Adhyaya 4
Nābhāga’s Inheritance, Śiva’s Verdict, and the Rise of Ambarīṣa—Prelude to Durvāsā’s Offense
अस्मिन्नध्याये नाभागस्य विघ्नितो दायभागः कथ्यते, ततः महाराजाम्बरीषस्य प्रादुर्भावः। गुरुकुलात् प्रत्यागत्य नाभागः पश्यति यत् भ्रातरः सम्पत्तिं विभज्य पितरं तस्य ‘भाग’ इव ददुः। पिता तं आङ्गिरसां यज्ञं प्रति प्रेषयति, तेषां मोहकालं ज्ञात्वा वैश्वदेवसम्बद्धान् वेदमन्त्रान् जपितुं शिक्षयति। मन्त्रस्य यथाविधि प्रयोगेन पितृ-गुरुवचनपालनेन च नाभागः यज्ञधनं लभते। ततः कृष्णवर्णः कश्चित् तद् धनं स्वं मन्यते; विवादे पिता निर्णयं ददाति—दक्षयज्ञशेषभागः शिवाय दत्तः, अतः स शिवस्य अधिकारः। नाभागः नम्रतया समर्पयति; शिवः सत्यं प्रतिपाद्य तस्मै धनं ददाति, परं उपदेशं च—दैवीयभागपरिज्ञानं विनयश्च पोषणस्य मूलम्। अनन्तरं अम्बरीषस्य जन्म-चरित्रं वर्ण्यते—राजवैभवेषु वैराग्यं, इन्द्रियाणां सर्वेषां भक्तौ नियोजनं, एकादशीव्रतस्य दृढता। अन्ते द्वादश्यां पारणसमये अतिथिरूपेण दुर्वासा मुनिरनाहूतः आगच्छति, अतिथिसत्कार-कालमर्यादा-विष्णुभक्तापराधगौरवस्य आगामी संघर्षस्य भूमिका भवति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच नाभागो नभगापत्यं यं ततं भ्रातर: कविम् । यविष्ठं व्यभजन् दायं ब्रह्मचारिणमागतम् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—नभगस्य सुतो नाभागो गुरोः स्थाने दीर्घकालं स्थितः। तस्मात् भ्रातरः तम् अगृहस्थं मन्यमानाः पितृदायं स्वयमेव व्यभजन्, तस्मै भागं न ददुः। स ब्रह्मचारित्वेन गुरुकुलाद् आगतः; ते तस्मै पितरमेव भागत्वेन ददुः॥
Verse 2
भ्रातरोऽभाङ्क्त किं मह्यं भजाम पितरं तव । त्वां ममार्यास्तताभाङ्क्षुर्मा पुत्रक तदादृथा: ॥ २ ॥
नाभाग उवाच—भ्रातरः, पितृदायात् मम किं भागं दत्तम्? ते ऊचुः—तव भागः पिता एव। स पितरं गत्वा अवदत्—आर्य, भ्रातृभिः त्वमेव मम भागत्वेन दत्तः। पिता उवाच—पुत्रक, तेषां वञ्चनवाक्येषु मा विश्वसिहि; अहं तव द्रव्यं नास्मि॥
Verse 3
इमे अङ्गिरस: सत्रमासतेऽद्य सुमेधस: । षष्ठं षष्ठमुपेत्याह: कवे मुह्यन्ति कर्मणि ॥ ३ ॥
पिता उवाच—इमे अङ्गिरसः सुमेधसः अद्य सत्रं आसते। ते षष्ठं षष्ठम् अहः उपेत्य, हे कवे, कर्मणि मुह्यन्ति, नित्यकर्मसु च दोषं कुर्वन्ति॥
Verse 4
तांस्त्वं शंसय सूक्ते द्वे वैश्वदेवे महात्मन: । ते स्वर्यन्तो धनं सत्रपरिशेषितमात्मन: ॥ ४ ॥ दास्यन्ति तेऽथ तान्गच्छ तथा स कृतवान् यथा । तस्मै दत्त्वा ययु: स्वर्गं ते सत्रपरिशेषणम् ॥ ५ ॥
नाभागस्य पिता उवाच—त्वं तान् महात्मनः समीपं गत्वा वैश्वदेवसम्बद्धे द्वे सूक्ते शंसय। ते सत्रं समाप्य स्वर्गं गमिष्यन्तः सत्रपरिशेषितं धनं तुभ्यं दास्यन्ति; अतः शीघ्रं गच्छ।
Verse 5
तांस्त्वं शंसय सूक्ते द्वे वैश्वदेवे महात्मन: । ते स्वर्यन्तो धनं सत्रपरिशेषितमात्मन: ॥ ४ ॥ दास्यन्ति तेऽथ तान्गच्छ तथा स कृतवान् यथा । तस्मै दत्त्वा ययु: स्वर्गं ते सत्रपरिशेषणम् ॥ ५ ॥
एवं पितुरादेशं यथावत् कृत्वा नाभागः तान् मुनीन् उपगम्य सूक्ते शंसत्। तेऽङ्गिरसवंश्या ऋषयः तस्मै सर्वं धनं दत्त्वा सत्रपरिशेषणं स्वर्गं ययुः।
Verse 6
तं कश्चित् स्वीकरिष्यन्तं पुरुष: कृष्णदर्शन: । उवाचोत्तरतोऽभ्येत्य ममेदं वास्तुकं वसु ॥ ६ ॥
नाभागे धनं गृह्णति सति उत्तरदिशः कश्चित् कृष्णदर्शनः पुरुषः समागत्य उवाच—“ममेदं वास्तुकं वसु।”
Verse 7
ममेदमृषिभिर्दत्तमिति तर्हि स्म मानव: । स्यान्नौ ते पितरि प्रश्न: पृष्टवान् पितरं यथा ॥ ७ ॥
नाभाग उवाच—“ममेदमृषिभिर्दत्तम्।” इत्युक्ते स कृष्णदर्शनः प्रत्युवाच—“तर्हि पितरं पृच्छावः; स एव निर्णयं करिष्यति।” ततो नाभागः पितरं पप्रच्छ।
Verse 8
यज्ञवास्तुगतं सर्वमुच्छिष्टमृषय: क्वचित् । चक्रुर्हि भागं रुद्राय स देव: सर्वमर्हति ॥ ८ ॥
पिता उवाच—यज्ञवास्तुगतं सर्वम् उच्छिष्टं यत्, ऋषयः क्वचित् रुद्राय भागं चक्रुः; स देवः सर्वमर्हति। अतः यज्ञवास्तुगतं सर्वं रुद्रस्यैव।
Verse 9
नाभागस्तं प्रणम्याह तवेश किल वास्तुकम् । इत्याह मे पिता ब्रह्मञ्छिरसा त्वां प्रसादये ॥ ९ ॥
ततः नाभागः शिरसा रुद्रं प्रणम्य प्राह—हे ईश, अस्मिन् यज्ञमण्डले यत्किञ्चिद् वास्तुकं द्रव्यं तत् तव एव। इति मे पिता ब्रह्मन् अवदत्; अतः अहं शिरसा त्वां प्रसादये।
Verse 10
यत् ते पितावदद् धर्मं त्वं च सत्यं प्रभाषसे । ददामि ते मन्त्रदृशो ज्ञानं ब्रह्म सनातनम् ॥ १० ॥
श्रीरुद्र उवाच—यत् ते पिता अवदद् धर्मं तत् सत्यं; त्वमपि सत्यं प्रभाषसे। अतः अहं मन्त्रदृक् सन् ते ब्रह्म सनातनं ज्ञानं ददामि।
Verse 11
गृहाण द्रविणं दत्तं मत्सत्रपरिशेषितम् । इत्युक्त्वान्तर्हितो रुद्रो भगवान् धर्मवत्सल: ॥ ११ ॥
गृहाण द्रविणं दत्तं मत्सत्रपरिशेषितम् इति उक्त्वा रुद्रो भगवान् धर्मवत्सलः तस्मात् स्थानात् अन्तर्हितः।
Verse 12
य एतत् संस्मरेत् प्रात: सायं च सुसमाहित: । कविर्भवति मन्त्रज्ञो गतिं चैव तथात्मन: ॥ १२ ॥
यः एतत् आख्यानं प्रातः सायं च सुसमाहितः शृणुयात् कीर्तयेत् वा संस्मरेद् वा, सः कविर्भवति मन्त्रज्ञः, तथा आत्मगतिं च वेत्ति।
Verse 13
नाभागादम्बरीषोऽभून्महाभागवत: कृती । नास्पृशद् ब्रह्मशापोऽपि यं न प्रतिहत: क्वचित् ॥ १३ ॥
नाभागात् अम्बरीषोऽभूत् महाभागवतः कृती। यं ब्रह्मशापोऽपि नास्पृशत्, न प्रतिहतः क्वचित्।
Verse 14
श्रीराजोवाच भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि राजर्षेस्तस्य धीमत: । न प्राभूद् यत्र निर्मुक्तो ब्रह्मदण्डो दुरत्यय: ॥ १४ ॥
श्रीराजोवाच— भगवन्, राजर्षेः धीमतः श्रीमदम्बरिषस्य चरितं श्रोतुमिच्छामि। यत्र दुरत्ययो ब्रह्मदण्डः शापरूपोऽपि तं न प्राभवत्— एतत् कथं आश्चर्यम् ॥
Verse 15
श्रीशुक उवाच अम्बरीषो महाभाग: सप्तद्वीपवतीं महीम् । अव्ययां च श्रियं लब्ध्वा विभवं चातुलं भुवि ॥ १५ ॥ मेनेऽतिदुर्लभं पुंसां सर्वं तत् स्वप्नसंस्तुतम् । विद्वान् विभवनिर्वाणं तमो विशति यत् पुमान् ॥ १६ ॥
श्रीशुक उवाच— महाभागोऽम्बरिषः सप्तद्वीपवतीं महीम् अव्ययां च श्रियं विभवं चातुलं लब्ध्वा, तदपि सर्वं स्वप्नोपमं भौतिकमिति विद्वान् न मेने; अभक्तः तु तादृशेन विभवेन तमोगुणे निमज्जतीति स ज्ञातवान् ॥
Verse 16
श्रीशुक उवाच अम्बरीषो महाभाग: सप्तद्वीपवतीं महीम् । अव्ययां च श्रियं लब्ध्वा विभवं चातुलं भुवि ॥ १५ ॥ मेनेऽतिदुर्लभं पुंसां सर्वं तत् स्वप्नसंस्तुतम् । विद्वान् विभवनिर्वाणं तमो विशति यत् पुमान् ॥ १६ ॥
श्रीशुक उवाच— महाभागोऽम्बरिषः सप्तद्वीपवतीं महीम् अव्ययां च श्रियं विभवं चातुलं लब्ध्वा, तदपि सर्वं स्वप्नोपमं भौतिकमिति विद्वान् न मेने; अभक्तः तु तादृशेन विभवेन तमोगुणे निमज्जतीति स ज्ञातवान् ॥
Verse 17
वासुदेवे भगवति तद्भक्तेषु च साधुषु । प्राप्तो भावं परं विश्वं येनेदं लोष्ट्रवत् स्मृतम् ॥ १७ ॥
वासुदेवे भगवति तद्भक्तेषु च साधुषु च स परं भावं प्राप्तः; येन तस्य दृष्टौ समग्रं विश्वं लोष्ट्रवत् तुच्छं स्मृतम् ॥
Verse 18
स वै मन: कृष्णपदारविन्दयो- र्वचांसि वैकुण्ठगुणानुवर्णने । करौ हरेर्मन्दिरमार्जनादिषु श्रुतिं चकाराच्युतसत्कथोदये ॥ १८ ॥ मुकुन्दलिङ्गालयदर्शने दृशौ तद्भृत्यगात्रस्पर्शेऽङ्गसङ्गमम् । घ्राणं च तत्पादसरोजसौरभे श्रीमत्तुलस्या रसनां तदर्पिते ॥ १९ ॥ पादौ हरे: क्षेत्रपदानुसर्पणे शिरो हृषीकेशपदाभिवन्दने । कामं च दास्ये न तु कामकाम्यया यथोत्तमश्लोकजनाश्रया रति: ॥ २० ॥
स सदा मनः श्रीकृष्णपदारविन्दयोर्न्यवेशयत्; वाणीं वैकुण्ठगुणानुवर्णने, करौ हरेर्मन्दिरमार्जनादिषु, श्रुतिं चाच्युतसत्कथाश्रवणे। दृशौ मुकुन्दमूर्तिधामदर्शने, स्पर्शे तद्भृत्यदेहसङ्गे, घ्राणं तुलसीसौरभे, रसनां तदर्पितप्रसादास्वादने। पादौ हरेः क्षेत्रगमने, शिरो हृषीकेशपदप्रणामे, कामान् च दास्ये— न तु स्वेन्द्रियकाम्यया; एवं सर्वेन्द्रियैर्भक्तिं कृत्वा रतिं वर्धयन् सर्वकामविमुक्तोऽभवत् ॥
Verse 19
स वै मन: कृष्णपदारविन्दयो- र्वचांसि वैकुण्ठगुणानुवर्णने । करौ हरेर्मन्दिरमार्जनादिषु श्रुतिं चकाराच्युतसत्कथोदये ॥ १८ ॥ मुकुन्दलिङ्गालयदर्शने दृशौ तद्भृत्यगात्रस्पर्शेऽङ्गसङ्गमम् । घ्राणं च तत्पादसरोजसौरभे श्रीमत्तुलस्या रसनां तदर्पिते ॥ १९ ॥ पादौ हरे: क्षेत्रपदानुसर्पणे शिरो हृषीकेशपदाभिवन्दने । कामं च दास्ये न तु कामकाम्यया यथोत्तमश्लोकजनाश्रया रति: ॥ २० ॥
अम्बरिषो महाराजः सदा मनः कृष्णपदारविन्दयोः निवेश्य, वाणीं वैकुण्ठगुणानुवर्णने, करौ हरेर्मन्दिरमार्जनादिषु, श्रुतिं चाच्युतसत्कथाश्रवणे योजयामास। दृशौ मुकुन्दविग्रहालयदर्शने, स्पर्शे तद्भृत्यगात्रसङ्गे, घ्राणं तत्पादसरोजसौरभे श्रीमत्तुलस्याः, रसनां तदर्पितप्रसादास्वादने नियोजयत्। पादौ हरेः क्षेत्रपदानुसर्पणे, शिरो हृषीकेशपदाभिवन्दने, कामं च दास्ये—न तु कामकाम्यया—यथा उत्तमश्लोकजनाश्रया रतिः वर्धते।
Verse 20
स वै मन: कृष्णपदारविन्दयो- र्वचांसि वैकुण्ठगुणानुवर्णने । करौ हरेर्मन्दिरमार्जनादिषु श्रुतिं चकाराच्युतसत्कथोदये ॥ १८ ॥ मुकुन्दलिङ्गालयदर्शने दृशौ तद्भृत्यगात्रस्पर्शेऽङ्गसङ्गमम् । घ्राणं च तत्पादसरोजसौरभे श्रीमत्तुलस्या रसनां तदर्पिते ॥ १९ ॥ पादौ हरे: क्षेत्रपदानुसर्पणे शिरो हृषीकेशपदाभिवन्दने । कामं च दास्ये न तु कामकाम्यया यथोत्तमश्लोकजनाश्रया रति: ॥ २० ॥
अम्बरिषो महाराजः सदा मनः कृष्णपदारविन्दयोः निवेश्य, वचांसि वैकुण्ठगुणानुवर्णने, करौ हरेर्मन्दिरमार्जनादिषु, श्रुतिं चाच्युतसत्कथोदये योजयामास। दृशौ मुकुन्दलिङ्गालयदर्शने, अङ्गसङ्गमं तद्भृत्यगात्रस्पर्शे, घ्राणं तत्पादसरोजसौरभे श्रीमत्तुलस्याः, रसनां तदर्पिते प्रसादे नियोजयत्। पादौ हरेः क्षेत्रपदानुसर्पणे, शिरो हृषीकेशपदाभिवन्दने, कामं च दास्ये—न तु कामकाम्यया—यथा उत्तमश्लोकजनाश्रया रतिः वर्धते।
Verse 21
एवं सदा कर्मकलापमात्मन: परेऽधियज्ञे भगवत्यधोक्षजे । सर्वात्मभावं विदधन्महीमिमां तन्निष्ठविप्राभिहित: शशास ह ॥ २१ ॥
एवं सदा कर्मकलापमात्मनः परेऽधियज्ञे भगवत्यधोक्षजे सर्वात्मभावं विदधन्, तन्निष्ठविप्राभिहितः स महाराजो महीमिमां शशास ह।
Verse 22
ईजेऽश्वमेधैरधियज्ञमीश्वरं महाविभूत्योपचिताङ्गदक्षिणै: । ततैर्वसिष्ठासितगौतमादिभि- र्धन्वन्यभिस्रोतमसौ सरस्वतीम् ॥ २२ ॥
स महाराजोऽम्बरीषः सरस्वत्याः प्रवाहवतीषु धन्वन्यभिस्रोतसि देशेषु महाविभूत्योपचिताङ्गदक्षिणैः अश्वमेधादिभिः क्रतुभिः अधियज्ञमीश्वरं सम्यग् ईजे। तत्र वसिष्ठासितगौतमादयः महर्षयः ऋत्विजः सदस्या च बभूवुः।
Verse 23
यस्य क्रतुषु गीर्वाणै: सदस्या ऋत्विजो जना: । तुल्यरूपाश्चानिमिषा व्यदृश्यन्त सुवासस: ॥ २३ ॥
अम्बरिषस्य क्रतुषु गीर्वाणैः सह सदस्या ऋत्विजो जना अपि तुल्यरूपाः अनिमिषाः सुवाससः व्यदृश्यन्त; ते च यज्ञस्य सम्यगनुष्ठानं सत्वरं समपश्यन्।
Verse 24
स्वर्गो न प्रार्थितो यस्य मनुजैरमरप्रिय: । शृण्वद्भिरुपगायद्भिरुत्तमश्लोकचेष्टितम् ॥ २४ ॥
अम्बरिषराज्यजनाः सततं भगवतोत्तमश्लोकस्य दिव्यचेष्टितं शृण्वन्तो गायन्तश्च; तस्मात् अमरप्रियं स्वर्गमपि न प्रार्थयन्।
Verse 25
संवर्धयन्ति यत् कामा: स्वाराज्यपरिभाविता: । दुर्लभा नापि सिद्धानां मुकुन्दं हृदि पश्यत: ॥ २५ ॥
स्वाराज्यपरिभाविताः कामाः येन न संवर्ध्यन्ते; मुकुन्दं हृदि पश्यतः भक्तस्य सिद्धानामपि दुर्लभाः सिद्धयः न रुच्यन्ते।
Verse 26
स इत्थं भक्तियोगेन तपोयुक्तेन पार्थिव: । स्वधर्मेण हरिं प्रीणन् सर्वान् कामान्शनैर्जहौ ॥ २६ ॥
अम्बरिषः पार्थिवः स इत्थं तपोयुक्तेन भक्तियोगेन स्वधर्मेण हरिं प्रीणन् शनैः सर्वान् भौतिककामान् जहौ।
Verse 27
गृहेषु दारेषु सुतेषु बन्धुषु द्विपोत्तमस्यन्दनवाजिवस्तुषु । अक्षय्यरत्नाभरणाम्बरादि- ष्वनन्तकोशेष्वकरोदसन्मतिम् ॥ २७ ॥
गृहेषु दारेषु सुतेषु बन्धुषु द्विपोत्तमेषु स्यन्दनवाजिवस्तुषु । अक्षय्यरत्नाभरणाम्बरादिषु अनन्तकोशेषु च असन्मतिं अकरोत्॥
Verse 28
तस्मा अदाद्धरिश्चक्रं प्रत्यनीकभयावहम् । एकान्तभक्तिभावेन प्रीतो भक्ताभिरक्षणम् ॥ २८ ॥
एकान्तभक्तिभावेन प्रीतः भगवान् अम्बरीषाय प्रत्यनीकभयावहं हरिश्चक्रं ददौ, यत् भक्ताभिरक्षणं सदा करोति।
Verse 29
आरिराधयिषु: कृष्णं महिष्या तुल्यशीलया । युक्त: सांवत्सरं वीरो दधार द्वादशीव्रतम् ॥ २९ ॥
कृष्णमाराधयितुं महिष्या तुल्यशीलया सह वीरः अम्बरीषो महाराजः सांवत्सरं युक्तः एकादशी-द्वादशीव्रतं दधार।
Verse 30
व्रतान्ते कार्तिके मासि त्रिरात्रं समुपोषित: । स्नात: कदाचित् कालिन्द्यां हरिं मधुवनेऽर्चयत् ॥ ३० ॥
व्रतान्ते कार्तिकमासि त्रिरात्रं समुपोषितः स्नातः कालिन्द्यां कदाचित् मधुवने हरिं अर्चयत्।
Verse 31
महाभिषेकविधिना सर्वोपस्करसम्पदा । अभिषिच्याम्बराकल्पैर्गन्धमाल्यार्हणादिभि: ॥ ३१ ॥ तद्गतान्तरभावेन पूजयामास केशवम् । ब्राह्मणांश्च महाभागान् सिद्धार्थानपि भक्तित: ॥ ३२ ॥
महाभिषेकविधिना सर्वोपस्करसम्पदा श्रीकृष्णदेवं अभिषिच्य अम्बराकल्पैर्गन्धमाल्यार्हणादिभिः अलङ्कृत्य, तद्गतान्तरभावेन केशवं पूजयामास; तथा निष्कामान् महाभागान् ब्राह्मणानपि भक्त्या समर्चयत्।
Verse 32
महाभिषेकविधिना सर्वोपस्करसम्पदा । अभिषिच्याम्बराकल्पैर्गन्धमाल्यार्हणादिभि: ॥ ३१ ॥ तद्गतान्तरभावेन पूजयामास केशवम् । ब्राह्मणांश्च महाभागान् सिद्धार्थानपि भक्तित: ॥ ३२ ॥
महाभिषेकविधिना सर्वोपस्करसम्पदा श्रीकृष्णदेवं अभिषिच्य अम्बराकल्पैर्गन्धमाल्यार्हणादिभिः अलङ्कृत्य, तद्गतान्तरभावेन केशवं पूजयामास; तथा निष्कामान् महाभागान् ब्राह्मणानपि भक्त्या समर्चयत्।
Verse 33
गवां रुक्मविषाणीनां रूप्याङ्घ्रीणां सुवाससाम् । पय:शीलवयोरूपवत्सोपस्करसम्पदाम् ॥ ३३ ॥ प्राहिणोत् साधुविप्रेभ्यो गृहेषु न्यर्बुदानि षट् । भोजयित्वा द्विजानग्रे स्वाद्वन्नं गुणवत्तमम् ॥ ३४ ॥ लब्धकामैरनुज्ञात: पारणायोपचक्रमे । तस्य तर्ह्यतिथि: साक्षाद् दुर्वास भगवानभूत् ॥ ३५ ॥
गवां रुक्मविषाणीनां रूप्याङ्घ्रीणां सुवाससाम् पयःशीलवयोरूपवत्सोपस्करसम्पदाम् न्यर्बुदानि षट् साधुविप्रेभ्यः गृहेषु प्राहिणोत्। अग्रे द्विजान् गुणवत्तमं स्वाद्वन्नं भोजयित्वा, लब्धकामैरनुज्ञातः पारणायोपचक्रमे; तस्य तर्ह्यतिथिः साक्षाद् दुर्वासा भगवान् अभूत्।
Verse 34
गवां रुक्मविषाणीनां रूप्याङ्घ्रीणां सुवाससाम् । पय:शीलवयोरूपवत्सोपस्करसम्पदाम् ॥ ३३ ॥ प्राहिणोत् साधुविप्रेभ्यो गृहेषु न्यर्बुदानि षट् । भोजयित्वा द्विजानग्रे स्वाद्वन्नं गुणवत्तमम् ॥ ३४ ॥ लब्धकामैरनुज्ञात: पारणायोपचक्रमे । तस्य तर्ह्यतिथि: साक्षाद् दुर्वास भगवानभूत् ॥ ३५ ॥
ततः महाराजोऽम्बरिषः स्वगृहमागतान् सर्वानतिथीन् विशेषतः साधुविप्रान् सन्तोषयामास। स रुक्मविषाणीनां रूप्याङ्घ्रीणां सुवाससां पयःपूर्णानां शीलवयोरूपसम्पन्नानां वत्ससहितानां गवां षट् न्यर्बुदानि दानं प्राहिणोत्। ततः प्रथमं द्विजानग्रे गुणवत्तमं स्वाद्वन्नं भोजयित्वा तैर्लब्धकामैरनुज्ञातः पारणायोपचक्रमे; तस्मिन्नेव काले तस्यातिथिः साक्षाद् दुर्वासा भगवान् अनाहूतः समभवत्।
Verse 35
गवां रुक्मविषाणीनां रूप्याङ्घ्रीणां सुवाससाम् । पय:शीलवयोरूपवत्सोपस्करसम्पदाम् ॥ ३३ ॥ प्राहिणोत् साधुविप्रेभ्यो गृहेषु न्यर्बुदानि षट् । भोजयित्वा द्विजानग्रे स्वाद्वन्नं गुणवत्तमम् ॥ ३४ ॥ लब्धकामैरनुज्ञात: पारणायोपचक्रमे । तस्य तर्ह्यतिथि: साक्षाद् दुर्वास भगवानभूत् ॥ ३५ ॥
ततः महाराजोऽम्बरिषः स्वगृहमागतान् सर्वानतिथीन् विशेषतः साधुविप्रान् सन्तोषयामास। स रुक्मविषाणीनां रूप्याङ्घ्रीणां सुवाससां पयःपूर्णानां शीलवयोरूपसम्पन्नानां वत्ससहितानां गवां षट् न्यर्बुदानि दानं प्राहिणोत्। भोजयित्वा द्विजानग्रे स्वाद्वन्नं गुणवत्तमं लब्धकामैरनुज्ञातः पारणायोपचक्रमे; तस्य तर्ह्यतिथिः साक्षाद् दुर्वासा भगवान् अनाहूतः समभवत्।
Verse 36
तमानर्चातिथिं भूप: प्रत्युत्थानासनार्हणै: । ययाचेऽभ्यवहाराय पादमूलमुपागत: ॥ ३६ ॥
तं भूपोऽनर्चातिथिं दुर्वाससं प्रत्युत्थानासनार्हणैः सम्यगर्चयामास। ततः पादमूलमुपागत्य तस्याभ्यवहाराय स विनयेन ययाचे।
Verse 37
प्रतिनन्द्य स तां याञ्चां कर्तुमावश्यकं गत: । निममज्ज बृहद् ध्यायन् कालिन्दीसलिले शुभे ॥ ३७ ॥
स दुर्वासाः तां याञ्चां प्रतिनन्द्य, कर्तुमावश्यकं कर्म गत्वा, शुभे कालिन्दीसलिले निममज्ज; बृहद् ध्यायन् ब्रह्म निराकारं मनसा चिन्तयामास।
Verse 38
मुहूर्तार्धावशिष्टायां द्वादश्यां पारणं प्रति । चिन्तयामास धर्मज्ञो द्विजैस्तद्धर्मसङ्कटे ॥ ३८ ॥
द्वादश्यां मुहूर्तार्धावशिष्टायां पारणं प्रति, धर्मज्ञो नृपोऽम्बरिषः द्विजैः सह तद्धर्मसङ्कटे चिन्तयामास।
Verse 39
ब्राह्मणातिक्रमे दोषो द्वादश्यां यदपारणे । यत् कृत्वा साधु मे भूयादधर्मो वा न मां स्पृशेत् ॥ ३९ ॥ अम्भसा केवलेनाथ करिष्ये व्रतपारणम् । आहुरब्भक्षणं विप्रा ह्यशितं नाशितं च तत् ॥ ४० ॥
राजोवाच— ब्राह्मणातिक्रमे महादोषः; द्वादश्यां तु यदपारणे व्रतदोषः। तस्माद् हे विप्राः, यत् कृत्वा मे साधु स्यात्, अधर्मो वा मां न स्पृशेत्, तदनुज्ञातं चेत् अम्भसा केवलेन व्रतपारणं करिष्ये। विप्राः आहुः— अब्भक्षणं हि अशितं नाशितं च इति।
Verse 40
ब्राह्मणातिक्रमे दोषो द्वादश्यां यदपारणे । यत् कृत्वा साधु मे भूयादधर्मो वा न मां स्पृशेत् ॥ ३९ ॥ अम्भसा केवलेनाथ करिष्ये व्रतपारणम् । आहुरब्भक्षणं विप्रा ह्यशितं नाशितं च तत् ॥ ४० ॥
अम्भसा केवलेनैव अहं व्रतपारणं करिष्ये; विप्राः आहुः— अब्भक्षणं हि अशितं नाशितं च तत्, इति।
Verse 41
इत्यप: प्राश्य राजर्षिश्चिन्तयन् मनसाच्युतम् । प्रत्यचष्ट कुरुश्रेष्ठ द्विजागमनमेव स: ॥ ४१ ॥
इत्यपः प्राश्य राजर्षिः चिन्तयन् मनसाच्युतम् । प्रत्यचष्ट कुरुश्रेष्ठ द्विजागमनमेव सः ॥
Verse 42
दुर्वास यमुनाकूलात् कृतावश्यक आगत: । राज्ञाभिनन्दितस्तस्य बुबुधे चेष्टितं धिया ॥ ४२ ॥
दुर्वासाः यमुनाकूलात् कृतावश्यक आगतः । राज्ञाभिनन्दितः स तु धिया चेष्टितं बुबुधे ॥
Verse 43
मन्युना प्रचलद्गात्रो भ्रुकुटीकुटिलानन: । बुभुक्षितश्च सुतरां कृताञ्जलिमभाषत ॥ ४३ ॥
मन्युना प्रचलद्गात्रो भ्रुकुटीकुटिलाननः । बुभुक्षितश्च सुतरां कृताञ्जलिमभाषत ॥
Verse 44
अहो अस्य नृशंसस्य श्रियोन्मत्तस्य पश्यत । धर्मव्यतिक्रमं विष्णोरभक्तस्येशमानिन: ॥ ४४ ॥
अहो पश्यतास्य नृशंसस्य श्रियोन्मत्तस्य दुराचारम्। विष्णोरभक्तस्येशमानिनो धर्मव्यतिक्रमं पश्यत॥
Verse 45
यो मामतिथिमायातमातिथ्येन निमन्त्र्य च । अदत्त्वा भुक्तवांस्तस्य सद्यस्ते दर्शये फलम् ॥ ४५ ॥
यो मामतिथिमायातमातिथ्येन निमन्त्र्य च। अदत्त्वा भुक्तवान् पूर्वं तस्य ते दर्शये फलम्॥
Verse 46
एवं ब्रुवाण उत्कृत्य जटां रोषप्रदीपित: । तया स निर्ममे तस्मै कृत्यां कालानलोपमाम् ॥ ४६ ॥
एवं ब्रुवाणः क्रोधप्रदीप्तो जटामुत्कृत्य। तया स निर्ममे तस्मै कृत्यां कालानलोपमाम्॥
Verse 47
तामापतन्तीं ज्वलतीमसिहस्तां पदा भुवम् । वेपयन्तीं समुद्वीक्ष्य न चचाल पदान्नृप: ॥ ४७ ॥
तामापतन्तीं ज्वलतीमसिहस्तां पदा भुवं वेपयन्तीम्। समुद्वीक्ष्य न चचाल पदान्नृपोऽपि॥
Verse 48
प्राग्दिष्टं भृत्यरक्षायां पुरुषेण महात्मना । ददाह कृत्यां तां चक्रं क्रुद्धाहिमिव पावक: ॥ ४८ ॥
प्राग्दिष्टं भृत्यरक्षायां महात्मपुरुषेण यत्। तां कृत्यां चक्रं ददाह क्रुद्धाहिमिव पावकः॥
Verse 49
तदभिद्रवदुद्वीक्ष्य स्वप्रयासं च निष्फलम् । दुर्वास दुद्रुवे भीतो दिक्षु प्राणपरीप्सया ॥ ४९ ॥
सुदर्शनचक्रस्य स्वाभिमुखं प्रवृत्तिं स्वप्रयासस्य च निष्फलतां दृष्ट्वा दुर्वासाः मुनिर्भीतः प्राणरक्षणार्थं दिक्षु दिक्षु दुद्रुवे।
Verse 50
तमन्वधावद् भगवद्रथाङ्गं दावाग्निरुद्धूतशिखो यथाहिम् । तथानुषक्तं मुनिरीक्षमाणो गुहां विविक्षु: प्रससार मेरो: ॥ ५० ॥
भगवतो रथाङ्गं सुदर्शनं दावाग्निरुद्धूतशिखो यथाहिं तमन्वधावत्। पृष्ठे लग्नप्रायं तद्वीक्ष्य दुर्वासाः मुनिः शीघ्रं धावन् सुमेरोर्गुहां प्रविविक्षुः प्रससार।
Verse 51
दिशो नभ: क्ष्मां विवरान्समुद्रान् लोकान् सपालांस्त्रिदिवं गत: स: । यतो यतो धावति तत्र तत्र सुदर्शनं दुष्प्रसहं ददर्श ॥ ५१ ॥
आत्मरक्षणार्थं स मुनिर्दिशो नभः क्ष्मां विवरान् समुद्रान् लोकान् सपालान् त्रिदिवं च गतः। यतो यतो धावति तत्र तत्र दुष्प्रसहं सुदर्शनं पृष्ठतोऽनुगच्छन्तं ददर्श।
Verse 52
अलब्धनाथ: स सदा कुतश्चित् सन्त्रस्तचित्तोऽरणमेषमाण: । देवं विरिञ्चं समगाद्विधात- स्त्राह्यात्मयोनेऽजिततेजसो माम् ॥ ५२ ॥
कुतश्चिदप्यलब्धनाथः सन्त्रस्तचित्तोऽरणमेषमाणः दुर्वासाः मुनिर्देवं विरिञ्चं समगात्। उवाच च—“त्राहि आत्मयोने! अजिततेजसो भगवत्प्रेषितात् सुदर्शनात् माम्।”
Verse 53
श्रीब्रह्मोवाच स्थानं मदीयं सहविश्वमेतत् क्रीडावसाने द्विपरार्धसंज्ञे । भ्रूभङ्गमात्रेण हि सन्दिधक्षो: कालात्मनो यस्य तिरोभविष्यति ॥ ५३ ॥ अहं भवो दक्षभृगुप्रधाना: प्रजेशभूतेशसुरेशमुख्या: । सर्वे वयं यन्नियमं प्रपन्ना मूर्ध्न्यार्पितं लोकहितं वहाम: ॥ ५४ ॥
श्रीब्रह्मोवाच—द्विपरार्धसंज्ञे क्रीडावसाने कालात्मनो विष्णोर्भ्रूभङ्गमात्रेण सहविश्वमेतत् मदीयं स्थानं च तिरोभविष्यति। अहं भवो दक्षभृगुप्रधाना प्रजेशभूतेशसुरेशमुख्याः सर्वे वयं तस्य विष्णोर्नियमं प्रपन्ना मूर्ध्न्यार्पितं लोकहितं वहामः।
Verse 54
श्रीब्रह्मोवाच स्थानं मदीयं सहविश्वमेतत् क्रीडावसाने द्विपरार्धसंज्ञे । भ्रूभङ्गमात्रेण हि सन्दिधक्षो: कालात्मनो यस्य तिरोभविष्यति ॥ ५३ ॥ अहं भवो दक्षभृगुप्रधाना: प्रजेशभूतेशसुरेशमुख्या: । सर्वे वयं यन्नियमं प्रपन्ना मूर्ध्न्यार्पितं लोकहितं वहाम: ॥ ५४ ॥
श्रीब्रह्मोवाच—द्विपरार्धसंज्ञे क्रीडावसाने मदीयं स्थानं सह विश्वमेतत्, यस्य कालात्मनो भ्रूभङ्गमात्रेण सन्दिधक्षोः तिरोभविष्यति। अहं भवो दक्षभृगुप्रधाना प्रजेशभूतेशसुरेशमुख्याः सर्वे वयं तस्य विष्णोः परमस्य नियमान् शिरसि निधाय लोकहितार्थं वहामः।
Verse 55
प्रत्याख्यातो विरिञ्चेन विष्णुचक्रोपतापित: । दुर्वास: शरणं यात: शर्वं कैलासवासिनम् ॥ ५५ ॥
विरिञ्चेन प्रत्याख्यातो विष्णुचक्रोपतापितः। दुर्वासाः शरणं यातः शर्वं कैलासवासिनम्॥
Verse 56
श्रीशङ्कर उवाच वयं न तात प्रभवाम भूम्नि यस्मिन् परेऽन्येऽप्यजजीवकोशा: । भवन्ति काले न भवन्ति हीदृशा: सहस्रशो यत्र वयं भ्रमाम: ॥ ५६ ॥
श्रीशङ्कर उवाच—वयं न तात प्रभवाम भूम्नि यस्मिन् परेऽन्येऽप्यजजीवकोशाः। भवन्ति काले न भवन्ति हीदृशाः सहस्रशो यत्र वयं भ्रमामः॥
Verse 57
अहं सनत्कुमारश्च नारदो भगवानज: । कपिलोऽपान्तरतमो देवलो धर्म आसुरि: ॥ ५७ ॥ मरीचिप्रमुखाश्चान्ये सिद्धेशा: पारदर्शना: । विदाम न वयं सर्वे यन्मायां माययावृता: ॥ ५८ ॥ तस्य विश्वेश्वरस्येदं शस्त्रं दुर्विषहं हि न: । तमेवं शरणं याहि हरिस्ते शं विधास्यति ॥ ५९ ॥
अहं सनत्कुमारश्च नारदो भगवानजः कपिलोऽपान्तरतमो देवलो धर्म आसुरिः। मरीचिप्रमुखाश्चान्ये सिद्धेशा पारदर्शिनः—विदाम न वयं सर्वे यन्मायां माययावृताः। तस्य विश्वेश्वरस्येदं शस्त्रं दुर्विषहं हि नः; तमेवं शरणं याहि, हरिस्ते शं विधास्यति॥
Verse 58
अहं सनत्कुमारश्च नारदो भगवानज: । कपिलोऽपान्तरतमो देवलो धर्म आसुरि: ॥ ५७ ॥ मरीचिप्रमुखाश्चान्ये सिद्धेशा: पारदर्शना: । विदाम न वयं सर्वे यन्मायां माययावृता: ॥ ५८ ॥ तस्य विश्वेश्वरस्येदं शस्त्रं दुर्विषहं हि न: । तमेवं शरणं याहि हरिस्ते शं विधास्यति ॥ ५९ ॥
अहं सनत्कुमारश्च नारदो भगवानजः कपिलोऽपान्तरतमो देवलो धर्म आसुरिः। मरीचिप्रमुखाश्चान्ये सिद्धेशा पारदर्शिनः—विदाम न वयं सर्वे यन्मायां माययावृताः। तस्य विश्वेश्वरस्येदं शस्त्रं दुर्विषहं हि नः; तमेवं शरणं याहि, हरिस्ते शं विधास्यति॥
Verse 59
अहं सनत्कुमारश्च नारदो भगवानज: । कपिलोऽपान्तरतमो देवलो धर्म आसुरि: ॥ ५७ ॥ मरीचिप्रमुखाश्चान्ये सिद्धेशा: पारदर्शना: । विदाम न वयं सर्वे यन्मायां माययावृता: ॥ ५८ ॥ तस्य विश्वेश्वरस्येदं शस्त्रं दुर्विषहं हि न: । तमेवं शरणं याहि हरिस्ते शं विधास्यति ॥ ५९ ॥
अहं सनत्कुमारो नारदो भगवानजः कपिलोऽपान्तरतमो देवलो धर्म आसुरिर्मरीचिप्रमुखाश्च सिद्धेशाः पारदर्शिनश्च—वयं सर्वेऽपि भगवन्मायया आवृताः तस्य मायाविस्तारं न विद्मः। अस्य विश्वेश्वरस्य शस्त्रं सुदर्शनं नोऽपि दुर्विषहम्; अतः त्वं तमेव शरणं याहि—हरिर्नूनं ते शिवं विधास्यति।
Verse 60
ततो निराशो दुर्वास: पदं भगवतो ययौ । वैकुण्ठाख्यं यदध्यास्ते श्रीनिवास: श्रिया सह ॥ ६० ॥
ततो दुर्वासाः शिवाश्रयादपि निराशो भगवतः पदं ययौ—वैकुण्ठाख्यं धाम यत्र श्रीनिवासो नारायणः श्रिया सहाध्यास्ते।
Verse 61
सन्दह्यमानोऽजितशस्त्रवह्निना तत्पादमूले पतित: सवेपथु: । आहाच्युतानन्त सदीप्सित प्रभो कृतागसं माव हि विश्वभावन ॥ ६१ ॥
सुदर्शनशस्त्रवह्निना सन्दह्यमानो दुर्वासाः सवेपथुः तद्भगवतः पादमूले पतितः। स उवाच—अच्युतानन्त प्रभो विश्वभावन, त्वमेव भक्तानां परमेष्टः; अहं कृतागस्मि, मां रक्ष।
Verse 62
अजानता ते परमानुभावं कृतं मयाघं भवत: प्रियाणाम् । विधेहि तस्यापचितिं विधात- र्मुच्येत यन्नाम्न्युदिते नारकोऽपि ॥ ६२ ॥
अजानता ते परमानुभावं मया भवत्प्रियाणामपराधः कृतः। तस्यापचितिं विधेहि विधातर्; यन्नाम्न्युदिते नारकोऽपि मुच्यते, तया कृपया मां विमोचय।
Verse 63
श्रीभगवानुवाच अहं भक्तपराधीनो ह्यस्वतन्त्र इव द्विज । साधुभिर्ग्रस्तहृदयो भक्तैर्भक्तजनप्रिय: ॥ ६३ ॥
श्रीभगवानुवाच—अहं भक्तपराधीनो ह्यस्वतन्त्र इव द्विज। साधुभिर्ग्रस्तहृदयो भक्तैर्भक्तजनप्रियः॥
Verse 64
नाहमात्मानमाशासे मद्भक्तै: साधुभिर्विना । श्रियं चात्यन्तिकीं ब्रह्मन् येषां गतिरहं परा ॥ ६४ ॥
हे ब्रह्मन्! मद्भक्तैः साधुभिर्विना नाहम् आत्मानम् आशासे; येषां गतिरहं परा, तेषां विना श्रियं चात्यन्तिकीं ब्रह्मानन्दं च नाभिलषे॥
Verse 65
ये दारागारपुत्राप्तप्राणान् वित्तमिमं परम् । हित्वा मां शरणं याता: कथं तांस्त्यक्तुमुत्सहे ॥ ६५ ॥
ये दारागारपुत्राप्तप्राणान् वित्तमिमं परं च हित्वा मामेव शरणं याताḥ, तान् अहं कथं त्यक्तुम् उत्सहे॥
Verse 66
मयि निर्बद्धहृदया: साधव: समदर्शना: । वशीकुर्वन्ति मां भक्त्या सत्स्त्रिय: सत्पतिं यथा ॥ ६६ ॥
मयि निर्बद्धहृदयाḥ साधवः समदर्शनाḥ भक्त्या मां वशीकुर्वन्ति, सत्स्त्रियः सत्पतिं यथा॥
Verse 67
मत्सेवया प्रतीतं ते सालोक्यादिचतुष्टयम् । नेच्छन्ति सेवया पूर्णा: कुतोऽन्यत् कालविप्लुतम् ॥ ६७ ॥
मत्सेवया प्रतीतं ते सालोक्यादिचतुष्टयम्; सेवया पूर्णा न इच्छन्ति, कुतोऽन्यत् कालविप्लुतम्॥
Verse 68
साधवो हृदयं मह्यं साधूनां हृदयं त्वहम् । मदन्यत् ते न जानन्ति नाहं तेभ्यो मनागपि ॥ ६८ ॥
साधवो हृदयं मह्यं साधूनां हृदयं त्वहम्; मदन्यत् ते न जानन्ति नाहं तेभ्यो मनागपि॥
Verse 69
उपायं कथयिष्यामि तव विप्र शृणुष्व तत् । अयं ह्यात्माभिचारस्ते यतस्तं याहि मा चिरम् । साधुषु प्रहितं तेज: प्रहर्तु: कुरुतेऽशिवम् ॥ ६९ ॥
उपायं ते ब्रवीमि विप्र, शृणु मे वचः। अम्बरीषमहाराजस्यापचारात् त्वं स्वात्मद्रोहं कृतवान्; तस्मात् तं शीघ्रं गच्छ, मा चिरम्। साधुषु प्रहितं तेजः प्रहर्तुरेवाशिवं करोति—विषयः न, कर्तैव पीड्यते।
Verse 70
तपो विद्या च विप्राणां नि:श्रेयसकरे उभे । ते एव दुर्विनीतस्य कल्पेते कर्तुरन्यथा ॥ ७० ॥
तपो विद्या च विप्राणां उभे नि:श्रेयसकरे। किन्तु दुर्विनीतस्य त एव कर्तुरन्यथा—महाभयावहे भवतः।
Verse 71
ब्रह्मंस्तद् गच्छ भद्रं ते नाभागतनयं नृपम् । क्षमापय महाभागं तत: शान्तिर्भविष्यति ॥ ७१ ॥
ब्रह्मन्, तद्गच्छ भद्रं ते, नाभागतनयं नृपम्। महाभागं क्षमापय; ततः शान्तिर्भविष्यति।
Frequently Asked Questions
The text frames it as deliberate deceit rooted in the assumption that Nābhāga would not return from prolonged residence at his spiritual master’s place. Their act illustrates how material inheritance disputes arise from adharma and misjudgment, while the Bhāgavata redirects the plot toward a higher inheritance—mantra, dharma, and divine favor—showing that true prosperity comes through obedience to righteous counsel and recognition of the Lord’s order.
He is identified through Nābhāga’s father’s śāstric reasoning as Lord Śiva’s representative (indeed Śiva’s presence/claim), because remnants and shares connected to the Dakṣa-yajña were allotted to Śiva. The episode teaches that yajña proceeds by ordained distributions (bhāga), and that prosperity becomes secure only when one honors the rightful divine share rather than asserting possessiveness.
Śiva appears as dharma-rakṣaka and mantra-jña (knower of Vedic mantras), affirming truthfulness and rewarding humility. The Bhāgavata commonly presents Śiva as the greatest Vaiṣṇava and as an empowered guardian within the Lord’s cosmic administration. Here, Śiva’s gift and instruction reinforce that devotion is protected across the divine hierarchy when one acts without envy and with surrender.
Ambarīṣa’s model assigns each sense to a concrete devotional act—mind in remembrance, speech in kīrtana, hands in temple service, ears in śravaṇa, eyes in darśana and tīrtha, smell with tulasī, tongue with prasāda, legs in pilgrimage, head in obeisance, and desires in service. This is emphasized to show a practical blueprint of bhakti as total life-integration (not mere belief), producing vairāgya and steadiness even amid royal opulence.
He faced a dharma-saṅkaṭa (ethical dilemma): honoring a guest-brāhmaṇa versus not missing the Dvādaśī window to properly conclude the Ekādaśī vow. Consulting learned brāhmaṇas, he followed the nuanced rule that sipping water can count as both ‘eating’ and ‘not eating,’ preserving the vow without intentional disrespect. The later conflict arises not from Ambarīṣa’s pride but from Durvāsā’s misreading and anger—setting the stage for the doctrine that the Lord’s protection stands with the devotee and that vaiṣṇava-aparādha rebounds upon the offender.