Adhyaya 1
The Dynasty of Vaivasvata Manu Begins — Ilā/Sudyumna and the Birth of Purūravā
परीक्षितः वैवस्वतमनोर् वंशविस्तरं संक्षेपेण श्रोतुम् इच्छति। शुकदेवः मनोर्वंशस्य महत्त्वं दर्शयन् शतवर्षैः अपि सर्वथा वक्तुं न शक्यमिति वदति, तथा वंशानुचरितस्य प्रसङ्गं प्रवर्तयति। स ब्रह्मादि-परम्परां पुनरुपस्थापयति—परमपुरुषः → ब्रह्मा → मरीचिः → कश्यपः → अदितिः → विवस्वान् → श्राद्धदेवो वैवस्वतो मनुः—इति। ततः मनोर्दश पुत्रान् नाम्ना निर्दिश्य सौरवंशस्य मूलं, विशेषतः इक्ष्वाकुं, स्थापयति। अनन्तरं वसिष्ठः मनोः पुत्रार्थं यज्ञं करोति; किन्तु मनोः पत्नी श्रद्धा दुहितरं याचते, ऋत्विजां विचलनेन इला जाता। वसिष्ठस्य विष्णुप्रार्थनया इला पुरुषत्वं प्राप्य सुद्युम्नो भवति। स मृगयायां मेरुसमीपे शिवस्य सुकुमारवने प्रविश्य, पार्वतीप्रीत्यर्थं कृतशासनात्, स्त्रीत्वं प्राप्नोति; ततः बुधेन सह संगमात् पुरूरवा जायते। वसिष्ठः शिवं प्रार्थयति; स मासान्तरं पुंस्त्रीभावं ददाति, राज्यं तु प्रजाः विचलयति। अन्ते सुद्युम्नः पुरूरवसं युवराजं कृत्वा वनं प्रविशति, चन्द्रवंशविस्तारस्य भूमिका भवति।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच मन्वन्तराणि सर्वाणि त्वयोक्तानि श्रुतानि मे । वीर्याण्यनन्तवीर्यस्य हरेस्तत्र कृतानि च ॥ १ ॥
श्रीराजोवाच—भगवन् शुकदेव, त्वया मन्वन्तराणि सर्वाणि विस्तरेणोक्तानि, तेषु च अनन्तवीर्यस्य हरेः अद्भुतकर्माणि; एतत् सर्वं मया श्रुतं सौभाग्येन।
Verse 2
योऽसौ सत्यव्रतो नाम राजर्षिर्द्रविडेश्वर: । ज्ञानं योऽतीतकल्पान्ते लेभे पुरुषसेवया ॥ २ ॥ स वै विवस्वत: पुत्रो मनुरासीदिति श्रुतम् । त्वत्तस्तस्य सुता:प्रोक्ता इक्ष्वाकुप्रमुखा नृपा: ॥ ३ ॥
योऽसौ सत्यव्रतो नाम राजर्षिर्द्रविडेश्वरः, स अतीतकल्पान्ते पुरुषसेवया ज्ञानं लेभे। स एव विवस्वतः पुत्रो वैवस्वतमनुः अभवत् इति श्रुतम्; त्वत्तस्तस्य सुता इक्ष्वाकुप्रमुखा नृपाः प्रोक्ता इति च अवगतम्।
Verse 3
योऽसौ सत्यव्रतो नाम राजर्षिर्द्रविडेश्वर: । ज्ञानं योऽतीतकल्पान्ते लेभे पुरुषसेवया ॥ २ ॥ स वै विवस्वत: पुत्रो मनुरासीदिति श्रुतम् । त्वत्तस्तस्य सुता:प्रोक्ता इक्ष्वाकुप्रमुखा नृपा: ॥ ३ ॥
योऽसौ सत्यव्रतो नाम राजर्षिर्द्रविडेश्वरः पूर्वकल्पान्ते पुरुषसेवया दिव्यज्ञानं लेभे। स एव विवस्वतः पुत्रो वैवस्वतो मनुरभूदिति श्रुतम्; त्वत्तो मया तदवगतं, तस्य इक्ष्वाकुप्रमुखा नृपाः पुत्रा इति च।
Verse 4
तेषां वंशं पृथग् ब्रह्मन् वंशानुचरितानि च । कीर्तयस्व महाभाग नित्यं शुश्रूषतां हि न: ॥ ४ ॥
तेषां वंशान् पृथक् ब्रह्मन् तेषां च वंशानुचरितानि महाभाग कीर्तय। नित्यं हि वयं तव श्रवणे शुश्रूषवः।
Verse 5
ये भूता ये भविष्याश्च भवन्त्यद्यतनाश्च ये । तेषां न: पुण्यकीर्तीनां सर्वेषां वद विक्रमान् ॥ ५ ॥
ये भूता ये भविष्यन्ति ये चाद्यतनाः नृपाः। तेषां नः पुण्यकीर्तीनां सर्वेषां वद विक्रमान्॥
Verse 6
श्रीसूत उवाच एवं परीक्षिता राज्ञा सदसि ब्रह्मवादिनाम् । पृष्ट: प्रोवाच भगवाञ्छुक: परमधर्मवित् ॥ ६ ॥
श्रीसूत उवाच—एवं परीक्षितो राज्ञा परीक्षिता सदसि ब्रह्मवादिनाम्। पृष्टः प्रोवाच भगवान् शुकः परमधर्मवित्॥
Verse 7
श्रीशुक उवाच श्रूयतां मानवो वंश: प्राचुर्येण परन्तप । न शक्यते विस्तरतो वक्तुं वर्षशतैरपि ॥ ७ ॥
श्रीशुक उवाच—श्रूयतां मानवो वंशः प्राचुर्येण परन्तप। न शक्यते विस्तरतो वक्तुं वर्षशतैरपि॥
Verse 8
परावरेषां भूतानामात्मा य: पुरुष: पर: । स एवासीदिदं विश्वं कल्पान्तेऽन्यन्न किञ्चन ॥ ८ ॥
परावरभेदेषु सर्वेषु भूतात्मा यः परः पुरुषः, स एव कल्पान्ते आसीत; तदा इदं विश्वं नासीत्, अन्यत् किञ्चनापि न।
Verse 9
तस्य नाभे: समभवत् पद्मकोषो हिरण्मय: । तस्मिञ्जज्ञे महाराज स्वयम्भूश्चतुरानन: ॥ ९ ॥
तस्य भगवतः नाभेः हिरण्मयः पद्मकोषः समभवत्; तस्मिन्, हे महाराज, स्वयम्भूश्चतुराननः ब्रह्मा जज्ञे।
Verse 10
मरीचिर्मनसस्तस्य जज्ञे तस्यापि कश्यप: । दाक्षायण्यां ततोऽदित्यां विवस्वानभवत् सुत: ॥ १० ॥
ब्रह्मणो मनसः मरीचिः जज्ञे; तस्यापि रेतसः कश्यपः समभवत्; दाक्षायण्यां अदित्यां तस्मात् विवस्वान् सुतोऽभवत्।
Verse 11
ततो मनु: श्राद्धदेव: संज्ञायामास भारत । श्रद्धायां जनयामास दश पुत्रान् स आत्मवान् ॥ ११ ॥ इक्ष्वाकुनृगशर्यातिदिष्टधृष्टकरूषकान् । नरिष्यन्तं पृषध्रं च नभगं च कविं विभु: ॥ १२ ॥
ततो विवस्वतः संज्ञायां, हे भारतश्रेष्ठ, श्राद्धदेवो मनुः जज्ञे। स आत्मवान् श्रদ্ধायां दश पुत्रान् अजनयत्—इक्ष्वाकुं नृगं शर्यातिं दिष्टं धृष्टं करूषकं, नरिष्यन्तं पृषध्रं च नभगं च कविं विभुः।
Verse 12
ततो मनु: श्राद्धदेव: संज्ञायामास भारत । श्रद्धायां जनयामास दश पुत्रान् स आत्मवान् ॥ ११ ॥ इक्ष्वाकुनृगशर्यातिदिष्टधृष्टकरूषकान् । नरिष्यन्तं पृषध्रं च नभगं च कविं विभु: ॥ १२ ॥
ततो विवस्वतः संज्ञायां, हे भारतश्रेष्ठ, श्राद्धदेवो मनुः जज्ञे। स आत्मवान् श्रद्धायां दश पुत्रान् अजनयत्—इक्ष्वाकुं नृगं शर्यातिं दिष्टं धृष्टं करूषकं, नरिष्यन्तं पृषध्रं च नभगं च कविं विभुः।
Verse 13
अप्रजस्य मनो: पूर्वं वसिष्ठो भगवान् किल । मित्रावरुणयोरिष्टिं प्रजार्थमकरोद् विभु: ॥ १३ ॥
अप्रजस्य मनोः पूर्वं वसिष्ठो भगवान् किल । मित्रावरुणयोरिष्टिं प्रजार्थमकरोद् विभुः ॥
Verse 14
तत्र श्रद्धा मनो: पत्नी होतारं समयाचत । दुहित्रर्थमुपागम्य प्रणिपत्य पयोव्रता ॥ १४ ॥
तत्र श्रद्धा मनोः पत्नी होतारं समयाचत । दुहित्रर्थमुपागम्य प्रणिपत्य पयोव्रता ॥
Verse 15
प्रेषितोऽध्वर्युणा होता व्यचरत् तत् समाहित: । गृहीते हविषि वाचा वषट्कारं गृणन्द्विज: ॥ १५ ॥
प्रेषितोऽध्वर्युणा होता व्यचरत् तत् समाहितः । गृहीते हविषि वाचा वषट्कारं गृणन्द्विजः ॥
Verse 16
होतुस्तद्व्यभिचारेण कन्येला नाम साभवत् । तां विलोक्य मनु: प्राह नातितुष्टमना गुरुम् ॥ १६ ॥
होतुस्तद्व्यभिचारेण कन्येला नाम साभवत् । तां विलोक्य मनुः प्राह नातितुष्टमना गुरुम् ॥
Verse 17
भगवन् किमिदं जातं कर्म वो ब्रह्मवादिनाम् । विपर्ययमहो कष्टं मैवं स्याद् ब्रह्मविक्रिया ॥ १७ ॥
भगवन् किमिदं जातं कर्म वो ब्रह्मवादिनाम् । विपर्ययमहो कष्टं मैवं स्याद् ब्रह्मविक्रिया ॥
Verse 18
यूयं ब्रह्मविदो युक्तास्तपसा दग्धकिल्बिषा: । कुत: सङ्कल्पवैषम्यमनृतं विबुधेष्विव ॥ १८ ॥
यूयं ब्रह्मविदो युक्तास्तपसा दग्धकिल्बिषाः। कुतः सङ्कल्पवैषम्यमनृतं विबुधेष्विव॥
Verse 19
निशम्य तद् वचस्तस्य भगवान् प्रपितामह: । होतुर्व्यतिक्रमं ज्ञात्वा बभाषे रविनन्दनम् ॥ १९ ॥
निशम्य तद्वचस्तस्य भगवान् प्रपितामहः। होतुर्व्यतिक्रमं ज्ञात्वा बभाषे रविनन्दनम्॥
Verse 20
एतत् सङ्कल्पवैषम्यं होतुस्ते व्यभिचारत: । तथापि साधयिष्ये ते सुप्रजास्त्वं स्वतेजसा ॥ २० ॥
एतत् सङ्कल्पवैषम्यं होतुस्ते व्यभिचारतः। तथापि साधयिष्ये ते सुप्रजास्त्वं स्वतेजसा॥
Verse 21
एवं व्यवसितो राजन् भगवान् स महायशा: । अस्तौषीदादिपुरुषमिलाया: पुंस्त्वकाम्यया ॥ २१ ॥
एवं व्यवसितो राजन् भगवान् स महायशाः। अस्तौषीदादिपुरुषमिलायाः पुंस्त्वकाम्यया॥
Verse 22
तस्मै कामवरं तुष्टो भगवान् हरिरीश्वर: । ददाविलाभवत् तेन सुद्युम्न: पुरुषर्षभ: ॥ २२ ॥
तस्मै कामवरं तुष्टो भगवान् हरिरीश्वरः। ददाविलाभवत् तेन सुद्युम्नः पुरुषर्षभः॥
Verse 23
स एकदा महाराज विचरन् मृगयां वने । वृत: कतिपयामात्यैरश्वमारुह्य सैन्धवम् ॥ २३ ॥ प्रगृह्य रुचिरं चापं शरांश्च परमाद्भुतान् । दंशितोऽनुमृगं वीरो जगाम दिशमुत्तराम् ॥ २४ ॥
हे राजन् परीक्षित्, स वीरः सुद्युम्नः कदाचित् कतिपयैः सचिवैः सह सैन्धवमश्वमारुह्य वने मृगयां विचरन्, कवचधारी रुचिरचापशरसमन्वितः, मृगाननुसरन् हत्वा च वनस्योत्तरदिशं जगाम।
Verse 24
स एकदा महाराज विचरन् मृगयां वने । वृत: कतिपयामात्यैरश्वमारुह्य सैन्धवम् ॥ २३ ॥ प्रगृह्य रुचिरं चापं शरांश्च परमाद्भुतान् । दंशितोऽनुमृगं वीरो जगाम दिशमुत्तराम् ॥ २४ ॥
हे राजन् परीक्षित्, स वीरः सुद्युम्नः कदाचित् कतिपयैः सचिवैः सह सैन्धवमश्वमारुह्य वने मृगयां विचरन्, कवचधारी रुचिरचापशरसमन्वितः, मृगाननुसरन् हत्वा च वनस्योत्तरदिशं जगाम।
Verse 25
सुकुमारवनं मेरोरधस्तात् प्रविवेश ह । यत्रास्ते भगवाञ्छर्वो रममाण: सहोमया ॥ २५ ॥
स मेरोरधस्तात् सुकुमारवनं प्रविवेश, यत्र भगवाञ्छर्वः सहोमया रममाणो नित्यं तिष्ठति।
Verse 26
तस्मिन् प्रविष्ट एवासौ सुद्युम्न: परवीरहा । अपश्यत् स्रियमात्मानमश्वं च वडवां नृप ॥ २६ ॥
हे नृप परीक्षित्, तस्मिन् वने प्रविष्टमात्रे सुद्युम्नः परवीरहा आत्मानं स्त्रीरूपं ददर्श, अश्वं च वडवां जाताम्।
Verse 27
तथा तदनुगा: सर्वे आत्मलिङ्गविपर्ययम् । दृष्ट्वा विमनसोऽभूवन् वीक्षमाणा: परस्परम् ॥ २७ ॥
तदनुगा अपि सर्वे आत्मलिङ्गविपर्ययं दृष्ट्वा विमनसोऽभवन्, परस्परं निरीक्षमाणाः।
Verse 28
श्रीराजोवाच कथमेवं गुणो देश: केन वा भगवन् कृत: । प्रश्नमेनं समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि न: ॥ २८ ॥
श्रीराजोवाच—भगवन् ब्राह्मणश्रेष्ठ, कथमेवं गुणविशिष्टोऽयं देशः? केन वा एषोऽतिशक्तिमान् कृतः? एतत् प्रश्नं सम्यगाचक्ष्व; अस्माकं परं कौतूहलं वर्तते॥
Verse 29
श्रीशुक उवाच एकदा गिरिशं द्रष्टुमृषयस्तत्र सुव्रता: । दिशो वितिमिराभासा: कुर्वन्त: समुपागमन् ॥ २९ ॥
श्रीशुक उवाच—एकदा गिरिशं द्रष्टुं तत्र सुव्रता ऋषयः समुपागमन्। स्वतेजसा दिशो वितिमिराभासाः कुर्वन्तः सर्वतोऽन्धकारं निवारयन्त इव॥
Verse 30
तान् विलोक्याम्बिका देवी विवासा व्रीडिता भृशम् । भर्तुरङ्कात् समुत्थाय नीवीमाश्वथ पर्यधात् ॥ ३० ॥
तान् विलोक्य अम्बिका देवी विवासा व्रीडिता भृशम्। भर्तुरङ्कात् समुत्थाय नीवीम् आशु अथ पर्यधात्, स्तनौ पिधातुमिच्छन्ती॥
Verse 31
ऋषयोऽपि तयोर्वीक्ष्य प्रसङ्गं रममाणयो: । निवृत्ता: प्रययुस्तस्मान्नरनारायणाश्रमम् ॥ ३१ ॥
ऋषयोऽपि तयोर्वीक्ष्य प्रसङ्गं रममाणयोः। निवृत्ताः सहसा तस्मात् प्रययुर्नरनारायणाश्रमम्॥
Verse 32
तदिदं भगवानाह प्रियाया: प्रियकाम्यया । स्थानं य: प्रविशेदेतत् स वै योषिद् भवेदिति ॥ ३२ ॥
तदनन्तरं भगवान् प्रियायाः प्रियकाम्यया उवाच—यः कश्चित् पुमान् एतत् स्थानं प्रविशेत्, स तत्क्षणादेव योषिद् भवेत् इति॥
Verse 33
तत ऊर्ध्वं वनं तद् वै पुरुषा वर्जयन्ति हि । सा चानुचरसंयुक्ता विचचार वनाद् वनम् ॥ ३३ ॥
ततः परं तद्वनं पुरुषैर्न कदापि प्रविष्टम्। किन्तु स्त्रीभावं प्राप्तः सुद्युम्नो नृपः सहचरैः सह वनाद् वनं विचचार॥
Verse 34
अथ तामाश्रमाभ्याशे चरन्तीं प्रमदोत्तमाम् । स्रीभि: परिवृतां वीक्ष्य चकमे भगवान् बुध: ॥ ३४ ॥
अथ तामाश्रमसमीपे चरन्तीं प्रमदोत्तमां स्त्रीभिः परिवृतां दृष्ट्वा चन्द्रसुतो भगवान् बुधस्तां भोगाय चकमे॥
Verse 35
सापि तं चकमे सुभ्रू: सोमराजसुतं पतिम् । स तस्यां जनयामास पुरूरवसमात्मजम् ॥ ३५ ॥
सापि सुभ्रूस्तं सोमराजसुतं बुधं पतिं वरयामास। स च तस्यां पुरूरवसमाख्यं पुत्रं जनयामास॥
Verse 36
एवं स्रीत्वमनुप्राप्त: सुद्युम्नो मानवो नृप: । सस्मार स कुलाचार्यं वसिष्ठमिति शुश्रुम ॥ ३६ ॥
एवं स्त्रीत्वं प्राप्तः सुद्युम्नो मनोः पुत्रो नृपः। तदा स कुलाचार्यं वसिष्ठं स्मरामास—इति श्रुतम्॥
Verse 37
स तस्य तां दशां दृष्ट्वा कृपया भृशपीडित: । सुद्युम्नस्याशयन् पुंस्त्वमुपाधावत शङ्करम् ॥ ३७ ॥
स वसिष्ठस्तस्य तां दशां दृष्ट्वा कृपया भृशं पीडितः। सुद्युम्नस्य पुंस्त्वप्राप्त्यै शङ्करं पुनरुपाधावत आराधयामास॥
Verse 38
तुष्टस्तस्मै स भगवानृषये प्रियमावहन् । स्वां च वाचमृतां कुर्वन्निदमाह विशाम्पते ॥ ३८ ॥ मासं पुमान् स भविता मासं स्री तव गोत्रज: । इत्थं व्यवस्थया कामं सुद्युम्नोऽवतु मेदिनीम् ॥ ३९ ॥
हे विशाम्पते परीक्षित्! तुष्टः स भगवान् शङ्करः वसिष्ठर्षये प्रियमावहन्, पार्वत्यै दत्तां स्वां वाचं सत्यां कुर्वन् इदमाह— “तव गोत्रजः सुद्युम्नः मासं पुमान् भवतु, मासं स्त्री भवतु; एवम् व्यवस्थया यथाकामं मेदिनीं पालयतु।”
Verse 39
तुष्टस्तस्मै स भगवानृषये प्रियमावहन् । स्वां च वाचमृतां कुर्वन्निदमाह विशाम्पते ॥ ३८ ॥ मासं पुमान् स भविता मासं स्री तव गोत्रज: । इत्थं व्यवस्थया कामं सुद्युम्नोऽवतु मेदिनीम् ॥ ३९ ॥
हे विशाम्पते! मासं पुमान् स भविता, मासं स्त्री तव गोत्रजः; इत्थं व्यवस्थया कामं सुद्युम्नोऽवतु मेदिनीम्— इति शङ्करवचनम्।
Verse 40
आचार्यानुग्रहात् कामं लब्ध्वा पुंस्त्वं व्यवस्थया । पालयामास जगतीं नाभ्यनन्दन् स्म तं प्रजा: ॥ ४० ॥
आचार्यानुग्रहात् शङ्करवचनानुसारं व्यवस्थया कामं लब्ध्वा पुंस्त्वं सुद्युम्नः प्रत्यहमासान्तरं पुनर्लभ्य जगतीं पालयामास; तथापि प्रजास्तं नाभ्यनन्दन्।
Verse 41
तस्योत्कलो गयो राजन् विमलश्च त्रय: सुता: । दक्षिणापथराजानो बभूवुर्धर्मवत्सला: ॥ ४१ ॥
तस्य सुद्युम्नस्य राजन् उत्कलो गयः विमलश्चेति त्रयः पुत्राः आसन्; ते दक्षिणापथराजानो बभूवुः, धर्मवत्सलाः परमपुण्याः।
Verse 42
तत: परिणते काले प्रतिष्ठानपति: प्रभु: । पुरूरवस उत्सृज्य गां पुत्राय गतो वनम् ॥ ४२ ॥
ततः परिणते काले जगतां प्रभुः प्रतिष्ठानपतिः सुद्युम्नः पुरूरवसे पुत्राय गां समर्प्य वनं गतः।
Frequently Asked Questions
The chapter attributes the reversal to a deviation in ritual intent: the priest, influenced by Śraddhā’s request for a daughter, performed the oblation with that altered saṅkalpa. The Bhāgavata’s theological point is twofold—mantra is potent and precise, and ritual outcomes depend on alignment of purpose, purity, and correct execution—yet the final resolution still rests on divine grace through Vasiṣṭha’s prayer to Viṣṇu.
Lord Śiva established the condition. When great sages unexpectedly approached while Śiva and Pārvatī (Ambikā) were in private intimacy, Pārvatī felt shame; to please her, Śiva declared that any male entering that forest would become female. This illustrates the power of a deity’s decree in a particular sacred locale (kṣetra) and how boons/curses can structure a narrative of karma and destiny.
After Sudyumna’s transformation into a woman in Śiva’s forest, Budha (son of the Moon) desired union and accepted her as wife; from that union Purūravā was born. When Sudyumna later regained partial maleness via Śiva’s boon (alternating months), he eventually entrusted the kingdom to Purūravā—thereby creating a dynastic bridge from Manu’s line into the celebrated Lunar lineage that will be expanded in subsequent chapters.
Within Bhāgavata theology, the episode underscores that bodily conditions are mutable under higher laws (daiva), whereas the self (ātman) is distinct from the body. It also highlights the limits of political normalcy: even when a boon permits rulership, social order and public confidence may be disturbed, reminding kings that legitimacy depends on stable dharma and the consent of subjects.