Adhyaya 4
Nara-Nārāyaṇa Ṛṣi and the Lord’s Unlimited Incarnations
निमिराजस्य भगवदवतारविषये प्रश्नान् अनुवर्त्य श्रीद्रुमिलः प्रथमं मर्यादां स्थापयति—भगवतः गुणा लीलाश्चानन्ताः, तेषां गणना निःशेषा न शक्या। स च विश्वशरीरे पुरुषस्य प्रवेशं तथा ब्रह्मा-राजस-सृष्टिः, विष्णोः सात्त्व-स्थितिः, रुद्रस्य तामस-प्रलय इति त्रिगुणात्मकं कार्यत्रयं निरूपयति। ततः बदरिकाश्रमे नर-नारायणऋष्योः प्रसङ्गं कथयति—इन्द्रः पदभ्रंशभीतः कामदेवं दिव्यसहचरांश्च प्रेषयति; भगवान् तु विनयेन करुणया च तान् निराकरोति, अतुल्यपरिचरान् प्रादुर्भाव्य श्रेष्ठैश्वर्यं दर्शयति, तेषु उर्वशीं गृह्णाति। अनन्तरं हंस-दत्तात्रेय-कुमार-ऋषभदेवाः तथा मत्स्य-वराह-कूर्म-नृसिंह-वामन-परशुराम-राम-बुद्ध-कल्क्यादीनां प्रमुखावताराणां संक्षिप्तानुक्रमणिका प्रदर्श्यते, भूत-वर्तमान-भविष्येषु भगवतः अनुग्रह-रक्षणलीलाः सूच्यन्ते। एवं पोषणस्य दृष्टान्तात् मन्वन्तरपर्यन्तं व्यापकं तत्त्वं प्रसार्य, देवताश्रितकामनाभ्यः परं भक्तेः श्रेष्ठत्वं बोधयितुं भूमिका रच्यते।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच यानि यानीह कर्माणि यैर्यै: स्वच्छन्दजन्मभि: । चक्रे करोति कर्ता वा हरिस्तानि ब्रुवन्तु न: ॥ १ ॥
श्रीराजोवाच यानि यानीह कर्माणि यैर्यैः स्वच्छन्दजन्मभिः। चक्रे करोति कर्ता वा हरिस्तानि ब्रुवन्तु नः॥
Verse 2
श्रीद्रुमिल उवाच यो वा अनन्तस्य गुणाननन्ता- ननुक्रमिष्यन् स तु बालबुद्धि: । रजांसि भूमेर्गणयेत् कथञ्चित् कालेन नैवाखिलशक्तिधाम्न: ॥ २ ॥
श्रीद्रुमिल उवाच यो वा अनन्तस्य गुणाननन्ताननुक्रमिष्यन् स तु बालबुद्धिः। रजांसि भूमेर्गणयेत् कथञ्चित् कालेन नैवाखिलशक्तिधाम्नः॥
Verse 3
भूतैर्यदा पञ्चभिरात्मसृष्टै: पुरं विराजं विरचय्य तस्मिन् । स्वांशेन विष्ट: पुरुषाभिधान- मवाप नारायण आदिदेव: ॥ ३ ॥
यदा आदिदेवो नारायणः स्वात्मसृष्टैः पञ्चभिर्भूतैः विराजं पुरं विरचयित्वा तस्मिन् स्वांशेन प्रविश्य, स एव ‘पुरुष’ इति नामावाप।
Verse 4
यत्काय एष भुवनत्रयसन्निवेशो यस्येन्द्रियैस्तनुभृतामुभयेन्द्रियाणि । ज्ञानं स्वत: श्वसनतो बलमोज ईहा सत्त्वादिभि: स्थितिलयोद्भव आदिकर्ता ॥ ४ ॥
यस्य काय एष भुवनत्रयसन्निवेशः; यस्य दिव्येन्द्रियैः सर्वदेहिनाम् उभयेन्द्रियाणि प्रवर्तन्ते। स्वतः श्वसनतो बलमोज ईहा च, सत्त्वादिगुणैः सृष्टि-स्थिति-लयहेतुरादिकर्ता स एव।
Verse 5
आदावभूच्छतधृती रजसास्य सर्गे विष्णु: स्थितौ क्रतुपतिर्द्विजधर्मसेतु: । रुद्रोऽप्ययाय तमसा पुरुष: स आद्य इत्युद्भवस्थितिलया: सततं प्रजासु ॥ ५ ॥
आदौ रजसा सर्गार्थं स आद्यः शतधृती ब्रह्मरूपोऽभवत्; स्थितौ विष्णुः क्रतुपतिः द्विजधर्मसेतुः। तमसा चाप्ययकाले रुद्ररूपं बिभर्ति; एवं प्रजासु सततं उद्भव-स्थिति-लयाः प्रवर्तन्ते।
Verse 6
धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्यां नारायणो नर ऋषिप्रवर: प्रशान्त: । नैष्कर्म्यलक्षणमुवाच चचार कर्म योऽद्यापि चास्त ऋषिवर्यनिषेविताङ्घ्रि: ॥ ६ ॥
धर्मस्य दक्षदुहितुः मूर्त्यां नारायणो नर इति ऋषिप्रवरः प्रशान्तोऽजनिष्ट। स नैष्कर्म्यलक्षणां भगवद्भक्तिं उवाच, स्वयं च तदाचारं सम्यक् अचरৎ; सोऽद्यापि वर्तते, यस्याङ्घ्रिपद्मे महर्षयः सेवां कुर्वन्ति।
Verse 7
इन्द्रो विशङ्क्य मम धाम जिघृक्षतीति कामं न्ययुङ्क्त सगणं स बदर्युपाख्यम् । गत्वाप्सरोगणवसन्तसुमन्दवातै: स्त्रीप्रेक्षणेषुभिरविध्यदतन्महिज्ञ: ॥ ७ ॥
इन्द्रो मम धाम जिघृक्षतीति विशङ्क्य, कामं सगणं बदर्युपाख्यं न्ययुङ्क्त। स तत्र गत्वा वसन्तसुमन्दवातैः अप्सरोगणैश्च रम्यं वातावरणं कृत्वा, स्त्रीप्रेक्षणेषुभिः कामोऽपि तं भगवन्तं अविध्यत्; स तु तद्महिमानं नाज्ञात्।
Verse 8
विज्ञाय शक्रकृतमक्रममादिदेव: प्राह प्रहस्य गतविस्मय एजमानान् । मा भैष्टभो मदन मारुत देववध्वो गृह्णीत नो बलिमशून्यमिमं कुरुध्वम् ॥ ८ ॥
आदिदेवो भगवान् शक्रकृतमपराधं विज्ञाय न गर्वितः, किंतु प्रहस्य मदनं मारुतं देववध्वश्च कम्पमानान् उवाच— “मा भैष्ट; एतान् बलिदानान् गृह्णीत, ममाश्रमं च स्वागमेन पावयत।”
Verse 9
इत्थं ब्रुवत्यभयदे नरदेव देवा: सव्रीडनम्रशिरस: सघृणं तमूचु: । नैतद् विभो त्वयि परेऽविकृते विचित्रं स्वारामधीरनिकरानतपादपद्मे ॥ ९ ॥
एवं अभयदेन नरदेव नरा-नारायणेनोक्ते, देवा लज्जानम्रशिरसः सघृणं तमूचुः— “विभो, त्वयि परेऽविकृते नैतद् विचित्रम्; स्वारामधीरनिकरा अपि तव पादपद्मे नमन्ति।”
Verse 10
त्वां सेवतां सुरकृता बहवोऽन्तराया: स्वौको विलङ्घ्य परमं व्रजतां पदं ते । नान्यस्य बर्हिषि बलीन् ददत: स्वभागान् धत्ते पदं त्वमविता यदि विघ्नमूर्ध्नि ॥ १० ॥
त्वां सेवतां ते सुरकृता बहवोऽन्तरायाः; स्वौकः विलङ्घ्य परमं पदं ते व्रजतां। अन्यस्य बर्हिषि स्वभागान् बलीन् ददतः न विघ्नाः; त्वं तु भक्तावतारकः, विघ्नमूर्ध्नि पदं दधाति।”
Verse 11
क्षुत्तृट्त्रिकालगुणमारुतजैह्वशैष्णा- नस्मानपारजलधीनतितीर्य केचित् । क्रोधस्य यान्ति विफलस्य वशं पदे गो- र्मज्जन्ति दुश्चरतपश्च वृथोत्सृजन्ति ॥ ११ ॥
क्षुत्तृट्त्रिकालगुणमारुतजैह्वशैष्णैः तरङ्गैः अपारजलधिरिव अस्माकं प्रभावः। केचित् तीव्रतपसा तं तीर्यापि, विफलक्रोधवशात् गोर्मज्जन्ति खुरचिह्ने; दुश्चरं तपो वृथैव क्षपयन्ति।”
Verse 12
इति प्रगृणतां तेषां स्त्रियोऽत्यद्भुरतदर्शना: । दर्शयामास शुश्रूषां स्वर्चिता: कुर्वतीर्विभु: ॥ १२ ॥
इति तेषां प्रगृणतां देवानां मध्ये विभुः सहसा अत्यद्भुतरूपदर्शना बह्वीः स्त्रियः प्रादर्शयत्— सु-वस्त्राभरणभूषिताः, स्वर्चिताः, शुश्रूषां कुर्वत्यः।”
Verse 13
ते देवानुचरा दृष्ट्वा स्त्रिय: श्रीरिव रूपिणी: । गन्धेन मुमुहुस्तासां रूपौदार्यहतश्रिय: ॥ १३ ॥
ते देवानुचराः ताः स्त्रियः श्रीरिव रूपिणीः दृष्ट्वा तासां गन्धेन च मुमुहुः। तासां रूपौदार्येण हतश्रियः स्वकीयां विभूतिं न्यूनां मेनिरे॥
Verse 14
तानाह देवदेवेश: प्रणतान् प्रहसन्निव । आसामेकतमां वृङ्ध्वं सवर्णां स्वर्गभूषणाम् ॥ १४ ॥
तान् प्रणतान् त्रिदिवप्रतिनिधीन् देवदेवेशः प्रहसन्निव उवाच— ‘आसामेकतमां वृङ्ध्वं यां यथोचितां मन्यध्वे; सा स्वर्गभूषणं भविष्यति’॥
Verse 15
ओमित्यादेशमादाय नत्वा तं सुरवन्दिन: । उर्वशीमप्सर:श्रेष्ठां पुरस्कृत्य दिवं ययु: ॥ १५ ॥
ओमित्यादेशमादाय तं नत्वा सुरवन्दिनः। उर्वशीमप्सरःश्रेष्ठां पुरस्कृत्य दिवं ययुः॥
Verse 16
इन्द्रायानम्य सदसि शृण्वतां त्रिदिवौकसाम् । ऊचुर्नारायणबलं शक्रस्तत्रास विस्मित: ॥ १६ ॥
इन्द्रायानम्य सदसि शृण्वतां त्रिदिवौकसाम्। ऊचुर्नारायणबलं शक्रस्तत्रास विस्मितः॥
Verse 17
हंसस्वरूप्यवददच्युत आत्मयोगं दत्त: कुमार ऋषभो भगवान् पिता न: । विष्णु: शिवाय जगतां कलयावतीर्ण- स्तेनाहृता मधुभिदा श्रुतयोहयास्ये ॥ १७ ॥
हंसस्वरूप्यवददच्युत आत्मयोगं दत्तः कुमार ऋषभो भगवान् पिता नः। विष्णुः शिवाय जगतां कलयावतीर्णस्तेनाहृता मधुभिदा श्रुतयो हयास्ये॥
Verse 18
गुप्तोऽप्यये मनुरिलौषधयश्च मात्स्ये क्रौडे हतो दितिज उद्धरताम्भस: क्ष्माम् । कौर्मे धृतोऽद्रिरमृतोन्मथने स्वपृष्ठे ग्राहात् प्रपन्नमिभराजममुञ्चदार्तम् ॥ १८ ॥
मत्स्यावतारे भगवान् सत्यव्रतं मनुं भूमिं च दिव्यौषधयश्च प्रलयाम्भसः गुप्तवान्। वराहत्वे दितिजं हिरण्याक्षं हत्वा जलात् क्ष्मामुद्धृतवान्। कूर्मावतारे मन्दराचलं पृष्ठे धृत्वा समुद्रमन्थनेऽमृतोत्पत्तिं चकार। ग्राहग्रस्तं शरणागतं गजेन्द्रराजं दारुणार्तिं मोचयामास॥
Verse 19
संस्तुन्वतो निपतितान् श्रमणानृषींश्च शक्रं च वृत्रवधतस्तमसि प्रविष्टम् । देवस्त्रियोऽसुरगृहे पिहिता अनाथा जघ्नेऽसुरेन्द्रमभयाय सतां नृसिंहे ॥ १९ ॥
वलखिल्याः क्षुद्रतपस्विनो जलनिपतिताः संस्तुन्वतः शक्रेण हसिताः; तान् भगवान् उद्धृतवान्। वृत्रवधपापप्रत्यवायेन तमसि निमग्नं शक्रमपि स रक्षितवान्। असुरगृहे पिहिताः देवस्त्रियोऽनाथाः सन्तः ताः परित्रातवान्। नृसिंहावतारे च सतां अभयाय असुरेन्द्रं हिरण्यकशिपुं जघान॥
Verse 20
देवासुरे युधि च दैत्यपतीन् सुरार्थे हत्वान्तरेषु भुवनान्यदधात् कलाभि: । भूत्वाथ वामन इमामहरद् बले: क्ष्मां याच्ञाच्छलेन समदाददिते: सुतेभ्य: ॥ २० ॥
देवासुरयुद्धेषु भगवान् सुरार्थं दैत्यपतीन् हत्वा मन्वन्तरेषु स्वकलाभिः भुवनानि परिपालयति। अथ वामनरूपेण बलिमहाराजात् त्रिपदभूमिं याचित्वा याच्ञाच्छलेन इमां क्ष्मामहरत्, ततः सर्वं जगददितेः सुतेभ्यः समदात्॥
Verse 21
नि:क्षत्रियामकृत गां च त्रि:सप्तकृत्वो रामस्तु हैहयकुलाप्ययभार्गवाग्नि: । सोऽब्धिं बबन्ध दशवक्त्रमहन् सलङ्कं सीतापतिर्जयति लोकमलघ्नकीर्ति: ॥ २१ ॥
रामो भार्गवो हैहयकुलाप्ययाग्निः त्रिःसप्तकृत्वो गां नि:क्षत्रियामकरोत्। स एव सीतापति रामचन्द्रः समुद्रं बबन्ध, सलङ्कं दशवक्त्रं हत्वा लोकमलघ्नकीर्तिः जयति॥
Verse 22
भूमेर्भरावतरणाय यदुष्वजन्मा जात: करिष्यति सुरैरपि दुष्कराणि । वादैर्विमोहयति यज्ञकृतोऽतदर्हान् शूद्रान् कलौ क्षितिभुजो न्यहनिष्यदन्ते ॥ २२ ॥
भूमेर्भरावतरणाय अजन्मा भगवान् यदुषु जातः सुरैरपि दुष्कराणि कर्माणि करिष्यति। बुद्धरूपेण वादैः यज्ञकृतोऽतदर्हान् विमोहयिष्यति। कलौ च अन्ते कल्किरूपेण क्षितिभुजः शूद्रान् न्यहनिष्यत्॥
Verse 23
एवंविधानि कर्माणि जन्मानि च जगत्पते: । भूरीणि भूरियशसो वर्णितानि महाभुज ॥ २३ ॥
एवंविधानि कर्माणि जन्मानि च जगत्पतेः । भूरीणि भूरियशसो वर्णितानि महाभुज ॥ २३ ॥
Frequently Asked Questions
Indra’s fear arises from attachment to position and the common demigod anxiety that extraordinary tapas may threaten celestial sovereignty. The episode illustrates that worldly status (even heavenly) is insecure, and that the Lord’s incarnation remains untouched by temptation, responding not with anger but with compassion—thereby exposing Indra’s misunderstanding of Bhagavān’s transcendence.
It shows that mere austerity can be undermined by pride or anger, whereas devotion grounded in humility is protected by the Lord (poṣaṇa). Nara-Nārāyaṇa demonstrates mastery over sense agitation and simultaneously exhibits mercy toward offenders, presenting saintliness as both inner restraint and outward compassion.
Urvaśī is the foremost Apsarā chosen by the demigods’ servants from among the Lord-manifested women. Her selection underscores the Lord’s supremacy: He can produce beauty and opulence surpassing heaven, thereby humbling celestial pride and demonstrating that all splendor ultimately rests in Nārāyaṇa.
The passage frames cosmic administration as guṇa-mediated functions of the one Supreme Person, preventing a sectarian or polytheistic misreading. It aligns sarga/sthāna/nirodha processes to Bhagavān as the ultimate cause, while showing that the devas operate within His potency rather than independently.
Because Bhagavān is ananta (unlimited), and His attributes and līlās expand without exhaustion. The statement is not anti-intellectual; it is a devotional epistemology that redirects the listener from totalizing enumeration to reverent hearing (śravaṇa) and realized relationship through bhakti.
Haṁsa, Dattātreya, the four Kumāras, Ṛṣabhadeva, Hayagrīva, Matsya, Varāha, Kūrma, the deliverer of Gajendra, Nṛsiṁha, Vāmana, Paraśurāma, Rāmacandra, Buddha, and Kalki—presented as representative, not exhaustive, examples of the Lord’s limitless descents.