Adhyaya 5
Nimi Questions the Yogendras: Varṇāśrama’s Purpose, Ritualism’s Fall, and Yuga-Avatāras with Kali-yuga Saṅkīrtana
राज्ञः निमेः प्रश्नपरम्परायां स योगेन्द्रान् पृच्छति—ये हरिपूजां परित्यजन्ति तेषां का गतिः। चमसः कथयति यत् वर्णाश्रमो भगवतः एवोत्पन्नः; तस्यावमाननात् आध्यात्मिकः कर्मणश्च पतनः, विशेषतः यदा वैदिककर्मकाण्डः राग-मान-हिंसा-गृहासक्त्यर्थं प्रवर्तते न तु शुद्ध्यर्थम्। ऋषयः स्पष्टयन्ति यत् काम-मांस-मद्यादिषु शास्त्रानुज्ञा क्रमशः वैराग्यप्रवर्तनाय, न तु शोषणाय; दया-हीनता मिथ्याधर्मश्च नरक्यफलैः बध्नाति। ततः निमिः युगानुसारं भगवदाराधनं पृच्छति। करभाजनः सत्यम्-युगे ध्यानं, त्रेतायां यज्ञं, द्वापरे वैदिक-तान्त्रिकविधिना अर्चनं, कलौ तु परमं साधनं कृष्णनाम-सङ्कीर्तनं वर्णयति, कलियुगावतारं च नामप्रचारकं निर्दिशति। अन्ते कलियुगस्य सुलभभक्तिं, दक्षिणदेशे भक्तिविस्तारं, तथा मुकुन्दे पूर्णशरणागत्या सर्वऋणमोचनं प्रशंसति; एषा शिक्षा भक्ति-तत्त्वस्य व्यापकसंघटनाय प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच भगवन्तं हरिं प्रायो न भजन्त्यात्मवित्तमा: । तेषामशान्तकामानां क निष्ठाविजितात्मनाम् ॥ १ ॥
श्रीराजोवाच भगवन्तं हरिं प्रायो न भजन्त्यात्मवित्तमाः । तेषामशान्तकामानां क निष्ठाविजितात्मनाम् ॥ १ ॥
Verse 2
श्रीचमस उवाच मुखबाहूरुपादेभ्य: पुरुषस्याश्रमै: सह । चत्वारो जज्ञिरे वर्णा गुणैर्विप्रादय: पृथक् ॥ २ ॥
श्रीचमस उवाच मुखबाहूरुपादेभ्यः पुरुषस्याश्रमैः सह । चत्वारो जज्ञिरे वर्णा गुणैर्विप्रादयः पृथक् ॥ २ ॥
Verse 3
य एषां पुरुषं साक्षादात्मप्रभवमीश्वरम् । न भजन्त्यवजानन्ति स्थानाद् भ्रष्टा: पतन्त्यध: ॥ ३ ॥
य एषां पुरुषं साक्षादात्मप्रभवमीश्वरम् । न भजन्त्यवजानन्ति स्थानाद् भ्रष्टाः पतन्त्यधः ॥ ३ ॥
Verse 4
दूरे हरिकथा: केचिद् दूरे चाच्युतकीर्तना: । स्त्रिय: शूद्रादयश्चैव तेऽनुकम्प्या भवादृशाम् ॥ ४ ॥
दूरे हरिकथाः केचिद् दूरे चाच्युतकीर्तनाः । स्त्रियः शूद्रादयश्चैव तेऽनुकम्प्या भवादृशाम् ॥ ४ ॥
Verse 5
विप्रो राजन्यवैश्यौ वा हरे: प्राप्ता: पदान्तिकम् । श्रौतेन जन्मनाथापि मुह्यन्त्याम्नायवादिन: ॥ ५ ॥
विप्राः क्षत्रिया वैश्याश्च, श्रौतदीक्षया द्विजत्वं प्राप्यापि, हरेः पदान्तिकं प्राप्ताः सन्तोऽपि, आम्नायवादिनो मोहं यान्ति नानावादान् गृह्णन्ति।
Verse 6
कर्मण्यकोविदा: स्तब्धा मूर्खा: पण्डितमानिन: । वदन्ति चाटुकान् मूढा यया माध्व्या गिरोत्सुका: ॥ ६ ॥
कर्मण्यकोविदाः स्तब्धा मूर्खाः पण्डितमानिनः। माधुर्यगिरा वेदान् श्रुत्वा गिरोत्सुकाः, मूढा देवतान् प्रति चाटुकान् वदन्ति॥
Verse 7
रजसा घोरसङ्कल्पा: कामुका अहिमन्यव: । दाम्भिका मानिन: पापा विहसन्त्यच्युतप्रियान् ॥ ७ ॥
रजसा घोरसङ्कल्पाः कामुका अहिमन्यवः। दाम्भिका मानिनः पापाः, अच्युतप्रियान् भक्तान् विहसन्ति॥
Verse 8
वदन्ति तेऽन्योन्यमुपासितस्त्रियो गृहेषु मैथुन्यपरेषु चाशिष: । यजन्त्यसृष्टान्नविधानदक्षिणं वृत्त्यै परं घ्नन्ति पशूनतद्विद: ॥ ८ ॥
ते भगवदुपासनां त्यक्त्वा, गृहेषु स्त्रियोऽन्योन्यं उपासन्ति, मैथुन्यपरेषु गृहेषु चाशिषो वदन्ति। वृत्त्यर्थं यज्ञं मन्वाना, असृष्टान्नविधानदक्षिणं यजन्ति; अतद्विदः पशून् परं घ्नन्ति॥
Verse 9
श्रिया विभूत्याभिजनेन विद्यया त्यागेन रूपेण बलेन कर्मणा । जातस्मयेनान्धधिय: सहेश्वरान् सतोऽवमन्यन्ति हरिप्रियान् खला: ॥ ९ ॥
श्रिया विभूत्याभिजनेन विद्यया त्यागेन रूपेण बलेन कर्मणा। जातस्मयेनान्धधियः, सहेश्वरान् सतोऽवमन्यन्ति, हरिप्रियान् खलाः॥
Verse 10
सर्वेषु शश्वत्तनुभृत्स्ववस्थितं यथा खमात्मानमभीष्टमीश्वरम् । वेदोपगीतं च न शृण्वतेऽबुधा मनोरथानां प्रवदन्ति वार्तया ॥ १० ॥
सर्वेषु शश्वत्तनुभृत्स्ववस्थितं यथा खमात्मानमभीष्टमीश्वरम् । वेदोपगीतं च न शृण्वतेऽबुधा मनोरथानां प्रवदन्ति वार्तया ॥ १० ॥
Verse 11
लोके व्यवायामिषमद्यसेवा नित्या हि जन्तोर्न हि तत्र चोदना । व्यवस्थितिस्तेषु विवाहयज्ञ- सुराग्रहैरासु निवृत्तिरिष्टा ॥ ११ ॥
लोके व्यवायामिषमद्यसेवा नित्या हि जन्तोर्न हि तत्र चोदना । व्यवस्थितिस्तेषु विवाहयज्ञ- सुराग्रहैरासु निवृत्तिरिष्टा ॥ ११ ॥
Verse 12
धनं च धर्मैकफलं यतो वै ज्ञानं सविज्ञानमनुप्रशान्ति । गृहेषु युञ्जन्ति कलेवरस्य मृत्युं न पश्यन्ति दुरन्तवीर्यम् ॥ १२ ॥
धनं च धर्मैकफलं यतो वै ज्ञानं सविज्ञानमनुप्रशान्ति । गृहेषु युञ्जन्ति कलेवरस्य मृत्युं न पश्यन्ति दुरन्तवीर्यम् ॥ १२ ॥
Verse 13
यद् घ्राणभक्षो विहित: सुराया- स्तथा पशोरालभनं न हिंसा । एवं व्यवाय: प्रजया न रत्या इमं विशुद्धं न विदु: स्वधर्मम् ॥ १३ ॥
यद् घ्राणभक्षो विहित: सुराया- स्तथा पशोरालभनं न हिंसा । एवं व्यवाय: प्रजया न रत्या इमं विशुद्धं न विदु: स्वधर्मम् ॥ १३ ॥
Verse 14
ये त्वनेवंविदोऽसन्त: स्तब्धा: सदभिमानिन: । पशून् द्रुह्यन्ति विश्रब्धा: प्रेत्य खादन्ति ते च तान् ॥ १४ ॥
ये त्वनेवंविदोऽसन्त: स्तब्धा: सदभिमानिन: । पशून् द्रुह्यन्ति विश्रब्धा: प्रेत्य खादन्ति ते च तान् ॥ १४ ॥
Verse 15
द्विषन्त: परकायेषु स्वात्मानं हरिमीश्वरम् । मृतके सानुबन्धेऽस्मिन् बद्धस्नेहा: पतन्त्यध: ॥ १५ ॥
बद्धजीवाः स्वदेहे मृतकसदृशे सानुबन्धे च बन्धुषु द्रव्येषु च दृढस्नेहाः सन्तः परदेहेषु द्विषन्ति, सर्वहृदि स्थितं हरिमीश्वरं च ईर्ष्यन्ति; तेनापराधेन क्रमशो नरकं पतन्ति।
Verse 16
ये कैवल्यमसम्प्राप्ता ये चातीताश्च मूढताम् । त्रैवर्गिका ह्यक्षणिका आत्मानं घातयन्ति ते ॥ १६ ॥
ये न कैवल्यज्ञानं प्राप्ताः, न च घोरतममूढतां प्रविष्टाः, ते प्रायः धर्मार्थकामरूपं त्रैवर्गिकं मार्गमनुसरन्ति; परमार्थचिन्तायै अवकाशाभावात् स्वात्मघातका भवन्ति।
Verse 17
एत आत्महनोऽशान्ता अज्ञाने ज्ञानमानिन: । सीदन्त्यकृतकृत्या वै कालध्वस्तमनोरथा: ॥ १७ ॥
एते आत्महनो नित्यं अशान्ताः; अज्ञानात् ज्ञानमानिनो मन्यन्ते मानुषबुद्धिं भोगविस्तारायैव। स्वधर्मं परित्यज्य सदा क्लिश्यन्ति; महदाशाभिराकीर्णा अपि कालगत्या मनोरथाः विनश्यन्ति।
Verse 18
हित्वात्ममायारचिता गृहापत्यसुहृत्स्त्रिय: । तमो विशन्त्यनिच्छन्तो वासुदेवपराङ्मुखा: ॥ १८ ॥
ये वासुदेवपराङ्मुखाः, तस्य मायया रचितेषु गृहापत्यसुहृत्स्त्रीषु आसक्ताः, ते कालवशात् तान् सर्वान् हित्वा अनिच्छन्तोऽपि तमोमयेषु प्रदेशेषु प्रविशन्ति।
Verse 19
श्री राजोवाच कस्मिन् काले स भगवान् किं वर्ण: कीदृशो नृभि: । नाम्ना वा केन विधिना पूज्यते तदिहोच्यताम् ॥ १९ ॥
श्रीराजा उवाच—कस्मिन् काले स भगवान् केन वर्णेन कीदृशरूपो वा नृभिः प्रादुर्भवति? नाम्ना वा केन, केन विधिना च मानुषलोके पूज्यते? तदिह मे ब्रूहि।
Verse 20
श्रीकरभाजन उवाच कृतं त्रेता द्वापरं च कलिरित्येषु केशव: । नानावर्णाभिधाकारो नानैव विधिनेज्यते ॥ २० ॥
श्रीकरभाजन उवाच—कृतं त्रेता द्वापरं च कलिरित्येषु युगेषु केशवः नानावर्णाभिधाकारो नानैव विधिनेज्यते।
Verse 21
कृते शुक्लश्चतुर्बाहुर्जटिलो वल्कलाम्बर: । कृष्णाजिनोपवीताक्षान् बिभ्रद् दण्डकमण्डलू ॥ २१ ॥
कृते युगे भगवान् शुक्लवर्णः चतुर्बाहुः जटिलो वल्कलाम्बरः; कृष्णाजिनोपवीताक्षान् दण्डकमण्डलू च बिभ्रत् ब्रह्मचारिवेषेण विराजते।
Verse 22
मनुष्यास्तु तदा शान्ता निर्वैरा: सुहृद: समा: । यजन्ति तपसा देवं शमेन च दमेन च ॥ २२ ॥
तदा मनुष्याः शान्ताः निर्वैराः सुहृदः समाः; तपसा शमेन दमेन च देवं परमं यजन्ति।
Verse 23
हंस: सुपर्णो वैकुण्ठो धर्मो योगेश्वरोऽमल: । ईश्वर: पुरुषोऽव्यक्त: परमात्मेति गीयते ॥ २३ ॥
कृते युगे भगवान् हंसः सुपर्णो वैकुण्ठो धर्मो योगेश्वरोऽमलः ईश्वरः पुरुषोऽव्यक्तः परमात्मेति च गीयते।
Verse 24
त्रेतायां रक्तवर्णोऽसौ चतुर्बाहुस्त्रिमेखल: । हिरण्यकेशस्त्रय्यात्मा स्रुक्स्रुवाद्युपलक्षण: ॥ २४ ॥
त्रेतायां भगवान् रक्तवर्णः चतुर्बाहुः त्रिमेखलः हिरण्यकेशः त्रय्यात्मा स्रुक्स्रुवाद्युपलक्षणः प्रादुर्भवति।
Verse 25
तं तदा मनुजा देवं सर्वदेवमयं हरिम् । यजन्ति विद्यया त्रय्या धर्मिष्ठा ब्रह्मवादिन: ॥ २५ ॥
त्रेतायां युगे धर्मनिष्ठा ब्रह्मवादिनो मनुजाः त्रयीविद्यया यज्ञविधिभिः सर्वदेवमयं हरिं देवं यजन्ति।
Verse 26
विष्णुर्यज्ञ: पृश्निगर्भ: सर्वदेव उरुक्रम: । वृषाकपिर्जयन्तश्च उरुगाय इतीर्यते ॥ २६ ॥
त्रेतायां युगे भगवान् विष्णुर्यज्ञः पृश्निगर्भः सर्वदेव उरुक्रमः वृषाकपिर्जयन्तश्च उरुगाय इति नामभिः कीर्त्यते।
Verse 27
द्वापरे भगवाञ्श्याम: पीतवासा निजायुध: । श्रीवत्सादिभिरङ्कैश्च लक्षणैरुपलक्षित: ॥ २७ ॥
द्वापरे युगे भगवान् श्यामवर्णः पीतवासाः निजायुधधारी श्रीवत्साद्यङ्कलक्षणैरुपलक्षितोऽवतरति।
Verse 28
तं तदा पुरुषं मर्त्या महाराजोपलक्षणम् । यजन्ति वेदतन्त्राभ्यां परं जिज्ञासवो नृप ॥ २८ ॥
नृप, द्वापरे तदा मर्त्याः परं पुरुषं महाराजोपलक्षणं परं जिज्ञासवो वेदतन्त्राभ्यां विधिभिः यजन्ति।
Verse 29
नमस्ते वासुदेवाय नम: सङ्कर्षणाय च । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय तुभ्यं भगवते नम: ॥ २९ ॥ नारायणाय ऋषये पुरुषाय महात्मने । विश्वेश्वराय विश्वाय सर्वभूतात्मने नम: ॥ ३० ॥
हे वासुदेव नमस्तुभ्यं सङ्कर्षणाय ते नमः। प्रद्युम्नायानिरुद्धाय तुभ्यं भगवते नमः॥ नारायणाय ऋषये पुरुषाय महात्मने। विश्वेश्वराय विश्वाय सर्वभूतात्मने नमः॥
Verse 30
नमस्ते वासुदेवाय नम: सङ्कर्षणाय च । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय तुभ्यं भगवते नम: ॥ २९ ॥ नारायणाय ऋषये पुरुषाय महात्मने । विश्वेश्वराय विश्वाय सर्वभूतात्मने नम: ॥ ३० ॥
नमस्ते वासुदेवाय नमः सङ्कर्षणाय च । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय तुभ्यं भगवते नमः ॥ नारायणाय ऋषये पुरुषाय महात्मने । विश्वेश्वराय विश्वाय सर्वभूतात्मने नमः ॥
Verse 31
इति द्वापर उर्वीश स्तुवन्ति जगदीश्वरम् । नानातन्त्रविधानेन कलावपि तथा शृणु ॥ ३१ ॥
इति द्वापर उर्वीश स्तुवन्ति जगदीश्वरम् । नानातन्त्रविधानेन कलावपि तथा शृणु ॥
Verse 32
कृष्णवर्णं त्विषाकृष्णं साङ्गोपाङ्गास्त्रपार्षदम् । यज्ञै: सङ्कीर्तनप्रायैर्यजन्ति हि सुमेधस: ॥ ३२ ॥
कृष्णवर्णं त्विषाकृष्णं साङ्गोपाङ्गास्त्रपार्षदम् । यज्ञैः सङ्कीर्तनप्रायैर्यजन्ति हि सुमेधसः ॥
Verse 33
ध्येयं सदा परिभवघ्नमभीष्टदोहं तीर्थास्पदं शिवविरिञ्चिनुतं शरण्यम् । भृत्यार्तिहं प्रणतपाल भवाब्धिपोतं वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम् ॥ ३३ ॥
ध्येयं सदा परिभवघ्नमभीष्टदोहं तीर्थास्पदं शिवविरिञ्चिनुतं शरण्यम् । भृत्यार्तिहं प्रणतपाल भवाब्धिपोतं वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम् ॥
Verse 34
त्यक्त्वा सुदुस्त्यजसुरेप्सितराज्यलक्ष्मीं धर्मिष्ठ आर्यवचसा यदगादरण्यम् । मायामृगं दयितयेप्सितमन्वधावद् वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम् ॥ ३४ ॥
त्यक्त्वा सुदुस्त्यजसुरेप्सितराज्यलक्ष्मीं धर्मिष्ठ आर्यवचसा यदगादरण्यम् । मायामृगं दयितयेप्सितमन्वधावद् वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम् ॥
Verse 35
एवं युगानुरूपाभ्यां भगवान् युगवर्तिभि: । मनुजैरिज्यते राजन् श्रेयसामीश्वरोहरि: ॥ ३५ ॥
एवं युगानुरूपाभ्यां भगवान् युगवर्तिभिः। मनुजैरिज्यते राजन् श्रेयसामीश्वरो हरिः॥
Verse 36
कलिं सभाजयन्त्यार्या गुणज्ञा: सारभागिन: । यत्र सङ्कीर्तनेनैव सर्वस्वार्थोऽभिलभ्यते ॥ ३६ ॥
कलिं सभाजयन्त्यार्या गुणज्ञाः सारभागिनः। यत्र सङ्कीर्तनेनैव सर्वस्वार्थोऽभिलभ्यते॥
Verse 37
न ह्यत: परमो लाभो देहिनां भ्राम्यतामिह । यतो विन्देत परमां शान्तिं नश्यति संसृति: ॥ ३७ ॥
न ह्यतः परमो लाभो देहिनां भ्राम्यतामिह। यतो विन्देत परमां शान्तिं नश्यति संसृतिः॥
Verse 38
कृतादिषु प्रजा राजन् कलाविच्छन्ति सम्भवम् । कलौ खलु भविष्यन्ति नारायणपरायणा: । क्वचित् क्वचिन्महाराज द्रविडेषु च भूरिश: ॥ ३८ ॥ ताम्रपर्णी नदी यत्र कृतमाला पयस्विनी । कावेरी च महापुण्या प्रतीची च महानदी ॥ ३९ ॥ ये पिबन्ति जलं तासां मनुजा मनुजेश्वर । प्रायो भक्ता भगवति वासुदेवेऽमलाशया: ॥ ४० ॥
कृतादिषु प्रजा राजन् कलाविच्छन्ति सम्भवम्। कलौ खलु भविष्यन्ति नारायणपरायणाः॥ क्वचित् क्वचिन्महाराज द्रविडेषु च भूरिशः॥
Verse 39
कृतादिषु प्रजा राजन् कलाविच्छन्ति सम्भवम् । कलौ खलु भविष्यन्ति नारायणपरायणा: । क्वचित् क्वचिन्महाराज द्रविडेषु च भूरिश: ॥ ३८ ॥ ताम्रपर्णी नदी यत्र कृतमाला पयस्विनी । कावेरी च महापुण्या प्रतीची च महानदी ॥ ३९ ॥ ये पिबन्ति जलं तासां मनुजा मनुजेश्वर । प्रायो भक्ता भगवति वासुदेवेऽमलाशया: ॥ ४० ॥
ताम्रपर्णी नदी यत्र कृतमाला पयस्विनी। कावेरी च महापुण्या प्रतीची च महानदी॥
Verse 40
कृतादिषु प्रजा राजन् कलाविच्छन्ति सम्भवम् । कलौ खलु भविष्यन्ति नारायणपरायणा: । क्वचित् क्वचिन्महाराज द्रविडेषु च भूरिश: ॥ ३८ ॥ ताम्रपर्णी नदी यत्र कृतमाला पयस्विनी । कावेरी च महापुण्या प्रतीची च महानदी ॥ ३९ ॥ ये पिबन्ति जलं तासां मनुजा मनुजेश्वर । प्रायो भक्ता भगवति वासुदेवेऽमलाशया: ॥ ४० ॥
राजन्, कृतादिषु युगेषु प्रजाः कलौ जन्म लब्धुं स्पृहयन्ति; कलौ हि नारायणपरायणाः बहवो भविष्यन्ति, विशेषतः द्रविडदेशेषु। ताम्रपर्णी-कृतमाला-पयस्विनी-कावेरी-प्रतीचीमहानद्यादि पुण्यनदीजलपानिनो मनुजाः प्रायो वासुदेवेऽमलाशया भक्ताः भवन्ति।
Verse 41
देवर्षिभूताप्तनृणां पितृणां न किङ्करो नायमृणी च राजन् । सर्वात्मना य: शरणं शरण्यं गतो मुकुन्दं परिहृत्य कर्तम् ॥ ४१ ॥
राजन्, यः सर्वकर्माणि परित्यज्य शरण्यं मुकुन्दं सर्वात्मना शरणं गतः, स देवर्षि-भूत-आप्त-नृणां पितॄणां च न किङ्करः न च ऋणी; तेषां सर्वेषां परमात्मांशत्वात् भगवद्भजनमेव पर्याप्तम्।
Verse 42
स्वपादमूलं भजत: प्रियस्य त्यक्तान्यभावस्य हरि: परेश: । विकर्म यच्चोत्पतितं कथञ्चिद् धुनोति सर्वं हृदि सन्निविष्ट: ॥ ४२ ॥
यः प्रियः स्वपादमूलं भजति त्यक्तान्यभावः, तस्य हृदि सन्निविष्टः परेशो हरिः कथञ्चिदुत्पतितं विकर्मापि सर्वं शीघ्रं धुनोति, पापफलप्रतिक्रियां नाशयति।
Verse 43
श्रीनारद उवाच धर्मान् भागवतानित्थं श्रुत्वाथ मिथिलेश्वर: । जायन्तेयान् मुनीन् प्रीत: सोपाध्यायो ह्यपूजयत् ॥ ४३ ॥
श्रीनारद उवाच—एवं भागवतान् धर्मान् श्रुत्वा मिथिलेश्वरः निमिः परमप्रीतः सन् सोपाध्यायः जायन्तेयान् मुनीन् सम्यगपूजयत्।
Verse 44
ततोऽन्तर्दधिरे सिद्धा: सर्वलोकस्य पश्यत: । राजा धर्मानुपातिष्ठन्नवाप परमां गतिम् ॥ ४४ ॥
ततः सिद्धा: सर्वलोकस्य पश्यतः अन्तर्दधिरे। राजा निमिः तैः श्रुतान् धर्मान् श्रद्धया अनुपातिष्ठत्, तेन च परमां गतिम् अवाप।
Verse 45
त्वमप्येतान् महाभाग धर्मान् भागवतान् श्रुतान् । आस्थित: श्रद्धया युक्तो नि:सङ्गो यास्यसे परम् ॥ ४५ ॥
हे महाभाग वासुदेव, त्वया श्रुतान् एतान् भागवतान् धर्मान् श्रद्धया सम्यगास्थाय, निःसङ्गः सन् परं पदं यास्यसि।
Verse 46
युवयो: खलु दम्पत्योर्यशसा पूरितं जगत् । पुत्रतामगमद् यद् वां भगवानीश्वरोहरि: ॥ ४६ ॥
युवयोः दम्पत्योः यशसा खलु जगत् पूरितम्; यतो वां पुत्रतामगमत् भगवान् ईश्वरः हरिः।
Verse 47
दर्शनालिङ्गनालापै: शयनासनभोजनै: । आत्मा वां पावित: कृष्णे पुत्रस्नेहं प्रकुर्वतो: ॥ ४७ ॥
दर्शनालिङ्गनालापैः शयनासनभोजनैः च, कृष्णे पुत्रस्नेहं कुर्वतोः वां आत्मा पावितः; हृदयौ शुद्धौ, सिद्धौ च।
Verse 48
वैरेण यं नृपतय: शिशुपालपौण्ड्र- शाल्वादयो गतिविलासविलोकनाद्यै: । ध्यायन्त आकृतधिय: शयनासनादौ तत्साम्यमापुरनुरक्तधियां पुन: किम् ॥ ४८ ॥
वैरेणापि शिशुपालपौण्ड्रशाल्वादयो नृपतयः शयनासनादौ कृष्णस्य गतिविलासविलोकनादीन् ईर्ष्यया ध्यायन्तः, तदेकाग्रतया तस्य धाम्नि मुक्तिमापुः; अनुरक्तचित्तानां तु फलम् किमु वक्तव्यम्।
Verse 49
मापत्यबुद्धिमकृथा: कृष्णे सर्वात्मनीश्वरे । मायामनुष्यभावेन गूढैश्वर्ये परेऽव्यये ॥ ४९ ॥
कृष्णे सर्वात्मनि ईश्वरे मापत्यबुद्धिमकृथाः; सः मायामनुष्यभावेन गूढैश्वर्यः परोऽव्ययः।
Verse 50
भूभारासुरराजन्यहन्तवे गुप्तये सताम् । अवतीर्णस्य निर्वृत्यै यशो लोके वितन्यते ॥ ५० ॥
भूभारासुरराजन्यहन्तवे गुप्तये सताम् । अवतीर्णस्य निर्वृत्यै यशो लोके वितन्यते ॥ ५० ॥
Verse 51
श्रीशुक उवाच एतच्छ्रुत्वा महाभागो वसुदेवोऽतिविस्मित: । देवकी च महाभागा जहतुर्मोहमात्मन: ॥ ५१ ॥
श्रीशुक उवाच एतच्छ्रुत्वा महाभागो वसुदेवोऽतिविस्मित: । देवकी च महाभागा जहतुर्मोहमात्मन: ॥ ५१ ॥
Verse 52
इतिहासमिमं पुण्यं धारयेद् य: समाहित: । स विधूयेह शमलं ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ५२ ॥
इतिहासमिमं पुण्यं धारयेद् य: समाहित: । स विधूयेह शमलं ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ५२ ॥
Frequently Asked Questions
Because the chapter targets karma-kāṇḍa pursued under rajas for pride, lust, and violence—where sacrifice becomes a tool for sense-gratification and demigod-appeasement rather than a purification meant to culminate in Hari-bhakti. The Vedic allowances (marriage, sacrificial meat, ritual wine) are framed as regulated concessions designed to lead to renunciation (nivṛtti) and devotion, not as independent goals.
It presents a yuga-wise progression: Satya-yuga emphasizes meditation and sense-control with the Lord described as white and ascetic; Tretā-yuga emphasizes yajña taught in the three Vedas with the Lord described as red and sacrificially equipped; Dvāpara-yuga emphasizes regulated arcana honoring the Lord as a royal person, integrating Vedic and tantric prescriptions with the Lord described as dark-blue with ornaments and weapons; Kali-yuga emphasizes saṅkīrtana—congregational chanting of Kṛṣṇa’s names—as the most accessible means to perfection.
The verse describes an incarnation who promotes congregational chanting of Kṛṣṇa’s names, is Kṛṣṇa Himself though not blackish in complexion, and is accompanied by associates and confidential companions. In the Gauḍīya Vaiṣṇava reading, this is understood as Śrī Caitanya Mahāprabhu, the yuga-avatāra who inaugurates the saṅkīrtana movement.
It means that when one takes exclusive shelter of Mukunda and serves Him directly, one fulfills the ultimate obligation to all beings because all are parts of the Supreme. Thus separate, independent servicing of demigods, forefathers, or social claims is no longer binding as a debt; devotion to the Lord becomes the integrating fulfillment of duties.