वं जीवमयं व्याप्तं ददर्श।
Verse 25
राक्षसं भावमापन्न: पादे कल्माषतां गत: । व्यवायकाले ददृशे वनौकोदम्पती द्विजौ ॥ २५ ॥
सौदासो राक्षसं भावमापन्नः पादे कल्माषतां गतः; तेन स कल्माषपाद इति विख्यातः। कदाचित् स राजा वनमध्ये द्विजदम्पतीं व्यवायकाले ददर्श।
Verse 26
क्षुधार्तो जगृहे विप्रं तत्पत्न्याहाकृतार्थवत् । न भवान् राक्षस: साक्षादिक्ष्वाकूणां महारथ: ॥ २६ ॥ मदयन्त्या: पतिर्वीर नाधर्मं कर्तुमर्हसि । देहि मेऽपत्यकामाया अकृतार्थं पतिं द्विजम् ॥ २७ ॥
राक्षसभावप्रभावात् क्षुधार्तः सौदासो विप्रं जग्राह। तदा तस्य पत्नी दीनवदाह—हे वीर, त्वं न साक्षाद् राक्षसः; त्वं तु इक्ष्वाकुवंशस्य महारथः, मदयन्त्याः पतिः। एतादृशं नाधर्मं कर्तुमर्हसि। अहं पुत्रकामिनी; अतः अकृतार्थं मम पतिं द्विजं देहि, यावत् स मां गर्भिणीं करोति।
Verse 27
क्षुधार्तो जगृहे विप्रं तत्पत्न्याहाकृतार्थवत् । न भवान् राक्षस: साक्षादिक्ष्वाकूणां महारथ: ॥ २६ ॥ मदयन्त्या: पतिर्वीर नाधर्मं कर्तुमर्हसि । देहि मेऽपत्यकामाया अकृतार्थं पतिं द्विजम् ॥ २७ ॥
राक्षसभावप्रभावात् क्षुधार्तः सौदासो विप्रं जग्राह। तदा तस्य पत्नी दीनवदाह—हे वीर, त्वं न साक्षाद् राक्षसः; त्वं तु इक्ष्वाकुवंशस्य महारथः, मदयन्त्याः पतिः। एतादृशं नाधर्मं कर्तुमर्हसि। अहं पुत्रकामिनी; अतः अकृतार्थं मम पतिं द्विजं देहि, यावत् स मां गर्भिणीं करोति।
Verse 28
देहोऽयं मानुषो राजन् पुरुषस्याखिलार्थद: । तस्मादस्य वधो वीर सर्वार्थवध उच्यते ॥ २८ ॥
राजन्, अयं मानुषो देहः पुरुषस्याखिलार्थदः; अतः अस्य अकाले वधो हे वीर, सर्वार्थवध इति कथ्यते।
Verse 29
एष हि ब्राह्मणो विद्वांस्तप:शीलगुणान्वित: । आरिराधयिषुर्ब्रह्म महापुरुषसंज्ञितम् । सर्वभूतात्मभावेन भूतेष्वन्तर्हितं गुणै: ॥ २९ ॥
एष हि ब्राह्मणो विद्वांस्तप:शीलगुणान्वित: । आरिराधयिषुर्ब्रह्म महापुरुषसंज्ञितम् । सर्वभूतात्मभावेन भूतेष्वन्तर्हितं गुणै: ॥ २९ ॥
Verse 30
सोऽयं ब्रह्मर्षिवर्यस्ते राजर्षिप्रवराद् विभो । कथमर्हति धर्मज्ञ वधं पितुरिवात्मज: ॥ ३० ॥
सोऽयं ब्रह्मर्षिवर्यस्ते राजर्षिप्रवराद् विभो । कथमर्हति धर्मज्ञ वधं पितुरिवात्मज: ॥ ३० ॥
Verse 31
तस्य साधोरपापस्य भ्रूणस्य ब्रह्मवादिन: । कथं वधं यथा बभ्रोर्मन्यते सन्मतो भवान् ॥ ३१ ॥
तस्य साधोरपापस्य भ्रूणस्य ब्रह्मवादिन: । कथं वधं यथा बभ्रोर्मन्यते सन्मतो भवान् ॥ ३१ ॥
Verse 32
यद्ययं क्रियते भक्ष्यस्तर्हि मां खाद पूर्वत: । न जीविष्ये विना येन क्षणं च मृतकं यथा ॥ ३२ ॥
यद्ययं क्रियते भक्ष्यस्तर्हि मां खाद पूर्वत: । न जीविष्ये विना येन क्षणं च मृतकं यथा ॥ ३२ ॥
Verse 33
एवं करुणभाषिण्या विलपन्त्या अनाथवत् । व्याघ्र: पशुमिवाखादत् सौदास: शापमोहित: ॥ ३३ ॥
एवं करुणभाषिण्या विलपन्त्या अनाथवत् । व्याघ्र: पशुमिवाखादत् सौदास: शापमोहित: ॥ ३३ ॥
Verse 34
ब्राह्मणी वीक्ष्य दिधिषुं पुरुषादेन भक्षितम् । शोचन्त्यात्मानमुर्वीशमशपत् कुपिता सती ॥ ३४ ॥
ब्राह्मणी वीक्ष्य दिधिषुं पुरुषादेन भक्षितम् । शोचन्त्यात्मानमुर्वीशमशपत् कुपिता सती ॥ ३४ ॥
Verse 35
यस्मान्मे भक्षित: पाप कामार्ताया: पतिस्त्वया । तवापि मृत्युराधानादकृतप्रज्ञ दर्शित: ॥ ३५ ॥
यस्मान्मे भक्षित: पाप कामार्ताया: पतिस्त्वया । तवापि मृत्युराधानादकृतप्रज्ञ दर्शित: ॥ ३५ ॥
Verse 36
एवं मित्रसहं शप्त्वा पतिलोकपरायणा । तदस्थीनि समिद्धेऽग्नौ प्रास्य भर्तुर्गतिं गता ॥ ३६ ॥
एवं मित्रसहं शप्त्वा पतिलोकपरायणा । तदस्थीनि समिद्धेऽग्नौ प्रास्य भर्तुर्गतिं गता ॥ ३६ ॥
Verse 37
विशापो द्वादशाब्दान्ते मैथुनाय समुद्यत: । विज्ञाप्य ब्राह्मणीशापं महिष्या स निवारित: ॥ ३७ ॥
विशापो द्वादशाब्दान्ते मैथुनाय समुद्यत: । विज्ञाप्य ब्राह्मणीशापं महिष्या स निवारित: ॥ ३७ ॥
Verse 38
अत ऊर्ध्वं स तत्याज स्त्रीसुखं कर्मणाप्रजा: । वसिष्ठस्तदनुज्ञातो मदयन्त्यां प्रजामधात् ॥ ३८ ॥
अत ऊर्ध्वं स तत्याज स्त्रीसुखं कर्मणाप्रजा: । वसिष्ठस्तदनुज्ञातो मदयन्त्यां प्रजामधात् ॥ ३८ ॥
Verse 39
सा वै सप्त समा गर्भमबिभ्रन्न व्यजायत । जघ्नेऽश्मनोदरं तस्या: सोऽश्मकस्तेन कथ्यते ॥ ३९ ॥
सा वै सप्त समा गर्भमबिभ्रन्न व्यजायत । जघ्नेऽश्मनोदरं तस्या: सोऽश्मकस्तेन कथ्यते ॥ ३९ ॥
Verse 40
अश्मकाद्बालिको जज्ञे य: स्त्रीभि: परिरक्षित: । नारीकवच इत्युक्तो नि:क्षत्रे मूलकोऽभवत् ॥ ४० ॥
अश्मकाद्बालिको जज्ञे य: स्त्रीभि: परिरक्षित: । नारीकवच इत्युक्तो नि:क्षत्रे मूलकोऽभवत् ॥ ४० ॥
Verse 41
ततो दशरथस्तस्मात् पुत्र ऐडविडिस्तत: । राजा विश्वसहो यस्य खट्वाङ्गश्चक्रवर्त्यभूत् ॥ ४१ ॥
ततो दशरथस्तस्मात् पुत्र ऐडविडिस्तत: । राजा विश्वसहो यस्य खट्वाङ्गश्चक्रवर्त्यभूत् ॥ ४१ ॥
Verse 42
यो देवैरर्थितो दैत्यानवधीद् युधि दुर्जय: । मुहूर्तमायुर्ज्ञात्वैत्य स्वपुरं सन्दधे मन: ॥ ४२ ॥
यो देवैरर्थितो दैत्यानवधीद् युधि दुर्जय: । मुहूर्तमायुर्ज्ञात्वैत्य स्वपुरं सन्दधे मन: ॥ ४२ ॥
Verse 43
न मे ब्रह्मकुलात् प्राणा: कुलदैवान्न चात्मजा: । न श्रियो न मही राज्यं न दाराश्चातिवल्लभा: ॥ ४३ ॥
न मे ब्रह्मकुलात् प्राणा: कुलदैवान्न चात्मजा: । न श्रियो न मही राज्यं न दाराश्चातिवल्लभा: ॥ ४३ ॥
Verse 44
न बाल्येऽपि मतिर्मह्यमधर्मे रमते क्वचित् । नापश्यमुत्तमश्लोकादन्यत् किञ्चन वस्त्वहम् ॥ ४४ ॥
न बाल्येऽपि मम मतिर्धर्मविरुद्धेषु क्षुद्रेषु च कदाचित् न रमते स्म। उत्तमश्लोकात् परं किञ्चिदपि वस्तु नापश्यमहम्॥
Verse 45
देवै: कामवरो दत्तो मह्यं त्रिभुवनेश्वरै: । न वृणे तमहं कामं भूतभावनभावन: ॥ ४५ ॥
त्रिभुवनेश्वरैर्देवैर्मह्यं कामवरः प्रदत्तः; अहं तु तं कामं न वृणे, यतो मे भूतभावनभावने भगवति परा रुचिः॥
Verse 46
ये विक्षिप्तेन्द्रियधियो देवास्ते स्वहृदि स्थितम् । न विन्दन्ति प्रियं शश्वदात्मानं किमुतापरे ॥ ४६ ॥
विक्षिप्तेन्द्रियधियो देवाः स्वहृदि स्थितं शाश्वतं प्रियं आत्मानं न विन्दन्ति; किमुत अल्पसाधना अपरे॥
Verse 47
अथेशमायारचितेषु सङ्गं गुणेषु गन्धर्वपुरोपमेषु । रूढं प्रकृत्यात्मनि विश्वकर्तु- र्भावेन हित्वा तमहं प्रपद्ये ॥ ४७ ॥
अतः ईशमायारचितेषु गन्धर्वपुरोपमेषु गुणेषु सङ्गं प्रकृत्यात्मनि रूढं हित्वा, विश्वकर्तुः भावेन तमेव अहं प्रपद्ये॥
Verse 48
इति व्यवसितो बुद्ध्या नारायणगृहीतया । हित्वान्यभावमज्ञानं तत: स्वं भावमास्थित: ॥ ४८ ॥
इति नारायणगृहीतया बुद्ध्या व्यवसितः सन्, अन्यभावमज्ञानं हित्वा ततः स्वं भावं नित्यदास्यं समास्थितः॥
Verse 49
यत् तद् ब्रह्म परं सूक्ष्ममशून्यं शून्यकल्पितम् । भगवान् वासुदेवेति यं गृणन्ति हि सात्वता: ॥ ४९ ॥
यत् परं सूक्ष्मं ब्रह्म अशून्यं, शून्यकल्पनया यद् अवगम्यते; तदेव भगवान् वासुदेवः, यं सात्वताः शुद्धभक्ताः स्तुवन्ति।
Frequently Asked Questions
Gaṅgā expresses two objections: (1) her descent would be violently forceful and could pierce the earth down to Rasātala unless a capable bearer sustains her; (2) humans would bathe to wash sins, causing sinful reactions to accumulate in her waters. Bhagīratha answers by invoking Śiva’s capacity to bear her momentum and by explaining that the presence of pure devotees—who carry Bhagavān in their hearts—counteracts impurity, restoring Gaṅgā’s purifying function.
Bhagīratha petitions Śiva to hold Gaṅgā’s force on his head. Śiva agrees and sustains her descent, and the chapter explicitly links Gaṅgā’s purity to her origin from the toes of Lord Viṣṇu. Śiva’s role is thus protective and mediating: he bears the divine current so it can bless the world without destructive overflow.
The sons of Sagara were burned to ashes due to offense against a great personality, and their deliverance awaited Gaṅgā’s descent. When Bhagīratha leads Gaṅgā to their remains, the waters sprinkle the ashes and elevate them to heavenly destinations—illustrating the Bhāgavata principle that contact with the Lord’s sacred potency (tīrtha) can transform destiny, especially when invoked through devotional endeavor.
A surviving Rākṣasa, seeking revenge, infiltrates Saudāsa’s household as a cook and serves human flesh to Vasiṣṭha during a meal. By mystic discernment Vasiṣṭha detects the abominable food and, in anger, curses Saudāsa to become a man-eater. Later, realizing the king was faultless and the deception was by the Rākṣasa, Vasiṣṭha performs austerities to atone for the misdirected curse—showing how even great sages model responsibility for speech and judgment.
After Saudāsa, under the curse’s influence, devours her brāhmaṇa husband, the brāhmaṇī curses the king to die whenever he attempts sexual union with his wife. The implication is twofold: it seals the immediate karmic consequence of violence against the protected class (brāhmaṇas) and it redirects the narrative to a dharmic resolution through Vasiṣṭha begetting Aśmaka—preserving lineage while highlighting the gravity of transgression.
When Khaṭvāṅga learns he has only one moment of life remaining, he immediately renounces all attachments and fixes his mind on the lotus feet of the Lord. The teaching is that awareness of mortality can catalyze decisive bhakti, and that devotion to Vāsudeva is superior to all worldly and even celestial benedictions; true success is surrender, not extension of lifespan or acquisition of power.