Adhyaya 18
Yayāti, Devayānī, Śarmiṣṭhā, and the Exchange of Youth: The Unsatisfied Nature of Desire
चन्द्रवंशानुचरिते शुकदेवः नहुषस्य पुत्रान् वर्णयति। यतिः राज्यं परित्यज्य वैराग्यं जगाम, तस्मात् ययातिः राज्यं प्राप। शचीं प्रति अपराधात् नहुषः शापेन अजगरत्वं प्राप्तः—संयमहीनस्य ऐश्वर्यस्य पतनहेतुत्वं दर्शयन्। ततः देवयानी-शर्मिष्ठयोः कलहः; देवयानी कूपे निपातिता, ययातिना दैवात् उद्धृता। हस्तग्रहणं विवाहबन्धं मन्यमाना, ब्राह्मणं न वरयिष्ये इति पूर्वशापबद्धा देवयानी ययातिं पतिं याचते; ययातिः प्रतिलोमदोषं ज्ञात्वापि स्वीकरोति। शुक्राचार्यः विवाहं विधाय, शर्मिष्ठया सह संगमं मा कार्षीः इति कठोरं शशास; तथापि ययातिः शर्मिष्ठायां पुत्रं जनयति, देवयानी क्रुद्धा, ततो ययातिः अकालवृद्धत्वशापं लभते। उपायः—यः कश्चित् पुत्रः स्वयौवनं दास्यति तेन वृद्धत्वविनिमयः; चत्वारः नाङ्गीकुर्वन्ति, पूरुः पितृधर्मेण स्वीकृत्य आदर्शं दर्शयति। ययातिः दीर्घकालं भोगान् अनुभूय यज्ञान् अकरोत्, वासुदेवं समर्चयत्, तथापि कामस्य अतृप्तिं अनुभूय—कामा अनन्ततृष्णा, तृप्तिः भगवद्भजन-वैराग्ययोः इति बोधाय भूमिं रचयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच यतिर्ययाति: संयातिरायतिर्वियति: कृति: । षडिमे नहुषस्यासन्निन्द्रियाणीव देहिन: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—हे राजन् परीक्षित्, देहिन इन्द्रियाणि षड्यथा, तथा नहुषस्य षट् पुत्रा आसन्—यतिः, ययातिः, संयातिः, आयतिः, वियतिः, कृतिः।
Verse 2
राज्यं नैच्छद् यति: पित्रा दत्तं तत्परिणामवित् । यत्र प्रविष्ट: पुरुष आत्मानं नावबुध्यते ॥ २ ॥
यतिः पित्रा दत्तं राज्यं न ऐच्छत्, तत्परिणामवित्; राजपदे प्रविष्टः पुरुषः आत्मतत्त्वं न अवबुध्यते इति स ज्ञातवान्।
Verse 3
पितरि भ्रंशिते स्थानादिन्द्राण्या धर्षणाद्द्विजै: । प्रापितेऽजगरत्वं वै ययातिरभवन्नृप: ॥ ३ ॥
इन्द्राण्याः शचीदेव्याः धर्षणात् नाहुषः स्थानात् भ्रंशितः; द्विजैः शप्तः स अजगरत्वं प्रापितः, तस्मात् ययातिः नृपोऽभवत्।
Verse 4
चतसृष्वादिशद् दिक्षु भ्रातृन् भ्राता यवीयस: । कृतदारो जुगोपोर्वीं काव्यस्य वृषपर्वण: ॥ ४ ॥
ययातिः चतसृषु दिक्षु यवीयसः भ्रातॄन् आधिशद्; स्वयं काव्यस्य देवयानीं वृषपर्वणः शर्मिष्ठां च विवाह्य, सर्वां उर्वीं जुगोप।
Verse 5
श्रीराजोवाच ब्रह्मर्षिर्भगवान् काव्य: क्षत्रबन्धुश्च नाहुष: । राजन्यविप्रयो: कस्माद् विवाह: प्रतिलोमक: ॥ ५ ॥
श्रीराजोवाच—भगवान् काव्यः ब्रह्मर्षिः, नाहुषोऽपि क्षत्रबन्धुः; राजन्यविप्रयोः प्रतिलोमकः विवाहः कस्मात् अभवत्?
Verse 6
श्रीशुक उवाच एकदा दानवेन्द्रस्य शर्मिष्ठा नाम कन्यका । सखीसहस्रसंयुक्ता गुरुपुत्र्या च भामिनी ॥ ६ ॥ देवयान्या पुरोद्याने पुष्पितद्रुमसङ्कुले । व्यचरत्कलगीतालिनलिनीपुलिनेऽबला ॥ ७ ॥
श्रीशुक उवाच—एकदा दानवेन्द्रस्य वृषपर्वणः कन्यका शर्मिष्ठा, सखीसहस्रसंयुक्ता, गुरुपुत्र्या देवयान्या सह उद्याने विचचार; तत् पुरोद्याने पुष्पितद्रुमसङ्कुले नलिनीपुलिने कलगीतालिभिः मधुपैश्च रम्ये।
Verse 7
श्रीशुक उवाच एकदा दानवेन्द्रस्य शर्मिष्ठा नाम कन्यका । सखीसहस्रसंयुक्ता गुरुपुत्र्या च भामिनी ॥ ६ ॥ देवयान्या पुरोद्याने पुष्पितद्रुमसङ्कुले । व्यचरत्कलगीतालिनलिनीपुलिनेऽबला ॥ ७ ॥
श्रीशुक उवाच—एकदा दानवेन्द्रस्य वृषपर्वणः कन्या शर्मिष्ठा नाम, स्वभावतः कोपना अपि भोली, गुरुपुत्र्या देवयान्या सह सखीसहस्रैः समन्विता राजोद्यानं विचचार। तत् पुरोद्याने पुष्पफलद्रुमसङ्कुले, मधुरकलगीतालिभृङ्गनिनादिते, नलिनीपुलिनेषु सा अबला व्यचरत्।
Verse 8
ता जलाशयमासाद्य कन्या: कमललोचना: । तीरे न्यस्य दुकूलानि विजह्रु: सिञ्चतीर्मिथ: ॥ ८ ॥
ताः कन्याः कमललोचनाः जलाशयं समासाद्य तीरं प्राप्य दुकूलानि तत्र न्यस्य, स्नानक्रीडार्थं परस्परं जलैः सिञ्चन्त्यः विजह्रुः।
Verse 9
वीक्ष्य व्रजन्तं गिरिशं सह देव्या वृषस्थितम् । सहसोत्तीर्य वासांसि पर्यधुर्व्रीडिता: स्त्रिय: ॥ ९ ॥
क्रीडन्त्यः ताः सहसा गिरिशं देव्या सह वृषस्थितं गच्छन्तं ददृशुः। नग्नत्वलज्जया स्त्रियः त्वरितमुत्तीर्य वासांसि आदाय परिधाय च आत्मानं आच्छादयामासुः।
Verse 10
शर्मिष्ठाजानती वासो गुरुपुत्र्या: समव्ययत् । स्वीयं मत्वा प्रकुपिता देवयानीदमब्रवीत् ॥ १० ॥
शर्मिष्ठा अजानती गुरुपुत्र्याः देवयान्याः वासः स्वीयं मत्वा परिधाय समव्ययत्। तेन देवयानी प्रकुपिता सती इदं वचनमब्रवीत्।
Verse 11
अहो निरीक्ष्यतामस्या दास्या: कर्म ह्यसाम्प्रतम् । अस्मद्धार्यं धृतवती शुनीव हविरध्वरे ॥ ११ ॥
अहो, अस्याः दास्याः शर्मिष्ठायाः असाम्प्रतं कर्म पश्यत! मर्यादां निराकृत्य अस्मद्धार्यं वासः धृतवती—यथा शुनी हविरध्वरे घृतं हरति।
Verse 12
यैरिदं तपसा सृष्टं मुखं पुंस: परस्य ये । धार्यते यैरिह ज्योति: शिव: पन्था: प्रदर्शित: ॥ १२ ॥ यान् वन्दन्त्युपतिष्ठन्ते लोकनाथा: सुरेश्वरा: । भगवानपि विश्वात्मा पावन: श्रीनिकेतन: ॥ १३ ॥ वयं तत्रापि भृगव: शिष्योऽस्या न: पितासुर: । अस्मद्धार्यं धृतवती शूद्रो वेदमिवासती ॥ १४ ॥
यैरिदं तपसा सृष्टं मुखं पुंस: परस्य ये । धार्यते यैरिह ज्योति: शिव: पन्था: प्रदर्शित: ॥ १२ ॥ यान् वन्दन्त्युपतिष्ठन्ते लोकनाथा: सुरेश्वरा: । भगवानपि विश्वात्मा पावन: श्रीनिकेतन: ॥ १३ ॥ वयं तत्रापि भृगव: शिष्योऽस्या न: पितासुर: । अस्मद्धार्यं धृतवती शूद्रो वेदमिवासती ॥ १४ ॥
Verse 13
यैरिदं तपसा सृष्टं मुखं पुंस: परस्य ये । धार्यते यैरिह ज्योति: शिव: पन्था: प्रदर्शित: ॥ १२ ॥ यान् वन्दन्त्युपतिष्ठन्ते लोकनाथा: सुरेश्वरा: । भगवानपि विश्वात्मा पावन: श्रीनिकेतन: ॥ १३ ॥ वयं तत्रापि भृगव: शिष्योऽस्या न: पितासुर: । अस्मद्धार्यं धृतवती शूद्रो वेदमिवासती ॥ १४ ॥
यैरिदं तपसा सृष्टं मुखं पुंस: परस्य ये । धार्यते यैरिह ज्योति: शिव: पन्था: प्रदर्शित: ॥ १२ ॥ यान् वन्दन्त्युपतिष्ठन्ते लोकनाथा: सुरेश्वरा: । भगवानपि विश्वात्मा पावन: श्रीनिकेतन: ॥ १३ ॥ वयं तत्रापि भृगव: शिष्योऽस्या न: पितासुर: । अस्मद्धार्यं धृतवती शूद्रो वेदमिवासती ॥ १४ ॥
Verse 14
यैरिदं तपसा सृष्टं मुखं पुंस: परस्य ये । धार्यते यैरिह ज्योति: शिव: पन्था: प्रदर्शित: ॥ १२ ॥ यान् वन्दन्त्युपतिष्ठन्ते लोकनाथा: सुरेश्वरा: । भगवानपि विश्वात्मा पावन: श्रीनिकेतन: ॥ १३ ॥ वयं तत्रापि भृगव: शिष्योऽस्या न: पितासुर: । अस्मद्धार्यं धृतवती शूद्रो वेदमिवासती ॥ १४ ॥
यैरिदं तपसा सृष्टं मुखं पुंस: परस्य ये । धार्यते यैरिह ज्योति: शिव: पन्था: प्रदर्शित: ॥ १२ ॥ यान् वन्दन्त्युपतिष्ठन्ते लोकनाथा: सुरेश्वरा: । भगवानपि विश्वात्मा पावन: श्रीनिकेतन: ॥ १३ ॥ वयं तत्रापि भृगव: शिष्योऽस्या न: पितासुर: । अस्मद्धार्यं धृतवती शूद्रो वेदमिवासती ॥ १४ ॥
Verse 15
एवं क्षिपन्तीं शर्मिष्ठा गुरुपुत्रीमभाषत । रुषा श्वसन्त्युरङ्गीव धर्षिता दष्टदच्छदा ॥ १५ ॥
एवं क्षिपन्तीं शर्मिष्ठा गुरुपुत्रीमभाषत । रुषा श्वसन्त्युरङ्गीव धर्षिता दष्टदच्छदा ॥ १५ ॥
Verse 16
आत्मवृत्तमविज्ञाय कत्थसे बहु भिक्षुकि । किं न प्रतीक्षसेऽस्माकं गृहान् बलिभुजो यथा ॥ १६ ॥
आत्मवृत्तमविज्ञाय कत्थसे बहु भिक्षुकि । किं न प्रतीक्षसेऽस्माकं गृहान् बलिभुजो यथा ॥ १६ ॥
Verse 17
एवंविधै: सुपरुषै: क्षिप्त्वाचार्यसुतां सतीम् । शर्मिष्ठा प्राक्षिपत् कूपे वासश्चादाय मन्युना ॥ १७ ॥
एवंविधैः कठोरवचोभिः शर्मिष्ठा शुकाचार्यसुतां सतीं देवयानीं परुषं निन्दित्वा, क्रोधेन तस्या वासांसि अपहृत्य कूपे प्राक्षिपत्।
Verse 18
तस्यां गतायां स्वगृहं ययातिर्मृगयां चरन् । प्राप्तो यदृच्छया कूपे जलार्थी तां ददर्श ह ॥ १८ ॥
तस्यां कूपे क्षिप्तायां शर्मिष्ठा स्वगृहं जगाम। अथ ययातिर्नृपो मृगयां चरन् जलार्थी यदृच्छया कूपं प्राप्तो देवयानीं तत्र ददर्श।
Verse 19
दत्त्वा स्वमुत्तरं वासस्तस्यै राजा विवाससे । गृहीत्वा पाणिना पाणिमुज्जहार दयापर: ॥ १९ ॥
कूपे विवाससं देवयानीं दृष्ट्वा राजा तस्यै स्वमुत्तरं वासो दत्त्वा, दयापरः स्वहस्तेन तस्या हस्तं गृहीत्वा तामुज्जहार।
Verse 20
तं वीरमाहौशनसी प्रेमनिर्भरया गिरा । राजंस्त्वया गृहीतो मे पाणि: परपुरञ्जय ॥ २० ॥ हस्तग्राहोऽपरो मा भूद् गृहीतायास्त्वया हि मे । एष ईशकृतो वीर सम्बन्धो नौ न पौरुष: ॥ २१ ॥
प्रेमनिर्भरया गिरा औशनसी तमाह— “राजन्, परपुरञ्जय, त्वया मे पाणिर्गृहीतः; तेनाहं त्वया स्वीकृता। मम हस्तग्राहोऽपरो मा भूत्; ईशकृतोऽयं वीर सम्बन्धो नौ, न पौरुषकृतः।”
Verse 21
तं वीरमाहौशनसी प्रेमनिर्भरया गिरा । राजंस्त्वया गृहीतो मे पाणि: परपुरञ्जय ॥ २० ॥ हस्तग्राहोऽपरो मा भूद् गृहीतायास्त्वया हि मे । एष ईशकृतो वीर सम्बन्धो नौ न पौरुष: ॥ २१ ॥
प्रेमनिर्भरया गिरा औशनसी तमाह— “राजन्, परपुरञ्जय, त्वया मे पाणिर्गृहीतः; तेनाहं त्वया स्वीकृता। मम हस्तग्राहोऽपरो मा भूत्; ईशकृतोऽयं वीर सम्बन्धो नौ, न पौरुषकृतः।”
Verse 22
यदिदं कूपमग्नाया भवतो दर्शनं मम । न ब्राह्मणो मे भविता हस्तग्राहो महाभुज । कचस्य बार्हस्पत्यस्य शापाद् यमशपं पुरा ॥ २२ ॥
यदिदं कूपमग्नाया मम भवतो दर्शनं जातम्, तद् दैवेनैव विनिर्मितम्। कचं बार्हस्पत्यं शप्तवत्याः मम शापात् स मामशपत्—“ब्राह्मणो न ते पतिः भविष्यति” इति। अतः, महाभुज, ब्राह्मणपत्नीभावो मम न सम्भवति॥
Verse 23
ययातिरनभिप्रेतं दैवोपहृतमात्मन: । मनस्तु तद्गतं बुद्ध्वा प्रतिजग्राह तद्वच: ॥ २३ ॥
ययातिः शास्त्रविहितत्वाभावाद् तद् विवाहं नाभिरोचयत्; किन्तु दैवोपहृतं तद् मन्यमानः, देवयानीरूपसौन्दर्ये मनः प्रसक्तं विदित्वा, तद्वचः प्रतिजग्राह॥
Verse 24
गते राजनि सा धीरे तत्र स्म रुदती पितु: । न्यवेदयत्तत: सर्वमुक्तं शर्मिष्ठया कृतम् ॥ २४ ॥
राजनि तत्र गते, सा धीरा देवयानी पितुः समीपं रुदती प्रत्यागच्छत्। शर्मिष्ठया कृतं सर्वं, कूपे निक्षेपणं च राज्ञा उद्धरणं च, तत् सर्वं शुक्राचार्याय न्यवेदयत्॥
Verse 25
दुर्मना भगवान् काव्य: पौरोहित्यं विगर्हयन् । स्तुवन् वृत्तिं च कापोतीं दुहित्रा स ययौ पुरात् ॥ २५ ॥
तद् श्रुत्वा भगवान् काव्यः (शुक्राचार्यः) दुर्मना अभवत्। पौरोहित्यवृत्तिं विगर्हयन्, कापोतीं च उञ्छवृत्तिं स्तुवन्, स दुहित्रा सह पुरात् गृहात् निर्जगाम॥
Verse 26
वृषपर्वा तमाज्ञाय प्रत्यनीकविवक्षितम् । गुरुं प्रसादयन् मूर्ध्ना पादयो: पतित: पथि ॥ २६ ॥
वृषपर्वा तं प्रत्यनीकविवक्षितं (दण्डशापार्थं आगच्छन्तं) ज्ञात्वा, गुरुम् प्रसादयितुं गृहागमनात् पूर्वमेव पथि निर्गत्य, मूर्ध्ना पादयोः पतितः, तस्य क्रोधं निरोध्य प्रसादयामास॥
Verse 27
क्षणार्धमन्युर्भगवान् शिष्यं व्याचष्ट भार्गव: । कामोऽस्या: क्रियतां राजन् नैनां त्यक्तुमिहोत्सहे ॥ २७ ॥
क्षणार्धमन्युर्भगवान् भार्गवः शिष्यं व्याचष्ट; तुष्टः स वृṣपर्वाणं राजानमुवाच—राजन्, देवयान्याः कामं पूरय; सा मम दुहिता, नैनामिह त्यक्तुं वा उपेक्षितुं वा शक्नोमि।
Verse 28
तथेत्यवस्थिते प्राह देवयानी मनोगतम् । पित्रा दत्ता यतो यास्ये सानुगा यातु मामनु ॥ २८ ॥
तथेत्यवस्थिते राजनि देवयानी मनोगतं प्राह—यदा पित्रा दत्ता गमिष्यामि, तदा सानुगा शर्मिष्ठा मामनु यातु दासीभावेन।
Verse 29
पित्रादत्तादेवयान्यै शर्मिष्ठासानुगातदा । स्वानां तत् सङ्कटं वीक्ष्य तदर्थस्य च गौरवम् । देवयानीं पर्यचरत् स्त्रीसहस्रेण दासवत् ॥ २९ ॥
तदा वृṣपर्वा स्वानां सङ्कटं वीक्ष्य तदर्थस्य च गौरवं च; देवयान्यै पित्रादत्तां शर्मिष्ठां सानुगां दत्त्वा, देवयानीं स्त्रीसहस्रेण सह दासवत् पर्यचरत्।
Verse 30
नाहुषाय सुतां दत्त्वा सह शर्मिष्ठयोशना । तमाह राजञ्छर्मिष्ठामाधास्तल्पे न कर्हिचित् ॥ ३० ॥
नाहुषाय देवयानीं दत्त्वा सह शर्मिष्ठया उशनाः; राजानमाह—राजन्, शर्मिष्ठां कदाचिदपि तव शयने मा आधाः।
Verse 31
विलोक्यौशनसीं राजञ्छर्मिष्ठा सुप्रजां क्वचित् । तमेव वव्रे रहसि सख्या: पतिमृतौ सती ॥ ३१ ॥
राजन् परीक्षित्, औशनसीं सुप्रजां विलोक्य शर्मिष्ठा कदाचित् ऋतुकाले; रहसि तमेव सख्याः पतिं वव्रे—ममापि पुत्रं जनयितुं मां समर्थय।
Verse 32
राजपुत्र्यार्थितोऽपत्ये धर्मं चावेक्ष्य धर्मवित् । स्मरञ्छुक्रवच: काले दिष्टमेवाभ्यपद्यत ॥ ३२ ॥
राजपुत्र्या शर्मिष्ठया पुत्रार्थं याचितो ययातिर्धर्मवित् धर्मं चावेक्ष्य, शुक्रवचः स्मरन्नपि काले दिष्टमेव मन्वानः तस्या अभिलाषं पूरयामास।
Verse 33
यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत । द्रुह्युं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी ॥ ३३ ॥
देवयानी यदुं तुर्वसुं च जनयामास; वार्षपर्वण्याः दुहिता शर्मिष्ठा तु द्रुह्युं चानुं च पूरुं च प्रसूता।
Verse 34
गर्भसम्भवमासुर्या भर्तुर्विज्ञाय मानिनी । देवयानी पितुर्गेहं ययौ क्रोधविमूर्छिता ॥ ३४ ॥
आसुर्या मानिनी देवयानी भर्तुः शर्मिष्ठागर्भसम्भवं परतः श्रुत्वा क्रोधविमूर्छिता सती पितुर्गृहं जगाम।
Verse 35
प्रियामनुगत: कामी वचोभिरुपमन्त्रयन् । न प्रसादयितुं शेके पादसंवाहनादिभि: ॥ ३५ ॥
कामी ययातिः प्रियामनुगतः सन् वचोभिरुपमन्त्रयन्, पादसंवाहनादिभिश्च तां प्रसादयितुं न शशाक।
Verse 36
शुक्रस्तमाह कुपित: स्त्रीकामानृतपूरुष । त्वां जरा विशतां मन्द विरूपकरणी नृणाम् ॥ ३६ ॥
शुक्रः कुपितस्तमाह— “स्त्रीकामानृतपूरुष! मन्द! त्वां जरा विशतां नृणां विरूपकरणी च।” इति शापं ददौ।
Verse 37
श्रीययातिरुवाच अतृप्तोऽस्म्यद्य कामानां ब्रह्मन् दुहितरि स्म ते । व्यत्यस्यतां यथाकामं वयसा योऽभिधास्यति ॥ ३७ ॥
श्रीययातिरुवाच अतृप्तोऽस्म्यद्य कामानां ब्रह्मन् दुहितरि स्म ते । व्यत्यस्यतां यथाकामं वयसा योऽभिधास्यति ॥ ३७ ॥
Verse 38
इति लब्धव्यवस्थान: पुत्रं ज्येष्ठमवोचत । यदो तात प्रतीच्छेमां जरां देहि निजं वय: ॥ ३८ ॥
इति लब्धव्यवस्थान: पुत्रं ज्येष्ठमवोचत । यदो तात प्रतीच्छेमां जरां देहि निजं वय: ॥ ३८ ॥
Verse 39
मातामहकृतां वत्स न तृप्तो विषयेष्वहम् । वयसा भवदीयेन रंस्ये कतिपया: समा: ॥ ३९ ॥
मातामहकृतां वत्स न तृप्तो विषयेष्वहम् । वयसा भवदीयेन रंस्ये कतिपया: समा: ॥ ३९ ॥
Verse 40
श्रीयदुरुवाच नोत्सहे जरसा स्थातुमन्तरा प्राप्तया तव । अविदित्वा सुखं ग्राम्यं वैतृष्ण्यं नैति पूरुष: ॥ ४० ॥
श्रीयदुरुवाच नोत्सहे जरसा स्थातुमन्तरा प्राप्तया तव । अविदित्वा सुखं ग्राम्यं वैतृष्ण्यं नैति पूरुष: ॥ ४० ॥
Verse 41
तुर्वसुश्चोदित: पित्रा द्रुह्युश्चानुश्च भारत । प्रत्याचख्युरधर्मज्ञा ह्यनित्ये नित्यबुद्धय: ॥ ४१ ॥
तुर्वसुश्चोदित: पित्रा द्रुह्युश्चानुश्च भारत । प्रत्याचख्युरधर्मज्ञा ह्यनित्ये नित्यबुद्धय: ॥ ४१ ॥
Verse 42
अपृच्छत् तनयं पूरुं वयसोनं गुणाधिकम् । न त्वमग्रजवद् वत्स मां प्रत्याख्यातुमर्हसि ॥ ४२ ॥
अपृच्छत् तनयं पूरुं वयसोनं गुणाधिकम् । न त्वमग्रजवद् वत्स मां प्रत्याख्यातुमर्हसि ॥ ४२ ॥
Verse 43
श्रीपूरुरुवाच को नु लोके मनुष्येन्द्र पितुरात्मकृत: पुमान् । प्रतिकर्तुं क्षमो यस्य प्रसादाद् विन्दते परम् ॥ ४३ ॥
श्रीपूरुरुवाच को नु लोके मनुष्येन्द्र पितुरात्मकृत: पुमान् । प्रतिकर्तुं क्षमो यस्य प्रसादाद् विन्दते परम् ॥ ४३ ॥
Verse 44
उत्तमश्चिन्तितं कुर्यात् प्रोक्तकारी तु मध्यम: । अधमोऽश्रद्धया कुर्यादकर्तोच्चरितं पितु: ॥ ४४ ॥
उत्तमश्चिन्तितं कुर्यात् प्रोक्तकारी तु मध्यम: । अधमोऽश्रद्धया कुर्यादकर्तोच्चरितं पितु: ॥ ४४ ॥
Verse 45
इति प्रमुदित: पूरु: प्रत्यगृह्णाज्जरां पितु: । सोऽपि तद्वयसा कामान् यथावज्जुजुषे नृप ॥ ४५ ॥
इति प्रमुदित: पूरु: प्रत्यगृह्णाज्जरां पितु: । सोऽपि तद्वयसा कामान् यथावज्जुजुषे नृप ॥ ४५ ॥
Verse 46
सप्तद्वीपपति: सम्यक् पितृवत् पालयन् प्रजा: । यथोपजोषं विषयाञ्जुजुषेऽव्याहतेन्द्रिय: ॥ ४६ ॥
सप्तद्वीपपति: सम्यक् पितृवत् पालयन् प्रजा: । यथोपजोषं विषयाञ्जुजुषेऽव्याहतेन्द्रिय: ॥ ४६ ॥
Verse 47
देवयान्यप्यनुदिनं मनोवाग्देहवस्तुभि: । प्रेयस: परमां प्रीतिमुवाह प्रेयसी रह: ॥ ४७ ॥
देवयानीऽपि नित्यं मनोवाग्देहवस्तुभिः रहसि प्रेयसे परमां प्रीतिं दिव्यसुखं च समुपाहरत्।
Verse 48
अयजद् यज्ञपुरुषं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणै: । सर्वदेवमयं देवं सर्ववेदमयं हरिम् ॥ ४८ ॥
ययातिर्नृपो यज्ञपुरुषं हरिं सर्वदेवमयं सर्ववेदमयं देवं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः सम्यगयजत्।
Verse 49
यस्मिन्निदं विरचितं व्योम्नीव जलदावलि: । नानेव भाति नाभाति स्वप्नमायामनोरथ: ॥ ४९ ॥
यस्मिन्निदं जगद्व्योम्नीव जलदावलिरिव विरचितं नानात्वेन भाति; प्रलये तु तस्मिन्नेव प्रविश्य नानात्वं न प्रकाशते—स्वप्नमायामनोरथवत्।
Verse 50
तमेव हृदि विन्यस्य वासुदेवं गुहाशयम् । नारायणमणीयांसं निराशीरयजत् प्रभुम् ॥ ५० ॥
तमेव वासुदेवं गुहाशयं हृदि विन्यस्य नारायणमणीयांसं प्रभुं निराशीः सन् ययातिरयजत्।
Verse 51
एवं वर्षसहस्राणि मन:षष्ठैर्मन:सुखम् । विदधानोऽपि नातृप्यत् सार्वभौम: कदिन्द्रियै: ॥ ५१ ॥
एवं वर्षसहस्राणि मनःषष्ठैः इन्द्रियैर्मनःसुखं विदधानोऽपि सार्वभौमो ययातिः कदिन्द्रियैर्नातृप्यत्।
Frequently Asked Questions
Śukrācārya’s curse responds to a breach of trust and dharma: Yayāti accepted Devayānī under the condition that he would not share his bed with Śarmiṣṭhā, yet he later granted Śarmiṣṭhā a son. In Bhāgavata ethics, a king’s sensual impulse becomes especially culpable when it violates a guru’s instruction and destabilizes social and familial order. The curse dramatizes that unchecked kāma produces immediate spiritual and social consequences, even for powerful rulers.
The text frames the union as daiva-arranged (providential) and constrained by Devayānī’s prior curse that she would not have a brāhmaṇa husband. Yayāti hesitates because such a marriage is not the standard scriptural norm, but he accepts due to the circumstances and attraction. The narrative does not present pratiloma as an ideal; rather, it uses the irregularity to foreground moral tension—how desire, social duty, and divine arrangement can collide, producing karmic repercussions that propel spiritual instruction.
Pūru is Yayāti’s son through Śarmiṣṭhā. He is praised because he accepts his father’s old age in exchange for his own youth, embodying pitṛ-bhakti (devotion to the father) and dharmic obedience. His reasoning emphasizes that the human birth itself is received through the father and can lead to association with the Supreme Lord; thus service to the father is not mere sentiment but a sacred obligation. Pūru’s compliance also sets him up as the inheritor of the royal line’s prominence.
The chapter’s concluding thrust is that sensory enjoyment does not end desire; it multiplies it. Even with youth borrowed from Pūru, vast sovereignty, and abundant pleasures, Yayāti remains unsatisfied—illustrating the Bhāgavata principle that kāma is inherently insatiable and cannot be pacified by indulgence. The narrative prepares the reader for the turn toward vairāgya and devotion: real contentment arises when the senses and mind are redirected toward worship of Vāsudeva, the āśraya of all.