Adhyaya 6
Ikṣvāku Dynasty: Vikukṣi’s Offense, Purañjaya’s Victory, Māndhātā’s Birth, and Saubhari’s Fall and Renunciation
शुकदेवः अम्बरीषवंशं विरूप–पृषदश्व–रथीतरपर्यन्तं समाप्य, रथीतरस्य पुत्राभावं तथा अङ्गिरसा नियोगवत् पुत्रोत्पत्तिं वर्णयति; ते ब्राह्मणतेजसा प्रसिद्धाः रथीतराङ्गिरसवंशरूपेण द्वैधपरिचयवन्तोऽभवन्। ततः मनोर्नासिकाभ्यां जातस्य इक्ष्वाकोः शतपुत्राणां आर्यावर्ते प्रसारः कथ्यते। अष्टकाश्राद्धे विकुक्षिः मांसमानीय शशं भुक्त्वा हविः दूषयति; वसिष्ठेन दोषो ज्ञातः, तेन स निर्वासितः, इक्ष्वाकुश्च विरक्तो योगसिद्धिमवाप। विकुक्षिः शशादः नाम्ना पुनः राज्यं प्राप; तस्य पुत्रः पुरञ्जयः (इन्द्रवाहः/ककुत्स्थः) विष्ण्वादेशेन इन्द्रं वृषभवाहनं कृत्वा दैत्यान् जिगाय, कर्मभिः बहूनि नामानि लेभे। वंशः कुवलयाश्वं (धुन्धुमारं) यावद्, ततः युवनाश्वस्य पुत्राभावे ऋषयः इन्द्रयज्ञं चक्रुः; राज्ञा पवित्रं जलं पीत्वा उदरात् मन्धाता जातः, इन्द्रेण पोषितः, त्रसद्दस्युरिति चक्रवर्ती बभूव। अन्ते सौभरिरृषिः मत्स्ययुगलदर्शनात् कामेनाकृष्टः, मन्धातुः पञ्चाशत्कन्याः परिणीय ऐश्वर्येऽपि तृप्तिं न लेभे; सङ्गदोषं स्वयमेव निन्दित्वा वानप्रस्थं प्रविश्य विरक्त्या मुक्तिमवाप—इन्द्रियसङ्गवर्जनस्य भागवतोपदेशं सूचयन्।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच विरूप: केतुमाञ्छम्भुरम्बरीषसुतास्त्रय: । विरूपात् पृषदश्वोऽभूत्तत् पुत्रस्तु रथीतर: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—अम्बरीषस्य सुतास्त्रयो विरूपः केतुमान् शम्भुश्च। विरूपात् पृषदश्वोऽभूत्, तस्य पुत्रो रथीतरः।
Verse 2
रथीतरस्याप्रजस्य भार्यायां तन्तवेऽर्थित: । अङ्गिरा जनयामास ब्रह्मवर्चस्विन: सुतान् ॥ २ ॥
रथीतरस्याप्रजस्य भार्यायां सन्तानार्थं याचितः। अङ्गिरा तस्य भार्यागर्भे ब्रह्मवर्चस्विनः सुतान् जनयामास।
Verse 3
एते क्षेत्रप्रसूता वै पुनस्त्वाङ्गिरसा: स्मृता: । रथीतराणां प्रवरा: क्षेत्रोपेता द्विजातय: ॥ ३ ॥
एते क्षेत्रप्रसूता एव रथीतरवंशा इति कीर्तिताः; अङ्गिरसः शुक्रसम्भवत्वाद् अङ्गिरसाः स्मृताः। रथीतराणां मध्ये ते प्रवरा द्विजातयः।
Verse 4
क्षुवतस्तु मनोर्जज्ञे इक्ष्वाकुर्घ्राणत: सुत: । तस्य पुत्रशतज्येष्ठा विकुक्षिनिमिदण्डका: ॥ ४ ॥
मनोरिक्ष्वाकुरभूत् क्षुवतः घ्राणतो जातः। तस्य पुत्राः शतं, तेषां विकुक्षिर्निमिर्दण्डकश्च ज्येष्ठाः प्रमुखाश्च।
Verse 5
तेषां पुरस्तादभवन्नार्यावर्ते नृपा नृप । पञ्चविंशति: पश्चाच्च त्रयो मध्येऽपरेऽन्यत: ॥ ५ ॥
तेषां शतपुत्राणां पञ्चविंशतिः पश्चिमे आर्यावर्ते नृपतयोऽभवन्; पञ्चविंशतिः पूर्वे; त्रयः प्रधानपुत्रा मध्ये राज्यं चक्रुः; शेषा अन्येषु देशेषु नृपतयोऽभवन्।
Verse 6
स एकदाष्टकाश्राद्धे इक्ष्वाकु: सुतमादिशत् । मांसमानीयतां मेध्यं विकुक्षे गच्छ मा चिरम् ॥ ६ ॥
स एकदा अष्टकाश्राद्धकाले इक्ष्वाकुः सुतमादिशत्— “विकुक्षे, मेध्यं मांसमानय; वनं गत्वा शीघ्रं मा चिरं कुरु” इति।
Verse 7
तथेति स वनं गत्वा मृगान् हत्वा क्रियार्हणान् । श्रान्तो बुभुक्षितो वीर: शशं चाददपस्मृति: ॥ ७ ॥
तथेति स वनं गत्वा क्रियार्हान् मृगान् बहून् जघान। श्रान्तो बुभुक्षितो वीरः विस्मृत्य शशं हतं जग्धवान्।
Verse 8
शेषं निवेदयामास पित्रे तेन च तद्गुरु: । चोदित: प्रोक्षणायाह दुष्टमेतदकर्मकम् ॥ ८ ॥
शेषं मांसं स पित्रे निवेदयामास; स च तद्गुरवे वसिष्ठाय प्रोक्षणाय ददौ। वसिष्ठः चोदितः प्राह— “दुष्टमेतत्, अकर्तव्यं; श्राद्धे न युज्यते” इति।
Verse 9
ज्ञात्वा पुत्रस्य तत् कर्म गुरुणाभिहितं नृप: । देशान्नि:सारयामास सुतं त्यक्तविधिं रुषा ॥ ९ ॥
गुरुणा तदभिहितं श्रुत्वा नृपः पुत्रस्य कर्म ज्ञात्वा रुषा प्रज्वलितः। त्यक्तविधिं सुतं देशान् निःसारयामास।
Verse 10
स तु विप्रेण संवादं ज्ञापकेन समाचरन् । त्यक्त्वा कलेवरं योगी स तेनावाप यत् परम् ॥ १० ॥
स तु वसिष्ठविप्रेण ब्रह्मतत्त्वोपदेशिना संवादं समाचरन्, योगी कलेवरं त्यक्त्वा तेनैव परमं पदम् अवाप ॥
Verse 11
पितर्युपरतेऽभ्येत्य विकुक्षि: पृथिवीमिमाम् । शासदीजे हरिं यज्ञै: शशाद इति विश्रुत: ॥ ११ ॥
पितर्युपरते विकुक्षिः पुनरागत्येमां पृथिवीं शशास, हरिं यज्ञैः समाराधयन्; स च पश्चात् ‘शशाद’ इति विश्रुतोऽभवत् ॥
Verse 12
पुरञ्जयस्तस्य सुत इन्द्रवाह इतीरित: । ककुत्स्थ इति चाप्युक्त: शृणु नामानि कर्मभि: ॥ १२ ॥
शशादस्य सुतः पुरञ्जयः, इन्द्रवाह इतीरितः; ककुत्स्थ इति चाप्युक्तः—कर्मभिः कथं नानानामानि लब्धवान्, तच्छृणु ॥
Verse 13
कृतान्त आसीत् समरो देवानां सह दानवै: । पार्ष्णिग्राहो वृतो वीरो देवैर्दैत्यपराजितै: ॥ १३ ॥
पुरा देवानां दानवैः सह समरोऽतीव घोरः कृतान्त इवाभवत्। दैत्यैः पराजितैर्देवैः स वीरो पार्ष्णिग्राहो वृतः, तेन दैत्यान् जिगाय—अतः ‘पुरञ्जय’ इति ख्यातः ॥
Verse 14
वचनाद् देवदेवस्य विष्णोर्विश्वात्मन: प्रभो: । वाहनत्वे वृतस्तस्य बभूवेन्द्रो महावृष: ॥ १४ ॥
देवदेवस्य विष्णोर्विश्वात्मनः प्रभोर्वचनात् तस्य वाहनत्वे वृतो महावृषोऽभवदिन्द्रः। पुरञ्जयः दैत्यवधाय प्रतिजज्ञे—इन्द्रं वाहकं कृत्वेति ॥
Verse 15
स सन्नद्धो धनुर्दिव्यमादाय विशिखाञ्छितान् । स्तूयमानस्तमारुह्य युयुत्सु: ककुदि स्थित: ॥ १५ ॥ तेजसाप्यायितो विष्णो: पुरुषस्य महात्मन: । प्रतीच्यां दिशि दैत्यानां न्यरुणत् त्रिदशै: पुरम् ॥ १६ ॥
स सन्नद्धो धनुर्दिव्यमादाय तीक्ष्णविशिखान्। देवैः स्तूयमानो वृषभमारुह्य ककुदि स्थितः ककुत्स्थ इति ख्यातः॥
Verse 16
स सन्नद्धो धनुर्दिव्यमादाय विशिखाञ्छितान् । स्तूयमानस्तमारुह्य युयुत्सु: ककुदि स्थित: ॥ १५ ॥ तेजसाप्यायितो विष्णो: पुरुषस्य महात्मन: । प्रतीच्यां दिशि दैत्यानां न्यरुणत् त्रिदशै: पुरम् ॥ १६ ॥
विष्णोर्महात्मनः पुरुषस्य तेजसाप्यायितः। त्रिदशैः परिवृतो प्रतीच्यां दैत्यानां पुरं न्यरुणत्॥
Verse 17
तैस्तस्य चाभूत्प्रधनं तुमुलं लोमहर्षणम् । यमाय भल्लैरनयद् दैत्यान् अभिययुर्मृधे ॥ १७ ॥
तैस्तस्य चाभूत्प्रधनं तुमुलं लोमहर्षणम्। यमाय भल्लैरनयद् दैत्यान् अभिययुर्मृधे॥
Verse 18
तस्येषुपाताभिमुखं युगान्ताग्निमिवोल्बणम् । विसृज्य दुद्रुवुर्दैत्या हन्यमाना: स्वमालयम् ॥ १८ ॥
तस्येषुपाताभिमुखं युगान्ताग्निमिवोल्बणम्। विसृज्य दुद्रुवुर्दैत्या हन्यमानाः स्वमालयम्॥
Verse 19
जित्वा पुरं धनं सर्वं सश्रीकं वज्रपाणये । प्रत्ययच्छत् स राजर्षिरिति नामभिराहृत: ॥ १९ ॥
जित्वा पुरं धनं सर्वं सश्रीकं वज्रपाणये। प्रत्ययच्छत् स राजर्षिरिति नामभिराहृतः॥
Verse 20
पुरञ्जयस्य पुत्रोऽभूदनेनास्तत्सुत: पृथु: । विश्वगन्धिस्ततश्चन्द्रो युवनाश्वस्तु तत्सुत: ॥ २० ॥
पुरञ्जयस्य पुत्रोऽभूद् अनेनाः; तस्य सुतः पृथुः। पृथोः सुतो विश्वगन्धिः; तस्य चन्द्रः, चन्द्रस्य तु युवनाश्वः॥
Verse 21
श्रावस्तस्तत्सुतो येन श्रावस्ती निर्ममे पुरी । बृहदश्वस्तु श्रावस्तिस्तत: कुवलयाश्वक: ॥ २१ ॥
युवनाश्वस्य सुतः श्रावस्तः, येन श्रावस्ती नाम पुरी निर्मिता। श्रावस्तस्य सुतो बृहदश्वः, ततो कुवलयाश्वकः॥
Verse 22
य: प्रियार्थमुतङ्कस्य धुन्धुनामासुरं बली । सुतानामेकविंशत्या सहस्रैरहनद् वृत: ॥ २२ ॥
उतङ्कस्य मुनिवरस्य प्रियार्थं महाबलः कुवलयाश्वः। धुन्धु-नामासुरं सुतानामेकविंशतिसहस्रैः परिवृतोऽहनत्॥
Verse 23
धुन्धुमार इति ख्यातस्तत्सुतास्ते च जज्वलु: । धुन्धोर्मुखाग्निना सर्वे त्रय एवावशेषिता: ॥ २३ ॥ दृढाश्व: कपिलाश्वश्च भद्राश्व इति भारत । दृढाश्वपुत्रो हर्यश्वो निकुम्भस्तत्सुत: स्मृत: ॥ २४ ॥
तस्मात् कुवलयाश्वो धुन्धुमार इति ख्यातः, भारत परीक्शित। धुन्धोर्मुखाग्निना तस्य पुत्राः सर्वे दग्धाः, त्रय एवावशेषिताः—दृढाश्वः कपिलाश्वश्च भद्राश्व इति। दृढाश्वस्य सुतो हर्यश्वः, तस्य सुतो निकुम्भः प्रसिद्धः॥
Verse 24
धुन्धुमार इति ख्यातस्तत्सुतास्ते च जज्वलु: । धुन्धोर्मुखाग्निना सर्वे त्रय एवावशेषिता: ॥ २३ ॥ दृढाश्व: कपिलाश्वश्च भद्राश्व इति भारत । दृढाश्वपुत्रो हर्यश्वो निकुम्भस्तत्सुत: स्मृत: ॥ २४ ॥
तस्मात् कुवलयाश्वो धुन्धुमार इति ख्यातः, भारत परीक्शित। धुन्धोर्मुखाग्निना तस्य पुत्राः सर्वे दग्धाः, त्रय एवावशेषिताः—दृढाश्वः कपिलाश्वश्च भद्राश्व इति। दृढाश्वस्य सुतो हर्यश्वः, तस्य सुतो निकुम्भः प्रसिद्धः॥
Verse 25
बहुलाश्वो निकुम्भस्य कृशाश्वोऽथास्य सेनजित् । युवनाश्वोऽभवत् तस्य सोऽनपत्यो वनं गत: ॥ २५ ॥
निकुम्भस्य पुत्रो बहुलाश्वः, बहुलाश्वस्य कृशाश्वः, कृशाश्वस्य सेनजित्, सेनजितः पुत्रो युवनाश्वः। स तु अनपत्यः सन् गृहस्थाश्रमं त्यक्त्वा वनं जगाम॥
Verse 26
भार्याशतेन निर्विण्ण ऋषयोऽस्य कृपालव: । इष्टिं स्म वर्तयांचक्रुरैन्द्रीं ते सुसमाहिता: ॥ २६ ॥
भार्याशतेन सह वनं गतः सन् स निर्विण्णः; तस्य च सर्वा भार्याः शोकाकुलाः। तत्र ऋषयः कृपालवः सुसमाहिताः, पुत्रप्राप्त्यर्थं राज्ञोऽर्थे ऐन्द्रीम् इष्टिं सावधानं प्रवर्तयामासुः॥
Verse 27
राजा तद् यज्ञसदनं प्रविष्टो निशि तर्षित: । दृष्ट्वा शयानान् विप्रांस्तान् पपौ मन्त्रजलं स्वयम् ॥ २७ ॥
राजा निशि तर्षितः सन् तद् यज्ञसदनं प्रविवेश। तत्र शयानान् विप्रान् दृष्ट्वा, स्वयमेव मन्त्राभिमन्त्रितं जलं—यत् भार्यायाः पातव्यं—पपौ॥
Verse 28
उत्थितास्ते निशम्याथ व्युदकं कलशं प्रभो । पप्रच्छु: कस्य कर्मेदं पीतं पुंसवनं जलम् ॥ २८ ॥
अथ ते विप्राः उत्थाय, कलशं व्युदकं दृष्ट्वा, पप्रच्छुः—“कस्येदं कर्म? कः पुम्सवनं जलं पीतवान्?” इति॥
Verse 29
राज्ञा पीतं विदित्वा वै ईश्वरप्रहितेन ते । ईश्वराय नमश्चक्रुरहो दैवबलं बलम् ॥ २९ ॥
राज्ञा पीतं ज्ञात्वा ते ईश्वरप्रहितेनैव इति मन्वानाः, ईश्वराय नमश्चक्रुः। “अहो! दैवबलं बलम्; तद् बलं केन निवार्यते?” इति ते जगदुः॥
Verse 30
तत: काल उपावृत्ते कुक्षिं निर्भिद्य दक्षिणम् । युवनाश्वस्य तनयश्चक्रवर्ती जजान ह ॥ ३० ॥
ततः कालेन समुपस्थिते युवनाश्वनृपस्य दक्षिणकुक्षिं निर्भिद्य सर्वलक्षणसम्पन्नः चक्रवर्ती पुत्रो जज्ञे।
Verse 31
कं धास्यति कुमारोऽयं स्तन्ये रोरूयते भृशम् । मां धाता वत्स मा रोदीरितीन्द्रो देशिनीमदात् ॥ ३१ ॥
अयं कुमारः स्तन्यार्थं भृशं रोरूयते; कः एनं धास्यति इति विप्राः खिन्ना बभूवुः। तदा यज्ञपूजित इन्द्रः तमाश्वास्य तर्जनीं मुखे निवेश्य उवाच—मा रोदीः, मां पिब।
Verse 32
न ममार पिता तस्य विप्रदेवप्रसादत: । युवनाश्वोऽथ तत्रैव तपसा सिद्धिमन्वगात् ॥ ३२ ॥
विप्रदेवप्रसादात् तस्य पिता युवनाश्वो न ममार; तदनन्तरं स तत्रैव घोरं तपः कृत्वा सिद्धिमवाप।
Verse 33
त्रसद्दस्युरितीन्द्रोऽङ्ग विदधे नाम यस्य वै । यस्मात् त्रसन्ति ह्युद्विग्ना दस्यवो रावणादय: ॥ ३३ ॥ यौवनाश्वोऽथ मान्धाता चक्रवर्त्यवनीं प्रभु: । सप्तद्वीपवतीमेक: शशासाच्युततेजसा ॥ ३४ ॥
हे अङ्ग, इन्द्रेण तस्य नाम ‘त्रसद्दस्युः’ इति विहितम्, यस्मात् रावणादयः दस्यवः उद्विग्नाः सन्तः तस्मात् त्रसन्ति। अच्युततेजसा स मान्धाता चक्रवर्ती एक एव सप्तद्वीपवतीं वसुन्धरां शशास।
Verse 34
त्रसद्दस्युरितीन्द्रोऽङ्ग विदधे नाम यस्य वै । यस्मात् त्रसन्ति ह्युद्विग्ना दस्यवो रावणादय: ॥ ३३ ॥ यौवनाश्वोऽथ मान्धाता चक्रवर्त्यवनीं प्रभु: । सप्तद्वीपवतीमेक: शशासाच्युततेजसा ॥ ३४ ॥
हे अङ्ग, इन्द्रेण तस्य नाम ‘त्रसद्दस्युः’ इति विहितम्, यस्मात् रावणादयः दस्यवः उद्विग्नाः सन्तः तस्मात् त्रसन्ति। अच्युततेजसा स मान्धाता चक्रवर्ती एक एव सप्तद्वीपवतीं वसुन्धरां शशास।
Verse 35
ईजे च यज्ञं क्रतुभिरात्मविद् भूरिदक्षिणै: । सर्वदेवमयं देवं सर्वात्मकमतीन्द्रियम् ॥ ३५ ॥ द्रव्यं मन्त्रो विधिर्यज्ञो यजमानस्तथर्त्विज: । धर्मो देशश्च कालश्च सर्वमेतद् यदात्मकम् ॥ ३६ ॥
आत्मविद् मान्धाता भूरिदक्षिणैः क्रतुभिर्यज्ञमेजे, सर्वदेवमयं सर्वात्मकमतीन्द्रियं विष्णुं देवं समर्चयामास। द्रव्यं मन्त्रो विधिर्यज्ञो यजमान ऋत्विजो धर्मो देशः कालश्च—एतत्सर्वं तस्यैवात्मस्वरूपम्।
Verse 36
ईजे च यज्ञं क्रतुभिरात्मविद् भूरिदक्षिणै: । सर्वदेवमयं देवं सर्वात्मकमतीन्द्रियम् ॥ ३५ ॥ द्रव्यं मन्त्रो विधिर्यज्ञो यजमानस्तथर्त्विज: । धर्मो देशश्च कालश्च सर्वमेतद् यदात्मकम् ॥ ३६ ॥
द्रव्यं मन्त्रो विधिर्यज्ञो यजमानस्तथर्त्विजः। धर्मो देशश्च कालश्च—सर्वमेतद् यदात्मकं, यतो भगवान् सर्वयज्ञस्वरूपः।
Verse 37
यावत् सूर्य उदेति स्म यावच्च प्रतितिष्ठति । तत् सर्वं यौवनाश्वस्य मान्धातु: क्षेत्रमुच्यते ॥ ३७ ॥
यावत् सूर्य उदेति स्म यावच्च प्रतितिष्ठति। तत् सर्वं यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते॥
Verse 38
शशबिन्दोर्दुहितरि बिन्दुमत्यामधान्नृप: । पुरुकुत्समम्बरीषं मुचुकुन्दं च योगिनम् । तेषां स्वसार: पञ्चाशत् सौभरिं वव्रिरे पतिम् ॥ ३८ ॥
शशबिन्दोर्दुहितरि बिन्दुमत्यामधान्नृपः। पुरुकुत्समम्बरीषं मुचुकुन्दं च योगिनम्। तेषां स्वसारः पञ्चाशत् सौभरिं वव्रिरे पतिम्॥
Verse 39
यमुनान्तर्जले मग्नस्तप्यमान: परन्तप: । निर्वृतिं मीनराजस्य दृष्ट्वा मैथुनधर्मिण: ॥ ३९ ॥ जातस्पृहो नृपं विप्र: कन्यामेकामयाचत । सोऽप्याह गृह्यतां ब्रह्मन् कामं कन्या स्वयंवरे ॥ ४० ॥
यमुनान्तर्जले मग्नस्तप्यमानः परन्तपः। मीनराजस्य निर्वृतिं दृष्ट्वा मैथुनधर्मिणः॥ जातस्पृहो नृपं विप्रः कन्यामेकामयाचत। सोऽप्याह—गृह्यतां ब्रह्मन् कामं कन्या स्वयंवरे॥
Verse 40
यमुनान्तर्जले मग्नस्तप्यमान: परन्तप: । निर्वृतिं मीनराजस्य दृष्ट्वा मैथुनधर्मिण: ॥ ३९ ॥ जातस्पृहो नृपं विप्र: कन्यामेकामयाचत । सोऽप्याह गृह्यतां ब्रह्मन् कामं कन्या स्वयंवरे ॥ ४० ॥
सौभरिरृषिः यमुनायाः अन्तर्जले मग्नः परन्तपः तप्यमानः, मैथुनधर्मिणो मीनयुगलस्य निर्वृतिं दृष्ट्वा कामस्पृहया प्रेरितः मन्धातृनृपं गत्वा तस्य कन्यामेकामयाचत। नृपोऽपि प्रत्युवाच— “ब्रह्मन्, स्वयंवरे मम कन्याः स्वेच्छया यं वरं रोचयन्ते तं गृह्णन्तु।”
Verse 41
स विचिन्त्याप्रियं स्त्रीणां जरठोऽहमसन्मत: । वलीपलित एजत्क इत्यहं प्रत्युदाहृत: ॥ ४१ ॥ साधयिष्ये तथात्मानं सुरस्त्रीणामभीप्सितम् । किं पुनर्मनुजेन्द्राणामिति व्यवसित: प्रभु: ॥ ४२ ॥
सौभरिरमुनि: स्वमनसि विचिन्तयामास— ‘अहं जरठः, स्त्रीणामप्रियः, असन्मतः; वलीपलितः, शिरः सदा एजति; योगी चास्मि, तस्मात् स्त्रियो मां न रोचयन्ति।’ इति नृपेण प्रत्युदाहृतोऽहं; अतः सुरस्त्रीणामपि अभीप्सितं यथा स्यात् तथा देहमात्मानं साधयिष्ये— किं पुनर्मनुजेन्द्रकन्यानाम् इति प्रभुर्व्यवसितः।
Verse 42
स विचिन्त्याप्रियं स्त्रीणां जरठोऽहमसन्मत: । वलीपलित एजत्क इत्यहं प्रत्युदाहृत: ॥ ४१ ॥ साधयिष्ये तथात्मानं सुरस्त्रीणामभीप्सितम् । किं पुनर्मनुजेन्द्राणामिति व्यवसित: प्रभु: ॥ ४२ ॥
सौभरिरमुनि: स्वमनसि विचिन्तयामास— ‘अहं जरठः, स्त्रीणामप्रियः, असन्मतः; वलीपलितः, शिरः सदा एजति; योगी चास्मि, तस्मात् स्त्रियो मां न रोचयन्ति।’ इति नृपेण प्रत्युदाहृतोऽहं; अतः सुरस्त्रीणामपि अभीप्सितं यथा स्यात् तथा देहमात्मानं साधयिष्ये— किं पुनर्मनुजेन्द्रकन्यानाम् इति प्रभुर्व्यवसितः।
Verse 43
मुनि: प्रवेशित: क्षत्रा कन्यान्त:पुरमृद्धिमत् । वृत: स राजकन्याभिरेकं पञ्चाशता वर: ॥ ४३ ॥
ततः स मुनिः यौवनसौन्दर्यसम्पन्नः सन्, क्षत्रेण प्रवेशितः राजकन्यानामन्तःपुरं महर्द्धिमत्। तत्र स एक एव वरः पञ्चाशद्भिः राजकन्याभिः वृतः, ताः सर्वाः तं पतिं जगृहुः।
Verse 44
तासां कलिरभूद् भूयांस्तदर्थेऽपोह्य सौहृदम् । ममानुरूपो नायं व इति तद्गतचेतसाम् ॥ ४४ ॥
ततः तासां राजकन्यानां सौभरौ आसक्तचित्तानां, सौहृदं परित्यज्य तदर्थे कलिरभूद् भूयान्। प्रत्येकं हि ता वदन्ति— ‘ममानुरूपोऽयम्, न तव’ इति; एवं महद्विरोधोऽभवत्।
Verse 45
स बह्वऋचस्ताभिरपारणीय- तप:श्रियानर्घ्यपरिच्छदेषु । गृहेषु नानोपवनामलाम्भ:- सरस्सु सौगन्धिककाननेषु ॥ ४५ ॥ महार्हशय्यासनवस्त्रभूषण- स्नानानुलेपाभ्यवहारमाल्यकै: । स्वलङ्कृत स्त्रीपुरुषेषु नित्यदा रेमेऽनुगायद्द्विजभृङ्गवन्दिषु ॥ ४६ ॥
सौभरिर्मुनिः बह्वृचो मन्त्रजपकौशलसमन्वितः; तस्य अपारणीयतपःश्रियाऽनर्घ्यपरिच्छदैः समृद्धानि गृहाणि बभूवुः—वस्त्राभरणैः, सुवेषस्वलङ्कृतदासीदासैः, नानोपवनैः, निर्मलाम्भःसरःसमेतैः सौगन्धिककाननैश्च। तत्र पुष्पसौरभ्ये पक्षिणां कूजितं भृङ्गाणां गुञ्जितं च, गायकवन्दिभिरनुगायमानं श्रूयते। महार्हशय्यासनभूषणस्नानानुलेपनमाल्यभोज्यैः परिपूर्णे गृहे बहुभार्याभिः सह स गृहस्थधर्मेषु रेमे।
Verse 46
स बह्वऋचस्ताभिरपारणीय- तप:श्रियानर्घ्यपरिच्छदेषु । गृहेषु नानोपवनामलाम्भ:- सरस्सु सौगन्धिककाननेषु ॥ ४५ ॥ महार्हशय्यासनवस्त्रभूषण- स्नानानुलेपाभ्यवहारमाल्यकै: । स्वलङ्कृत स्त्रीपुरुषेषु नित्यदा रेमेऽनुगायद्द्विजभृङ्गवन्दिषु ॥ ४६ ॥
सौभरिर्मुनिः बह्वृचो मन्त्रजपकौशलसमन्वितः; तस्य अपारणीयतपःश्रियाऽनर्घ्यपरिच्छदैः समृद्धानि गृहाणि बभूवुः—वस्त्राभरणैः, सुवेषस्वलङ्कृतदासीदासैः, नानोपवनैः, निर्मलाम्भःसरःसमेतैः सौगन्धिककाननैश्च। तत्र पुष्पसौरभ्ये पक्षिणां कूजितं भृङ्गाणां गुञ्जितं च, गायकवन्दिभिरनुगायमानं श्रूयते। महार्हशय्यासनभूषणस्नानानुलेपनमाल्यभोज्यैः परिपूर्णे गृहे बहुभार्याभिः सह स गृहस्थधर्मेषु रेमे।
Verse 47
यद्गार्हस्थ्यं तु संवीक्ष्य सप्तद्वीपवतीपति: । विस्मित: स्तम्भमजहात् सार्वभौमश्रियान्वितम् ॥ ४७ ॥
सौभरिमुनेर्गार्हस्थ्यवैभवं दृष्ट्वा सप्तद्वीपवतीपतिः सार्वभौमः मान्धाता विस्मयेन स्तम्भमिवाभवत्; तदा स स्वस्य सार्वभौमश्रियं प्रति जातं मिथ्यागर्वं परित्यज्य विनीतोऽभवत्।
Verse 48
एवं गृहेष्वभिरतो विषयान् विविधै: सुखै: । सेवमानो न चातुष्यदाज्यस्तोकैरिवानल: ॥ ४८ ॥
एवं स विषयैर्विविधसुखैर्गृहेष्वभिरतः सेवमानोऽपि नातुष्यत्; आज्यस्तोकैरिव निरन्तरं हुतैः अनलः यथा न निवर्तते, तथैव तृष्णा न शमं ययौ।
Verse 49
स कदाचिदुपासीन आत्मापह्नवमात्मन: । ददर्श बह्वृचाचार्यो मीनसङ्गसमुत्थितम् ॥ ४९ ॥
अथ कदाचित् बह्वृचाचार्यः सौभरिर्मुनिः एकान्ते उपासीनः आत्मनः आत्मापह्नवस्य कारणं चिन्तयन् ददर्श—यत् मीनसङ्गसमुत्थितं मैथुनविषयासक्तिरूपं पतनहेतुमेव।
Verse 50
अहो इमं पश्यत मे विनाशं तपस्विन: सच्चरितव्रतस्य । अन्तर्जले वारिचरप्रसङ्गात् प्रच्यावितं ब्रह्म चिरं धृतं यत् ॥ ५० ॥
अहो मे विनाशं पश्यत—तपस्विनः सच्चरितव्रतस्यापि, अन्तर्जले स्थितस्य वारिचरमिथुनप्रसङ्गात् चिरं धृतं ब्रह्म तपोबलं प्रच्यावितम्।
Verse 51
सङ्गं त्यजेत मिथुनव्रतीनां मुमुक्षु: सर्वात्मना न विसृजेद् बहिरिन्द्रियाणि । एकश्चरन् रहसि चित्तमनन्त ईशे युञ्जीत तद्व्रतिषु साधुषु चेत् प्रसङ्ग: ॥ ५१ ॥
मुमुक्षुः सर्वात्मना मिथुनव्रतीनां सङ्गं त्यजेत, बहिरिन्द्रियाणि न विसृजेत। एकाकी रहसि चरन् चित्तमनन्तेशस्य पदपङ्कजे युञ्जीत; प्रसङ्गेऽपि तद्व्रतिषु साधुषु एव सङ्गं कुर्यात्।
Verse 52
एकस्तपस्व्यहमथाम्भसि मत्स्यसङ्गात् पञ्चाशदासमुत पञ्चसहस्रसर्ग: । नान्तं व्रजाम्युभयकृत्यमनोरथानां मायागुणैर्हृतमतिर्विषयेऽर्थभाव: ॥ ५२ ॥
आदौ एकस्तपस्व्यहं योगतपसि निरतः; पश्चात् मत्स्य-मिथुनसङ्गात् विवाहेच्छा समजनि। ततः पञ्चाशत्पत्नीपतिर्भूत्वा, प्रत्येकासु शतं शतं सुतान् अजनयम्; एवं पञ्चसहस्रपरिवारोऽभवम्। मायागुणैर्हृतमतिर्विषये सुखार्थभावं मन्ये; इह परत्र च भोगेच्छानां नान्तोऽस्ति।
Verse 53
एवं वसन् गृहे कालं विरक्तो न्यासमास्थित: । वनं जगामानुययुस्तत्पत्न्य: पतिदेवता: ॥ ५३ ॥
एवं स गृहे किञ्चित्कालं वसन्, पश्चाद् विरक्तो न्यासमास्थितः। वानप्रस्थं स्वीकृत्य वनं जगाम; पतिदेवताः तस्य पत्न्यः, पतिमेव शरणं मत्वा, अन्वययुः।
Verse 54
तत्र तप्त्वा तपस्तीक्ष्णमात्मदर्शनमात्मवान् । सहैवाग्निभिरात्मानं युयोज परमात्मनि ॥ ५४ ॥
तत्र वनं गत्वा स आत्मवान् सौभरिर्मुनिः तीक्ष्णं तपस्तप्त्वा आत्मदर्शनं प्राप। अन्तकालेऽग्निषु आत्मानं दग्ध्वा, परमात्मनि भगवति सेवायां स्वात्मानं युयोज।
Verse 55
ता: स्वपत्युर्महाराज निरीक्ष्याध्यात्मिकीं गतिम् । अन्वीयुस्तत्प्रभावेण अग्निं शान्तमिवार्चिष: ॥ ५५ ॥
हे महाराज परीक्षित्, स्वपत्युः सौभरिमुनेरध्यात्मिकीं गतिं निरीक्ष्य ताः पत्न्यः तद्प्रभावेण स्वयमपि दिव्यलोकं प्रविविशुः; यथा अग्नौ शान्ते तस्य अर्चिषः प्रशाम्यन्ति।
Frequently Asked Questions
Vikukṣi’s act violated śrāddha regulations: offerings for pitṛ-yajña must be uncontaminated and ritually pure. By eating part of the hunted flesh, he rendered it ucchiṣṭa (remnants), which Vasiṣṭha—guardian of brāhmaṇical standards—recognized as unfit. The exile underscores that even royal heirs are accountable to dharma, and that yajña is not a mere formality but a sacred interface requiring purity and obedience to śāstra.
Purañjaya agreed to defeat the demons on the condition that Indra become his carrier. By Viṣṇu’s order, Indra accepted and served as a great bull. Riding on the bull, Purañjaya sat upon its hump (kakut), thus becoming Kakutstha; because Indra was his vāhana (carrier), he became Indravāha. The Bhāgavata presents names as theological-historical markers of specific dharmic acts.
Dhundhu was a destructive demon killed by Kuvalayāśva to satisfy the sage Utaṅka. The king’s epithet Dhundhumāra (“slayer of Dhundhu”) memorializes this service to a brāhmaṇa and the protection of the world. The near-total loss of his sons—burned by Dhundhu’s fire—also illustrates the peril inherent in kṣatriya duty and the cost of confronting adharma.
During an Indra-yajña performed to obtain a son, Yuvanāśva—moved by the supreme controller—drank the sanctified water intended for his wife. The sages recognized providence (daiva) as irresistible, and in time the child emerged from the king’s right abdomen. The episode teaches that outcomes are ultimately governed by the Lord, and it frames Māndhātā’s sovereignty as divinely sanctioned rather than merely biological.
Saubhari’s austerity was disrupted by contemplating the mating of fish, which awakened latent desire. The Bhāgavata uses this to teach saṅga-doṣa: the mind internalizes what it repeatedly observes, and desire expands without satiation (illustrated by the ‘fire fed with ghee’ analogy). His later renunciation shows the corrective path—detachment, seclusion, and fixation on the Lord’s lotus feet with spiritually aligned association.