Adhyaya 8
Mahārāja Sagara, Kapila Muni, and the Deliverance of the Sixty Thousand Sons
सूर्यवंशानुक्रमे शुकदेवः रोहितात् बाहुकपर्यन्तं वंशं वर्णयति। राज्यभ्रंशात् बाहुकः वानप्रस्थं गतः; तस्य निधनानन्तरं गर्भिणी रानी और्वमुनिना सतीत्वात् रक्षिता। सौत्यानां विषप्रयोगेऽपि “विषेण सह” पुत्रो जातः, सागर इति नाम्ना। सागरः और्वाज्ञां पालयन् यवन-शकादीन् न हन्ति, किन्तु लक्षणविशेषैः चिह्नयति, अश्वमेधं च करोति। इन्द्रेण अश्वहरणे षष्टिसहस्रपुत्राः पृथिवीं खनन्तः कपिलमुन्याश्रमसमीपे अश्वं ददृशुः; इन्द्रमोहिताः कपिलं दोषयन्ति, तदपराधात् स्वयमेव दग्धाः। कपिलस्य परात्परत्वं साङ्ख्योपदेशकत्वं च प्रतिपाद्यते। पौत्रोऽंशुमान् विनयेन स्तुतिभिः कपिलं प्राप्य गुणबन्धनं भगवतोऽगम्यतां च निवेदयति; कपिलः गङ्गाजलेनैव पितॄणां मोक्ष इति उपदिशति। अंशुमान् अश्वं नीत्वा यज्ञं पूरयति; सागरः राज्यं तस्मै दत्त्वा परमां गतिं प्राप्नोति, गङ्गावतरणकथायाः प्रवाहं स्थापयन्।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच हरितो रोहितसुतश्चम्पस्तस्माद् विनिर्मिता । चम्पापुरी सुदेवोऽतो विजयो यस्य चात्मज: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—रोहितस्य सुतो हरितः, हरितस्य च सुतश्चम्पः; तेन चम्पापुरी विनिर्मिता। चम्पस्य सुतः सुदेवः, तस्य चात्मजो विजयः।
Verse 2
भरुकस्तत्सुतस्तस्माद् वृकस्तस्यापि बाहुक: । सोऽरिभिर्हृतभू राजा सभार्यो वनमाविशत् ॥ २ ॥
विजयस्य सुतो भरुकः, तस्य सुतो वृकः, वृकस्यापि बाहुकः। स राजा अरिभिर्हृतभूः सभार्यः वनं प्रविवेश, वानप्रस्थाश्रमं जगाम।
Verse 3
वृद्धं तं पञ्चतां प्राप्तं महिष्यनुमरिष्यती । और्वेण जानतात्मानं प्रजावन्तं निवारिता ॥ ३ ॥
स वृद्धो बाहुकः पञ्चतां प्राप्तः। तदा तस्य महिषीका एका सतीव्रतमनुसरन्ती तमनुमरिष्यती स्म; और्वमुनिना तु सा गर्भिणीति ज्ञात्वा निवारिता।
Verse 4
आज्ञायास्यै सपत्नीभिर्गरो दत्तोऽन्धसा सह । सह तेनैव सञ्जात: सगराख्यो महायशा: । सगरश्चक्रवर्त्यासीत् सागरो यत्सुतै: कृत: ॥ ४ ॥
आज्ञाय गर्भिणीमस्यै सपत्नीभिरन्धसा सह गरः प्रदत्तः; स तु न व्यभवत्। तेनैव सह पुत्रः सञ्जातः, अतः सगर इति महायशाः प्रसिद्धः। स चक्रवर्ती बभूव; यस्य सुतैः सागरः (गङ्गासागरदेशः) खनितः।
Verse 5
यस्तालजङ्घान् यवनाञ्छकान् हैहयबर्बरान् । नावधीद् गुरुवाक्येन चक्रे विकृतवेषिण: ॥ ५ ॥ मुण्डाञ्छ्मश्रुधरान् कांश्चिन्मुक्तकेशार्धमुण्डितान् । अनन्तर्वासस: कांश्चिदबहिर्वाससोऽपरान् ॥ ६ ॥
और्वगुरोर्वाक्येन सगरो महराजः तालजङ्घान् यवनान् शकान् हैहयान् बर्बरांश्च नावधीৎ; किन्तु तान् विकृतवेषिणः अकरोत्—कांश्चिन्मुण्डान् श्मश्रुधरान्, कांश्चिन्मुक्तकेशान्, कांश्चिदर्धमुण्डितान्, कांश्चिदनन्तर्वाससः, कांश्चिदबहिर्वाससोऽपरान्। एवं भिन्नवेषा जातयः कृताः, न तु ते निहताः।
Verse 6
यस्तालजङ्घान् यवनाञ्छकान् हैहयबर्बरान् । नावधीद् गुरुवाक्येन चक्रे विकृतवेषिण: ॥ ५ ॥ मुण्डाञ्छ्मश्रुधरान् कांश्चिन्मुक्तकेशार्धमुण्डितान् । अनन्तर्वासस: कांश्चिदबहिर्वाससोऽपरान् ॥ ६ ॥
और्वगुरोर्वाक्येन सगरो महराजः तालजङ्घान् यवनान् शकान् हैहयान् बर्बरांश्च नावधीৎ; किन्तु तान् विकृतवेषिणः अकरोत्—कांश्चिन्मुण्डान् श्मश्रुधरान्, कांश्चिन्मुक्तकेशान्, कांश्चिदर्धमुण्डितान्, कांश्चिदनन्तर्वाससः, कांश्चिदबहिर्वाससोऽपरान्। एवं भिन्नवेषा जातयः कृताः, न तु ते निहताः।
Verse 7
सोऽश्वमेधैरयजत सर्ववेदसुरात्मकम् । और्वोपदिष्टयोगेन हरिमात्मानमीश्वरम् । तस्योत्सृष्टं पशुं यज्ञे जहाराश्वं पुरन्दर: ॥ ७ ॥
सोऽश्वमेधैरयजत सर्ववेदसुरात्मकम्। और्वोपदिष्टयोगेन हरिमात्मानमीश्वरम्। तस्योत्सृष्टं पशुं यज्ञे जहाराश्वं पुरन्दरः॥
Verse 8
सुमत्यास्तनया दृप्ता: पितुरादेशकारिण: । हयमन्वेषमाणास्ते समन्तान्न्यखनन् महीम् ॥ ८ ॥
सुमत्यास्तनयाः दर्प्ताः पितुरादेशकारिणः। हयमन्वेषमाणास्ते समन्तान्न्यखनन् महीम्॥
Verse 9
प्रागुदीच्यां दिशि हयं ददृशु: कपिलान्तिके । एष वाजिहरश्चौर आस्ते मीलितलोचन: ॥ ९ ॥ हन्यतां हन्यतां पाप इति षष्टिसहस्रिण: । उदायुधा अभिययुरुन्मिमेष तदा मुनि: ॥ १० ॥
ततः प्रागुदीच्यां दिशि कपिलमुन्याश्रमसमीपे हयं ददृशुः। “एष वाजिहरश्चौरः, मीलितलोचनः पापात्मा अत्रास्ते; हन्यतां हन्यताम्” इति षष्टिसहस्राः सगरपुत्रा उदायुधा अभ्ययुः। तदा मुनिरुन्मिमेष।
Verse 10
प्रागुदीच्यां दिशि हयं ददृशु: कपिलान्तिके । एष वाजिहरश्चौर आस्ते मीलितलोचन: ॥ ९ ॥ हन्यतां हन्यतां पाप इति षष्टिसहस्रिण: । उदायुधा अभिययुरुन्मिमेष तदा मुनि: ॥ १० ॥
ततः प्रागुदीच्यां दिशि कपिलान्तिके हयं दृष्ट्वा “एष वाजिहरश्चौरः” इति तेऽब्रुवन्। “मीलितलोचनः पापः; हन्यतां हन्यताम्” इति षष्टिसहस्रिणः सगरात्मजाः शस्त्राण्युद्यम्य मुनिमभ्ययुः; तदा स मुनिरुन्मिमेष।
Verse 11
स्वशरीराग्निना तावन्महेन्द्रहृतचेतस: । महद्व्यतिक्रमहता भस्मसादभवन् क्षणात् ॥ ११ ॥
महेन्द्रेण हृतचेतसः सगरात्मजाः महद्व्यतिक्रमहता अभवन्। तेषां स्वशरीराग्निना क्षणादेव भस्मसादभवन्।
Verse 12
न साधुवादो मुनिकोपभर्जिता नृपेन्द्रपुत्रा इति सत्त्वधामनि । कथं तमो रोषमयं विभाव्यते जगत्पवित्रात्मनि खे रजो भुव: ॥ १२ ॥
मुनिकोपभर्जिता नृपेन्द्रपुत्रा इति साधुवादो न। सत्त्वधामनि कपिले रोषमयं तमः कथं सम्भवेत्? जगत्पवित्रात्मनि खे भुवो रजो यथा न लिप्यते।
Verse 13
यस्येरिता साङ्ख्यमयी दृढेह नौ- र्यया मुमुक्षुस्तरते दुरत्ययम् । भवार्णवं मृत्युपथं विपश्चित: परात्मभूतस्य कथं पृथङ्मति: ॥ १३ ॥
यस्येरिता साङ्ख्यमयी दृढेह नौः, यया मुमुक्षुर्भवार्णवं दुरत्ययम् तरति। स परात्मभूतो विपश्चित्; तस्मिन् कथं पृथङ्मतिः शत्रुमित्रयोः?
Verse 14
योऽसमञ्जस इत्युक्त: स केशिन्या नृपात्मज: । तस्य पुत्रोशुमान् नाम पितामहहिते रत: ॥ १४ ॥
सगरस्य नृपस्य पुत्रेष्वेकः केशिन्यां जातोऽसमञ्जस इति ख्यातः। तस्य पुत्रोऽंशुमान् नाम पितामहस्य सगरस्य हिते नित्यं रतः॥
Verse 15
असमञ्जस आत्मानं दर्शयन्नसमञ्जसम् । जातिस्मर: पुरा सङ्गाद् योगी योगाद् विचालित: ॥ १५ ॥ आचरन् गर्हितं लोके ज्ञातीनां कर्म विप्रियम् । सरय्वां क्रीडतो बालान्प्रास्यदुद्वेजयञ्जनम् ॥ १६ ॥
असमञ्जसः पूर्वजन्मनि योगी सन् कुसङ्गात् योगाद् विचालितः। इह तु राजकुले जातिस्मरः सन् आत्मानम् असमञ्जसमिव दर्शयितुम् इच्छन्, लोके गर्हितं ज्ञातीनां च विप्रियं कर्माचरत्॥
Verse 16
असमञ्जस आत्मानं दर्शयन्नसमञ्जसम् । जातिस्मर: पुरा सङ्गाद् योगी योगाद् विचालित: ॥ १५ ॥ आचरन् गर्हितं लोके ज्ञातीनां कर्म विप्रियम् । सरय्वां क्रीडतो बालान्प्रास्यदुद्वेजयञ्जनम् ॥ १६ ॥
स सरय्वां क्रीडतः बालान् जलगह्वरं प्रास्य जनान् उद्वेजयन्। एवं लोकविरुद्धं कर्म कुर्वन् सर्वेषां भयहेतुरभवत्॥
Verse 17
एवं वृत्त: परित्यक्त: पित्रा स्नेहमपोह्य वै । योगैश्वर्येण बालांस्तान् दर्शयित्वा ततो ययौ ॥ १७ ॥
एवंवृत्तः स पित्रा स्नेहमपोह्य परित्यक्तः। स तु योगैश्वर्येण तान् बालान् पुनर्दर्शयित्वा राज्ञे मातृपितृभ्यश्च प्रदर्श्य, ततः अयोध्यां त्यक्त्वा ययौ॥
Verse 18
अयोध्यावासिन: सर्वे बालकान् पुनरागतान् । दृष्ट्वा विसिस्मिरे राजन् राजा चाप्यन्वतप्यत ॥ १८ ॥
अयोध्यावासिनः सर्वे बालकान् पुनरागतान् दृष्ट्वा विसिस्मिरे, राजन्। राजा सगरोऽपि पुत्रवियोगं स्मरन् अत्यन्तमन्वतप्यत॥
Verse 19
अंशुमांश्चोदितो राज्ञा तुरगान्वेषणे ययौ । पितृव्यखातानुपथं भस्मान्ति ददृशे हयम् ॥ १९ ॥
ततः सगरराज्ञा नियुक्तोऽंशुमान् तुरगान्वेषणे ययौ। पितृव्यैः खातानुपथं गत्वा शनैर्भस्मराशिं ददर्श, तत्रैव हयं समीपेऽपश्यत्॥
Verse 20
तत्रासीनं मुनिं वीक्ष्य कपिलाख्यमधोक्षजम् । अस्तौत् समाहितमना: प्राञ्जलि: प्रणतो महान् ॥ २० ॥
तत्र हयस्य समीपे आसीनं कपिलाख्यं मुनिं अधोक्षजावतारं वीक्ष्य। अंशुमान् समाहितमना महात्मा प्राञ्जलिः प्रणतः सन् तं स्तोतुं प्रववृते॥
Verse 21
अंशुमानुवाच न पश्यति त्वां परमात्मनोऽजनो न बुध्यतेऽद्यापि समाधियुक्तिभि: । कुतोऽपरे तस्य मन:शरीरधी- विसर्गसृष्टा वयमप्रकाशा: ॥ २१ ॥
अंशुमानुवाच—हे प्रभो, परमात्मन्, त्वां ब्रह्मापि अद्यापि न पश्यति, न च समाधियुक्तिभिर्मनसो विकल्पैर्वा बुध्यते। तस्य मनःशरीरधीविसर्गसृष्टा वयमपि अप्रकाशाः; कथं तव तत्त्वं जानीयाम॥
Verse 22
ये देहभाजस्त्रिगुणप्रधाना गुणान् विपश्यन्त्युत वा तमश्च । यन्मायया मोहितचेतसस्त्वां विदु: स्वसंस्थं न बहि:प्रकाशा: ॥ २२ ॥
ये देहभाजः त्रिगुणप्रधाना गुणान् एव पश्यन्ति, तमो वा। बहिरङ्गमायया मोहितचेतसः सन्तः स्वहृदि संस्थितं त्वां न विदुः, न बहिः प्रकाशं पश्यन्ति; सत्त्व-रजस्-तमोभिः बुद्धिरावृता हि॥
Verse 23
तं त्वामहं ज्ञानघनं स्वभाव- प्रध्वस्तमायागुणभेदमोहै: । सनन्दनाद्यैर्मुनिभिर्विभाव्यं कथं विमूढ: परिभावयामि ॥ २३ ॥
तं त्वामहं ज्ञानघनं स्वभावप्रध्वस्तमायागुणभेदमोहैः। सनन्दनाद्यैर्मुनिभिर्विभाव्यं कथं विमूढः परिभावयामि॥
Verse 24
प्रशान्त मायागुणकर्मलिङ्ग- मनामरूपं सदसद्विमुक्तम् । ज्ञानोपदेशाय गृहीतदेहं नमामहे त्वां पुरुषं पुराणम् ॥ २४ ॥
हे प्रशान्त प्रभो, मायागुणकर्मलिङ्गैः कृतानि नामरूपाणि त्वया सृष्टानि, त्वं तु तैर्न लिप्यसे। तस्मात् तव नाम रूपं च भौतिकात् भिन्नं, ज्ञानोपदेशार्थं देहसदृशं वपुर्गृहीत्वापि त्वमेव पुरुषः पुराणः; त्वां नमामि॥
Verse 25
त्वन्मायारचिते लोके वस्तुबुद्ध्या गृहादिषु । भ्रमन्ति कामलोभेर्ष्यामोहविभ्रान्तचेतस: ॥ २५ ॥
त्वन्मायारचिते लोके ये गृहादिषु वस्तुबुद्ध्या रताः, ते कामलोभेर्ष्यामोहैर्विभ्रान्तचेतसो नित्यं संसारे भ्रमन्ति, दारपुत्रादिष्वासक्ताः॥
Verse 26
अद्य न: सर्वभूतात्मन् कामकर्मेन्द्रियाशय: । मोहपाशो दृढश्छिन्नो भगवंस्तव दर्शनात् ॥ २६ ॥
हे सर्वभूतात्मन् भगवन्! अद्य तव दर्शनमात्रेण कामकर्मेन्द्रियाशयः स मोहपाशो दृढः छिन्नः; अहं विमुक्तोऽस्मि॥
Verse 27
श्रीशुक उवाच इत्थंगीतानुभावस्तं भगवान्कपिलो मुनि: । अंशुमन्तमुवाचेदमनुग्राह्य धिया नृप ॥ २७ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं स्तुत्वा अंशुमन्तं प्रति भगवान् कपिलो मुनिः, विष्णोरंशावतारः, कृपया नृप तस्मै ज्ञानमार्गं व्याख्यातवान्॥
Verse 28
श्रीभगवानुवाच अश्वोऽयं नीयतां वत्स पितामहपशुस्तव । इमे च पितरो दग्धा गङ्गाम्भोऽर्हन्ति नेतरत् ॥ २८ ॥
श्रीभगवानुवाच—वत्स अंशुमन्, अयं तव पितामहेन यज्ञार्थं मृग्यः पशुरस्ति; एनं नय। तव पितरः दग्धाः भस्मीकृताः, ते गङ्गाम्भसा एव उद्धर्तव्याः, नान्येन केनचित् उपायेन॥
Verse 29
तं परिक्रम्य शिरसा प्रसाद्य हयमानयत् । सगरस्तेन पशुना यज्ञशेषं समापयत् ॥ २९ ॥
ततः अंशुमान् कपिलमुनिं परिक्रम्य शिरसा प्रणम्य प्रसादयामास। एवं तं संतोष्य यज्ञाश्वं पुनरानयत्; तेनाश्वेन सगरो महाराजः यज्ञशेषकर्माणि समापयत्॥
Verse 30
राज्यमंशुमते न्यस्य नि:स्पृहो मुक्तबन्धन: । और्वोपदिष्टमार्गेण लेभे गतिमनुत्तमाम् ॥ ३० ॥
अंशुमते राज्यं न्यस्य सगरो निःस्पृहः मुक्तबन्धनः। और्वमुनिना उपदिष्टमार्गेण स अनुत्तमां गतिं लेभे॥
Frequently Asked Questions
The chapter frames the event as the consequence of aparādha (disrespect) intensified by Indra’s influence, which robbed the sons of discrimination. Learned authorities reject the idea that Kapila acted in anger, because Kapila’s body and consciousness are described as fully in sattva and transcendence; anger (tamas/rajas-driven) cannot contaminate such a sage. Their destruction is presented as fire arising from their own bodies—i.e., the karmic reaction of offensive aggression toward a mahātmā.
Obeying Aurva Muni, Sagara did not annihilate these groups; instead he imposed distinguishing external marks (shaving patterns, hair, garments) to regulate social identity and boundaries. The significance is twofold: it highlights guru-ājñā as superior to royal impulse, and it portrays restraint as a dhārmic act—state power is subordinated to higher moral and spiritual counsel.
Aṁśumān is Sagara’s grandson (son of Asamañjasa) who succeeds where the sixty thousand fail. His prayers model the Bhagavatam’s ideal approach: humility before the Lord, recognition that Brahmā and others cannot fully grasp the Supreme, and insight that the guṇas cover perception of the indwelling Lord. This devotional-jñāna posture invites Kapila’s mercy and instruction.
Kapila states that the ashes of the forefathers can be purified only by Gaṅgā-jala, indicating a specific śāstric potency: Gaṅgā is not merely a river but a sacred descent connected with Viṣṇu (and later Śiva’s bearing of her flow). The narrative sets a theological premise that ancestral upliftment requires divine grace embodied in tīrtha, not merely ritual completion or royal power.
The text uses Asamañjasa to show that extraordinary capacities (like memory of past births) do not guarantee virtue. Bad association can degrade even a former yogī, and social trust can be damaged by deliberate misconduct. His exile also advances the plot by placing future responsibility on Aṁśumān, who embodies a more sattvic and devotional temperament.