Adhyaya 29
Bhakti as the Easy and Supreme Yoga: Seeing Kṛṣṇa in All and Uddhava’s Departure to Badarikāśrama
उद्धवगीतोपसंहारे उद्धवः चञ्चलचित्तानां शास्त्रीययोगे मनोनिग्रहः कठिन इति निवेद्य सुकरं साधनं याचते। स एकान्तशरणागतिं स्तौति, रामस्य हनूमति विशेषस्नेहं देवेभ्यः अपि अधिकं दर्शयन्, तथा भगवान् बहिः आचार्यरूपेण अन्तः परमात्मरूपेण कृपां करोतीति प्रशंसति। श्रीकृष्णः मृत्युञ्जयां भक्तिसाधनां निर्दिशति—नित्यस्मरणं, स्वकर्मार्पणं, तीर्थसत्सङ्गसमीपवासः, उत्सवेषु कीर्तन-समूहपूजादि। मुख्यं ‘समदर्शनम्’—सर्वभूतेषु परमात्मदर्शनं—येन नम्रता, सत्कारः, ईर्ष्या-अहङ्कारयोः शीघ्रनाशः; सिद्धेः पूर्वं मनोवाक्कायैः पूजनं निरन्तरं कर्तव्यम्। एष पन्थाः मम स्थापितः अव्ययः इति भगवान् स्तौति, श्रवण-प्रचारयोः महत्त्वं वदन् अयोग्येषु उपदेशं निषेधति। कर्म-योग-राजनीति-वाणिज्यादिभिः यत् फलं तद् भक्तस्य मयि सुलभं; पूर्णशरणागत्या मोक्षः सायुज्य-ऐश्वर्यसहितः। अन्ते उद्धवः कृतज्ञः स्थिरभक्तिं याचते; कृष्णः तं शुद्ध्यर्थं तपो-ध्याननिष्ठायै बदरिकाश्रमं प्रेषयति, उद्धवः अश्रुपूर्णविरहेण प्रस्थितः—भगवतो निवृत्तेः तथा ज्ञानरक्षणस्य संक्रमणं सूचयन्।
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच सुदुस्तरामिमां मन्ये योगचर्यामनात्मन: । यथाञ्जसा पुमान् सिद्ध्येत् तन्मे ब्रूह्यञ्जसाच्युत ॥ १ ॥
श्रीउद्धव उवाच— सुदुस्तरामिमां मन्ये योगचर्यामनात्मनः। यथाञ्जसा पुमान् सिद्ध्येत् तन्मे ब्रूहि अञ्जसाच्युत॥
Verse 2
प्रायश: पुण्डरीकाक्ष युञ्जन्ते योगिनो मन: । विषीदन्त्यसमाधानान्मनोनिग्रहकर्शिता: ॥ २ ॥
प्रायशः पुण्डरीकाक्ष युञ्जन्ते योगिनो मनः। विषीदन्त्यसमाधानान् मनोनिग्रहकर्शिताः॥
Verse 3
अथात आनन्ददुघं पदाम्बुजं हंसा: श्रयेरन्नरविन्दलोचन । सुखं नु विश्वेश्वर योगकर्मभि- स्त्वन्माययामी विहता न मानिन: ॥ ३ ॥
अथात आनन्ददुघं पदाम्बुजं हंसाḥ श्रयेरन्नरविन्दलोचन। सुखं नु विश्वेश्वर योगकर्मभिस्त्वन्माययामी विहता न मानिनः॥
Verse 4
किं चित्रमच्युत तवैतदशेषबन्धोदासेष्वनन्यशरणेषु यदात्मसात्त्वम् । योऽरोचयत् सह मृगै: स्वयमीश्वराणांश्रीमत्किरीटतटपीडितपादपीठ: ॥ ४ ॥
हे अच्युत! एतत् किं चित्रम्—यत् त्वम् अशेषबन्धो दासेषु अनन्यशरणेषु आत्मसात्त्वं करोषि। रामावतारेऽपि, ब्रह्मादयः सुराः श्रीमत्किरीटतटैः तव पादपीठं स्प्रष्टुं स्पर्धमानाः सन्ति, तथापि त्वं हनूमदादिषु मृगेषु विशेषस्नेहं दर्शितवान्, ते हि त्वामेव शरणं जग्मुः।
Verse 5
तं त्वाखिलात्मदयितेश्वरमाश्रितानां सर्वार्थदं स्वकृतविद् विसृजेत को नु । को वा भजेत् किमपि विस्मृतयेऽनु भूत्यै किं वा भवेन्न तव पादरजोजुषां न: ॥ ५ ॥
त्वं खलु अखिलात्मा दयितेश्वरः आश्रितानां सर्वार्थदः स्वकृतविद्; तं त्वां को नु विसृजेत्? कः वा किमपि भजेत् अनुभूत्यै विस्मृतये—यत् भोगः त्वद्विस्मरणहेतुः। नः तु तव पादरजोजुषां किं न भवेत्?
Verse 6
नैवोपयन्त्यपचितिं कवयस्तवेश ब्रह्मायुषापि कृतमृद्धमुद: स्मरन्त: । योऽन्तर्बहिस्तनुभृतामशुभं विधुन्वन्न आचार्यचैत्त्यवपुषा स्वगतिं व्यनक्ति ॥ ६ ॥
हे ईश! कवयः ब्रह्मायुषापि तव कृतमृद्धमुदः स्मरन्तः अपचितिं नैवोपयन्ति। त्वं हि अन्तर्बहिः तनुभृताम् अशुभं विधुन्वन्, बाह्यतः आचार्यरूपेण, अन्तः चैत्यान्तर्यामिरूपेण, स्वगतिं व्यनक्ति—त्वत्समीपगमनमार्गं दर्शयसि।
Verse 7
श्रीशुक उवाच इत्युद्धवेनात्यनुरक्तचेतसा पृष्टो जगत्क्रीडनक: स्वशक्तिभि: । गृहीतमूर्तित्रय ईश्वरेश्वरो जगाद सप्रेममनोहरस्मित: ॥ ७ ॥
श्रीशुक उवाच—इति अत्यनुरक्तचेतसा उद्धवेन पृष्टः, जगत्क्रीडनकः स्वशक्तिभिः गृहीतमूर्तित्रयः ईश्वरेश्वरः, सप्रेम मनोहरस्मितः जगाद।
Verse 8
श्रीभगवानुवाच हन्त ते कथयिष्यामि मम धर्मान् सुमङ्गलान् । यान् श्रद्धयाचरन् मर्त्यो मृत्युं जयति दुर्जयम् ॥ ८ ॥
श्रीभगवानुवाच—हन्त, ते मम धर्मान् सुमङ्गलान् कथयिष्यामि; यान् श्रद्धया आचरन् मर्त्यः दुर्जयं मृत्युं जयति।
Verse 9
कुर्यात् सर्वाणि कर्माणि मदर्थं शनकै: स्मरन् । मय्यर्पितमनश्चित्तो मद्धर्मात्ममनोरति: ॥ ९ ॥
माम् अनुस्मरन् शनकैः सर्वाणि कर्माणि मदर्थं कुर्यात्। मय्यर्पितमनश्चित्तो मद्धर्मे भक्तिरतिं मनः स्थापयेत्॥
Verse 10
देशान् पुण्यानाश्रयेत मद्भक्तै: साधुभि: श्रितान् । देवासुरमनुष्येषु मद्भक्ताचरितानि च ॥ १० ॥
मद्भक्तैः साधुभिः श्रितान् पुण्यदेशान् आश्रयेत्। देवासुरमनुष्येषु मद्भक्तानां चरितानि च अनुयुञ्जीत॥
Verse 11
पृथक् सत्रेण वा मह्यं पर्वयात्रामहोत्सवान् । कारयेद् गीतनृत्याद्यैर्महाराजविभूतिभि: ॥ ११ ॥
पृथक् वा सत्रेण वा मह्यं पर्वयात्रामहोत्सवान्। गीतनृत्यादिभिः राजविभूतिभिः कारयेत्॥
Verse 12
मामेव सर्वभूतेषु बहिरन्तरपावृतम् । ईक्षेतात्मनि चात्मानं यथा खममलाशय: ॥ १२ ॥
अमलाशयः सर्वभूतेषु बहिरन्तरपावृतं मामेव ईक्षेत। आत्मनि च आत्मानं तथा पश्येत यथा सर्वगतं खम्॥
Verse 13
इति सर्वाणि भूतानि मद्भावेन महाद्युते । सभाजयन् मन्यमानो ज्ञानं केवलमाश्रित: ॥ १३ ॥ ब्राह्मणे पुक्कसे स्तेने ब्रह्मण्येऽर्के स्फुलिङ्गके । अक्रूरे क्रूरके चैव समदृक् पण्डितो मत: ॥ १४ ॥
एवं मद्भावेन सर्वाणि भूतानि पश्यन् महाद्युते, केवलज्ञानाश्रयः सर्वान् सभाजयन् पण्डितो मतः। ब्राह्मणे पुक्कसे स्तेने ब्रह्मण्येऽर्के स्फुलिङ्गके, अक्रूरे क्रूरके चैव समदृक् स पण्डितः॥
Verse 14
इति सर्वाणि भूतानि मद्भावेन महाद्युते । सभाजयन् मन्यमानो ज्ञानं केवलमाश्रित: ॥ १३ ॥ ब्राह्मणे पुक्कसे स्तेने ब्रह्मण्येऽर्के स्फुलिङ्गके । अक्रूरे क्रूरके चैव समदृक् पण्डितो मत: ॥ १४ ॥
हे महाद्युते उद्धव! यः सर्वाणि भूतानि मद्भावेनैव पश्यन्, केवलज्ञानमाश्रित्य सर्वेषां यथोचितं सत्कारं करोति, स एव पण्डितो मतः। स ब्राह्मणं च पुक्कसं च, स्तेनं च ब्रह्मण्यं च, अर्कं च स्फुलिङ्गकं च, अक्रूरं च क्रूरं च समदृशा पश्यति।
Verse 15
नरेष्वभीक्ष्णं मद्भावं पुंसो भावयतोऽचिरात् । स्पर्धासूयातिरस्कारा: साहङ्कारा वियन्ति हि ॥ १५ ॥
नरेषु सर्वदा मद्भावं भावयतः पुंसोऽचिरादेव स्पर्धासूयातिरस्काराः साहङ्काराश्च विनश्यन्ति।
Verse 16
विसृज्य स्मयमानान् स्वान् दृशं व्रीडां च दैहिकीम् । प्रणमेद् दण्डवद् भूमावाश्वचाण्डालगोखरम् ॥ १६ ॥
स्वजनानां परिहासं विसृज्य, दैहिकीं दृष्टिं व्रीडां च त्यक्त्वा, भूमौ दण्डवद् पतित्वा सर्वेषु—श्वचाण्डालगोखरेष्वपि—प्रणमेत्।
Verse 17
यावत् सर्वेषु भूतेषु मद्भावो नोपजायते । तावदेवमुपासीत वाङ्मन:कायवृत्तिभि: ॥ १७ ॥
यावत् सर्वेषु भूतेषु मद्भावो नोपजायते, तावत् वाङ्मनःकायवृत्तिभिरेवं मां निरन्तरमुपासीत।
Verse 18
सर्वं ब्रह्मात्मकं तस्य विद्ययात्ममनीषया । परिपश्यन्नुपरमेत् सर्वतो मुक्तसंशय: ॥ १८ ॥
सर्वव्यापिनो ब्रह्मणोऽस्य विद्ययात्ममनीषया सर्वं ब्रह्मात्मकं परिपश्यन्, सर्वतो मुक्तसंशयः सन् कर्मफलासक्तिं त्यजति।
Verse 19
अयं हि सर्वकल्पानां सध्रीचीनो मतो मम । मद्भाव: सर्वभूतेषु मनोवाक्कायवृत्तिभि: ॥ १९ ॥
अहं मनोवाक्कायवृत्तिभिः सर्वभूतेषु मद्भावस्य साक्षात्काराय यः उपायः, तमेव सर्वकल्पानां सध्रीचीनतमं मन्ये।
Verse 20
न ह्यङ्गोपक्रमे ध्वंसो मद्धर्मस्योद्धवाण्वपि । मया व्यवसित: सम्यङ्निर्गुणत्वादनाशिष: ॥ २० ॥
उद्धव, मद्धर्मस्य आरम्भेऽपि न कश्चिद् ध्वंसः; मया सम्यक् व्यवसितत्वात् स निर्गुणोऽनाशिषश्च, अतः सेवकस्य लेशतोऽपि न हानिः।
Verse 21
यो यो मयि परे धर्म: कल्प्यते निष्फलाय चेत् । तदायासो निरर्थ: स्याद् भयादेरिव सत्तम ॥ २१ ॥
सत्तम उद्धव, मयि परे यः धर्मः निष्फलाय कल्प्यते, तस्य आयासो निरर्थकः—भयादेरिव; किन्तु निष्कामतया मय्यर्पितं कर्म, बाह्यतः निष्फलमपि, स एव धर्ममार्गः।
Verse 22
एषा बुद्धिमतां बुद्धिर्मनीषा च मनीषिणाम् । यत् सत्यमनृतेनेह मर्त्येनाप्नोति मामृतम् ॥ २२ ॥
एषा बुद्धिमतां परा बुद्धिः मनीषिणां च परा मनीषा—यत् मर्त्यः इह सत्येनानृतेन च उपयुज्य मामृतं सत्यं मामेव आप्नोति।
Verse 23
एष तेऽभिहित: कृत्स्नो ब्रह्मवादस्य सङ्ग्रह: । समासव्यासविधिना देवानामपि दुर्गम: ॥ २३ ॥
एष ते समासव्यासविधिना कृत्स्नो ब्रह्मवादसङ्ग्रहः अभिहितः; एष विज्ञानः देवानामपि दुर्गमः।
Verse 24
अभीक्ष्णशस्ते गदितं ज्ञानं विस्पष्टयुक्तिमत् । एतद् विज्ञाय मुच्येत पुरुषो नष्टसंशय: ॥ २४ ॥
अहं तेऽभीक्ष्णशः प्रोक्तं ज्ञानं विस्पष्टयुक्तिमत्। एतद् यथावद् विज्ञाय पुरुषो नष्टसंशयः सन् मुच्यते॥
Verse 25
सुविविक्तं तव प्रश्नं मयैतदपि धारयेत् । सनातनं ब्रह्मगुह्यं परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ २५ ॥
सुविविक्तं तव प्रश्नं मयैतदपि धार्यते। सनातनं ब्रह्मगुह्यं परं ब्रह्माधिगच्छति॥
Verse 26
य एतन्मम भक्तेषु सम्प्रदद्यात् सुपुष्कलम् । तस्याहं ब्रह्मदायस्य ददाम्यात्मानमात्मना ॥ २६ ॥
य एतन्मम भक्तेषु सम्प्रदद्यात् सुपुष्कलम्। तस्याहं ब्रह्मदायस्य ददाम्यात्मानमात्मना॥
Verse 27
य एतत् समधीयीत पवित्रं परमं शुचि । स पूयेताहरहर्मां ज्ञानदीपेन दर्शयन् ॥ २७ ॥
य एतत् समधीयीत पवित्रं परमं शुचि। स पूयेताहरहर्मां ज्ञानदीपेन दर्शयन्॥
Verse 28
य एतच्छ्रद्धया नित्यमव्यग्र: शृणुयान्नर: । मयि भक्तिं परां कुर्वन् कर्मभिर्न स बध्यते ॥ २८ ॥
य एतच्छ्रद्धया नित्यमव्यग्रः शृणुयान्नरः। मयि भक्तिं परां कुर्वन् कर्मभिर्न स बध्यते॥
Verse 29
अप्युद्धव त्वया ब्रह्म सखे समवधारितम् । अपि ते विगतो मोह: शोकश्चासौ मनोभव: ॥ २९ ॥
अप्युद्धव त्वया ब्रह्म सखे समवधारितम् । अपि ते विगतो मोहः शोकश्चासौ मनोभवः ॥
Verse 30
नैतत्त्वया दाम्भिकाय नास्तिकाय शठाय च । अशुश्रूषोरभक्ताय दुर्विनीताय दीयताम् ॥ ३० ॥
नैतत्त्वया दाम्भिकाय नास्तिकाय शठाय च । अशुश्रूषोरभक्ताय दुर्विनीताय दीयताम् ॥
Verse 31
एतैर्दोषैर्विहीनाय ब्रह्मण्याय प्रियाय च । साधवे शुचये ब्रूयाद् भक्ति: स्याच्छूद्रयोषिताम् ॥ ३१ ॥
एतैर्दोषैर्विहीनाय ब्रह्मण्याय प्रियाय च । साधवे शुचये ब्रूयाद् भक्ति: स्याच्छूद्रयोषिताम् ॥
Verse 32
नैतद् विज्ञाय जिज्ञासोर्ज्ञातव्यमवशिष्यते । पीत्वा पीयूषममृतं पातव्यं नावशिष्यते ॥ ३२ ॥
नैतद् विज्ञाय जिज्ञासोर्ज्ञातव्यमवशिष्यते । पीत्वा पीयूषममृतं पातव्यं नावशिष्यते ॥
Verse 33
ज्ञाने कर्मणि योगे च वार्तायां दण्डधारणे । यावानर्थो नृणां तात तावांस्तेऽहं चतुर्विध: ॥ ३३ ॥
ज्ञाने कर्मणि योगे च वार्तायां दण्डधारणे । यावानर्थो नृणां तात तावांस्तेऽहं चतुर्विधः ॥
Verse 34
मर्त्यो यदा त्यक्तसमस्तकर्मा निवेदितात्मा विचिकीर्षितो मे । तदामृतत्त्वं प्रतिपद्यमानो मयात्मभूयाय च कल्पते वै ॥ ३४ ॥
मर्त्यो यदा सर्वकर्मफलत्यागी सन् आत्मानं मयि समर्प्य मम सेवां कर्तुमिच्छन्, तदा जन्ममृत्युभयात् मुक्तिम् आप्नोति, मदीयैश्वर्यसाम्यं च प्राप्नोति वै।
Verse 35
श्रीशुक उवाच स एवमादर्शितयोगमार्ग- स्तदोत्तम:श्लोकवचो निशम्य । बद्धाञ्जलि: प्रीत्युपरुद्धकण्ठो न किञ्चिदूचेऽश्रुपरिप्लुताक्ष: ॥ ३५ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं भगवता दर्शितं योगमार्गं तदुत्तमश्लोकवचः श्रुत्वा उद्धवः बद्धाञ्जलिः प्रीत्या गद्गदकण्ठोऽश्रुपूर्णलोचनः किञ्चिदपि नोवाच।
Verse 36
विष्टभ्य चित्तं प्रणयावघूर्णं धैर्येण राजन् बहु मन्यमान: । कृताञ्जलि: प्राह यदुप्रवीरं शीर्ष्णा स्पृशंस्तच्चरणारविन्दम् ॥ ३६ ॥
प्रणयेनावघूर्णं चित्तं धैर्येण विष्टभ्य, राजन्, उद्धवः यदुप्रवीरं बहु मन्यमानः कृताञ्जलिः शीर्ष्णा तच्चरणारविन्दं स्पृशन् प्राह।
Verse 37
श्रीउद्धव उवाच विद्रावितो मोहमहान्धकारो य आश्रितो मे तव सन्निधानात् । विभावसो: किं नु समीपगस्य शीतं तमो भी: प्रभवन्त्यजाद्य ॥ ३७ ॥
श्रीउद्धव उवाच—अजाद्य! तव सन्निधानात् मे यः मोहमहान्धकार आश्रितः स विद्रावितः। विभावसोः समीपगस्य किमु शीतं तमो भीश्च प्रभवन्ति?
Verse 38
प्रत्यर्पितो मे भवतानुकम्पिना भृत्याय विज्ञानमय: प्रदीप: । हित्वा कृतज्ञस्तव पादमूलं कोऽन्यं समीयाच्छरणं त्वदीयम् ॥ ३८ ॥
भवता अनुकम्पिना मम भृत्याय अल्पसमर्पणस्य प्रत्यर्पणरूपेण विज्ञानमयः प्रदीपः दत्तः। अतः कृतज्ञो भक्तः तव पादमूलं हित्वा कस्य अन्यस्य शरणं समीयात्?
Verse 39
वृक्णश्च मे सुदृढ: स्नेहपाशो दाशार्हवृष्ण्यन्धकसात्वतेषु । प्रसारित: सृष्टिविवृद्धये त्वया स्वमायया ह्यात्मसुबोधहेतिना ॥ ३९ ॥
दाशार्हवृष्ण्यन्धकसात्वतेषु मे सुदृढः स्नेहपाशो यस्त्वया स्वमायया सृष्टिविवृद्धये प्रसारितः, स आत्मसुबोधजनितेन ज्ञानशस्त्रेण इदानीं वृक्णः।
Verse 40
नमोऽस्तु ते महायोगिन् प्रपन्नमनुशाधि माम् । यथा त्वच्चरणाम्भोजे रति: स्यादनपायिनी ॥ ४० ॥
नमोऽस्तु ते महायोगिन्। प्रपन्नं मामनुशाधि, यथा त्वच्चरणाम्भोजे मम रतिरनपायिनी स्यात्।
Verse 41
श्रीभगवानुवाच गच्छोद्धव मयादिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम् । तत्र मत्पादतीर्थोदे स्नानोपस्पर्शनै: शुचि: ॥ ४१ ॥ ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मष: । वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनि:स्पृह: ॥ ४२ ॥ तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशील: संयतेन्द्रिय: । शान्त: समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ४३ ॥ मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् । मय्यावेशितवाक्चित्तो मद्धर्मनिरतो भव । अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि तत: परम् ॥ ४४ ॥
श्रीभगवानुवाच—गच्छोद्धव मयादिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम्। तत्र मत्पादतीर्थोदे स्नानोपस्पर्शनैः शुचिः, ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मषः। वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनिःस्पृहः, तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशीलः संयतेन्द्रियः। शान्तः समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुतः, मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन्। मय्यावेशितवाक्चित्तो मद्धर्मनिरतो भव; अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि ततः परम्।
Verse 42
श्रीभगवानुवाच गच्छोद्धव मयादिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम् । तत्र मत्पादतीर्थोदे स्नानोपस्पर्शनै: शुचि: ॥ ४१ ॥ ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मष: । वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनि:स्पृह: ॥ ४२ ॥ तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशील: संयतेन्द्रिय: । शान्त: समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ४३ ॥ मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् । मय्यावेशितवाक्चित्तो मद्धर्मनिरतो भव । अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि तत: परम् ॥ ४४ ॥
ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मषः। वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनिःस्पृहः॥
Verse 43
श्रीभगवानुवाच गच्छोद्धव मयादिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम् । तत्र मत्पादतीर्थोदे स्नानोपस्पर्शनै: शुचि: ॥ ४१ ॥ ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मष: । वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनि:स्पृह: ॥ ४२ ॥ तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशील: संयतेन्द्रिय: । शान्त: समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ४३ ॥ मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् । मय्यावेशितवाक्चित्तो मद्धर्मनिरतो भव । अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि तत: परम् ॥ ४४ ॥
तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशीलः संयतेन्द्रियः। शान्तः समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुतः॥
Verse 44
श्रीभगवानुवाच गच्छोद्धव मयादिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम् । तत्र मत्पादतीर्थोदे स्नानोपस्पर्शनै: शुचि: ॥ ४१ ॥ ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मष: । वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनि:स्पृह: ॥ ४२ ॥ तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशील: संयतेन्द्रिय: । शान्त: समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ४३ ॥ मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् । मय्यावेशितवाक्चित्तो मद्धर्मनिरतो भव । अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि तत: परम् ॥ ४४ ॥
श्रीभगवानुवाच—उद्धव, ममाज्ञां गृहाण; बदर्याख्यं ममाश्रमं गच्छ। तत्र मत्पादतीर्थोदकेन स्नानोपस्पर्शनाभ्यां शुचिर्भव। अलकनन्दां दृष्ट्वा सर्वकल्मषविधूतः सन् वल्कलानि वसानो वन्यभुग् सुखसन्तुष्टो निःस्पृहः। द्वन्द्वेषु तितिक्षुः सुशीलः संयतेन्द्रियः शान्तः समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसमन्वितः। यत्ते मया विविक्तमुपदिष्टं तदनुभावयन् मय्यावेशितवाक्चित्तो मद्धर्मनिरतो भव; गुणत्रयगतिं समतिक्रम्य ततः परं मामेव प्राप्स्यसि।
Verse 45
श्रीशुक उवाच स एवमुक्तो हरिमेधसोद्धव: प्रदक्षिणं तं परिसृत्य पादयो: । शिरो निधायाश्रुकलाभिरार्द्रधी- र्न्यषिञ्चदद्वन्द्वपरोऽप्यपक्रमे ॥ ४५ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं हरिमेधसा भगवता संबोधितः उद्धवः तं प्रभुं प्रदक्षिणीकृत्य पादयोः पतित्वा शिरो निधाय, अद्वन्द्वपरोऽपि वियोगसमये विदीर्णहृदयः अश्रुकलाभिरार्द्रधीः तस्य कमलपादौ अश्रुभिः सिञ्चन् अपक्रमे।
Verse 46
सुदुस्त्यजस्नेहवियोगकातरो न शक्नुवंस्तं परिहातुमातुर: । कृच्छ्रं ययौ मूर्धनि भर्तृपादुके बिभ्रन्नमस्कृत्य ययौ पुन: पुन: ॥ ४६ ॥
सुदुस्त्यजस्नेहवियोगकातरः उद्धवः तं प्रभुं परिहातुं नाशक्नोत्। कृच्छ्रेण पुनः पुनर्नमस्कृत्य, भर्तुः पादुके मूर्ध्नि बिभ्रन्, दुःखार्तः सन् प्रस्थितः।
Verse 47
ततस्तमन्तर्हृदि सन्निवेश्य गतो महाभागवतो विशालाम् । यथोपदिष्टां जगदेकबन्धुना तप: समास्थाय हरेरगाद् गतिम् ॥ ४७ ॥
ततः स महाभागवतः उद्धवः तं प्रभुमन्तर्हृदि सन्निवेश्य विशालां बदर्याश्रमं गतः। जगदेकबन्धुना कृष्णेन यथोपदिष्टां तपः समास्थाय, हरेः परां गतिं—स्वधाम—अगात्।
Verse 48
य एतदानन्दसमुद्रसम्भृतं ज्ञानामृतं भागवताय भाषितम् । कृष्णेन योगेश्वरसेविताङ्घ्रिणा सच्छ्रद्धयासेव्य जगद् विमुच्यते ॥ ४८ ॥
य एतत् आनन्दसमुद्रसम्भृतं ज्ञानामृतं भागवताय भाषितं, योगेश्वरसेविताङ्घ्रिणा कृष्णेन उक्तं, सच्छ्रद्धया सेवते शृणोति वा—स जगदन्तर्गतः अपि विमुच्यते।
Verse 49
भवभयमपहन्तुं ज्ञानविज्ञानसारं निगमकृदुपजह्रे भृङ्गवद् वेदसारम् । अमृतमुदधितश्चापाययद् भृत्यवर्गान् पुरुषमृषभमाद्यं कृष्णसंज्ञं नतोऽस्मि ॥ ४९ ॥
आद्यं पुरुषमृषभं श्रीकृष्णसंज्ञं नमामि। स भवभयापहाय वेदकर्त्ता भृङ्गवद् वेदसारं ज्ञानविज्ञानामृतं संगृह्य भक्तवर्गान् आनन्दसागरादिव पाययामास॥
Frequently Asked Questions
Uddhava observes that many yogīs become frustrated trying to steady the mind and perfect samādhi. Kṛṣṇa therefore presents bhakti-centered yoga: remembrance of Him, offering all duties to Him, associating with devotees, celebrating His worship through kīrtana and festivals, and cultivating Paramātmā-darśana—seeing Him within all beings—so the mind becomes naturally absorbed by devotion rather than forced restraint.
It is operationalized through conduct: honoring every being because the Lord is present within, abandoning rivalry and envy, and practicing radical humility (daṇḍavat obeisances even to socially disregarded beings). The text states that until this vision is fully mature, one should continue deliberate worship with speech, mind, and body—so inner realization and outer discipline reinforce each other.
Kṛṣṇa restricts it from hypocritical, atheistic, dishonest, non-devotional, faithless, or proud hearers. It should be taught to the pure and saintly, kindly disposed, and dedicated to the welfare of brāhmaṇas; additionally, common workers and women are included if they possess devotion—indicating bhakti as the decisive qualification (adhikāra), not social status.
Badarikāśrama is prescribed as a place of purification and steady sādhana: bathing in sacred waters (Alakanandā), living simply, tolerating dualities, and meditating on Kṛṣṇa’s instructions with fixed attention. The outcome is transcendence of the three guṇas and return to the Lord’s abode—showing a concrete post-instruction regimen that stabilizes realization and completes the path to mukti.
It dramatizes viraha-bhakti (devotion in separation) and marks the narrative pivot into nirodha: as Kṛṣṇa’s earthly līlā nears withdrawal, the Lord entrusts His essence-teaching to Uddhava, who carries it forward through practice and transmission. The devotee’s grief is not ignorance but intensified love, while the instruction ensures liberation for faithful hearers.