Adhyaya 27
Arcana-vidhi: The Method of Deity Worship (Vedic, Tantric, and Mixed)
उद्धवं प्रति भगवतः उपदेशः सामान्यसाधनात् अर्चनाविधिं प्रति प्रवर्तते। उद्धवः अधिकारं शास्त्रप्रमाणं च पृच्छति, नारदव्यासादयः देवपूजां परमोपकारिणीं सर्वसुलभां च स्तुवन्तीति निवेदयति। श्रीकृष्णः विधयः बहव इति संक्षेपेण क्रमशः वदति—वैदिकं तान्त्रिकं मिश्रं वा पूजनं, देहशुद्धिः, पूजास्थानभेदाः (विग्रहः अग्निः सूर्यः जलं हृदयम्), प्रतिमाद्रव्यं प्रतिष्ठा च (अस्थायी नित्येति)। ततः तयारी, न्यासः, पात्रशोधनम्, आवाहनम्, पाद्याचमनीयार्घ्यादि, आयुधपरिवारपूजनम्, नित्यस्नानालङ्कारनैवेद्यं, उत्सवाः गीतनृत्यकथाः, होमक्रमः, स्तुतिः, प्रसादसेवनं, यथायोग्यं विसर्जनं च निरूप्यते। अन्ते देवालयोद्यानादि-प्रतिष्ठापनं दाननिधिभिः पूजापोषणं च फलप्रदं कथ्यते, देवद्रव्यापहारस्य निषेधेन धर्मसीमा निर्दिश्यते।
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच क्रियायोगं समाचक्ष्व भवदाराधनं प्रभो । यस्मात्त्वां ये यथार्चन्ति सात्वता: सात्वतर्षभ ॥ १ ॥
श्रीउद्धव उवाच—प्रभो, भवदाराधनस्य क्रियायोगं मे समाचक्ष्व। सात्वतर्षभ, ये सात्वताः त्वां यथार्चन्ति, तेषां योग्यता, प्रतिष्ठा, विधिश्च कः?॥
Verse 2
एतद् वदन्ति मुनयो मुहुर्नि:श्रेयसं नृणाम् । नारदो भगवान् व्यास आचार्योऽङ्गिरस: सुत: ॥ २ ॥
एतद् मुनयः मुहुः नृणां निःश्रेयसं वदन्ति। नारदः भगवान् व्यासः, आचार्यः अङ्गिरसः सुतः (बृहस्पतिः) च॥
Verse 3
नि:सृतं ते मुखाम्भोजाद् यदाह भगवानज: । पुत्रेभ्यो भृगुमुख्येभ्यो देव्यै च भगवान् भव: ॥ ३ ॥ एतद् वै सर्ववर्णानामाश्रमाणां च सम्मतम् । श्रेयसामुत्तमं मन्ये स्त्रीशूद्राणां च मानद ॥ ४ ॥
हे मानद प्रभो, अर्चाविधेः शिक्षाः प्रथमं तव मुखाम्भोजात् निःसृताः। ताः भगवान् अजः ब्रह्मा भृगुमुख्येभ्यः पुत्रेभ्यः प्रोवाच, तथा भगवान् भवः शिवः देव्यै पार्वत्यै कथितवान्। एष विधिः सर्ववर्णानाम् आश्रमाणां च सम्मतः; अतः स्त्रीशूद्राणामपि, तव अर्चामूर्तौ पूजनं सर्वश्रेयसाम् उत्तमं मन्ये।
Verse 4
नि:सृतं ते मुखाम्भोजाद् यदाह भगवानज: । पुत्रेभ्यो भृगुमुख्येभ्यो देव्यै च भगवान् भव: ॥ ३ ॥ एतद् वै सर्ववर्णानामाश्रमाणां च सम्मतम् । श्रेयसामुत्तमं मन्ये स्त्रीशूद्राणां च मानद ॥ ४ ॥
हे मानद प्रभो, अर्चाविधेः शिक्षाः प्रथमं तव मुखाम्भोजात् निःसृताः। ताः भगवान् अजः ब्रह्मा भृगुमुख्येभ्यः पुत्रेभ्यः प्रोवाच, तथा भगवान् भवः शिवः देव्यै पार्वत्यै कथितवान्। एष विधिः सर्ववर्णानाम् आश्रमाणां च सम्मतः; अतः स्त्रीशूद्राणामपि, तव अर्चामूर्तौ पूजनं सर्वश्रेयसाम् उत्तमं मन्ये।
Verse 5
एतत् कमलपत्राक्ष कर्मबन्धविमोचनम् । भक्ताय चानुरक्ताय ब्रूहि विश्वेश्वरेश्वर ॥ ५ ॥
हे कमलपत्राक्ष, विश्वेश्वरेश्वर, कर्मबन्धविमोचनम् एतत् उपायं मम भक्तस्य चानुरक्तस्य कृते यथावत् ब्रूहि।
Verse 6
श्रीभगवानुवाच न ह्यन्तोऽनन्तपारस्य कर्मकाण्डस्य चोद्धव । सङ्क्षिप्तं वर्णयिष्यामि यथावदनुपूर्वश: ॥ ६ ॥
श्रीभगवानुवाच—उद्धव, अनन्तपारस्य कर्मकाण्डस्य न ह्यन्तः; तस्मात् अहं ते यथावत् अनुपूर्वशः सङ्क्षिप्तं वर्णयिष्यामि।
Verse 7
वैदिकस्तान्त्रिको मिश्र इति मे त्रिविधो मख: । त्रयाणामीप्सितेनैव विधिना मां समर्चरेत् ॥ ७ ॥
वैदिकस्तान्त्रिको मिश्र इति मे त्रिविधो मखः। त्रयाणाम् ईप्सितेनैव विधिना मां समर्चरेत्॥
Verse 8
यदा स्वनिगमेनोक्तं द्विजत्वं प्राप्य पूरुष: । यथा यजेत मां भक्त्या श्रद्धया तन्निबोध मे ॥ ८ ॥
अधुना मे श्रद्धया शृणु—स्वनिगमविधिना द्विजत्वं प्राप्तः पुरुषो यथा भक्त्या मां यजेत, तदहं सम्यग् वक्ष्यामि।
Verse 9
अर्चायां स्थण्डिलेऽग्नौ वा सूर्ये वाप्सु हृदि द्विज: । द्रव्येण भक्तियुक्तोऽर्चेत् स्वगुरुं माममायया ॥ ९ ॥
अर्चायां स्थण्डिलेऽग्नौ वा सूर्ये वाप्सु हृदि द्विजः। द्रव्येण भक्तियुक्तोऽर्चेत् स्वगुरुं माममायया॥
Verse 10
पूर्वं स्नानं प्रकुर्वीत धौतदन्तोऽङ्गशुद्धये । उभयैरपि च स्नानं मन्त्रैर्मृद्ग्रहणादिना ॥ १० ॥
प्रथमं धौतदन्तोऽङ्गशुद्धये स्नानं प्रकुर्वीत। ततः मृद्ग्रहणादिना मन्त्रैः—वैदिकतान्त्रिकैश्च—पुनः शौचं समाचरेत्।
Verse 11
सन्ध्योपास्त्यादिकर्माणि वेदेनाचोदितानि मे । पूजां तै: कल्पयेत् सम्यक् सङ्कल्प: कर्मपावनीम् ॥ ११ ॥
सन्ध्योपास्त्यादिकर्माणि वेदेनाचोदितानि मे। तैः सम्यक् सङ्कल्पः कर्मपावनीं पूजां कल्पयेत्, मयि मनः समाधाय॥
Verse 12
शैली दारुमयी लौही लेप्या लेख्या च सैकती । मनोमयी मणिमयी प्रतिमाष्टविधा स्मृता ॥ १२ ॥
शैली दारुमयी लौही लेप्या लेख्या च सैकती। मनोमयी मणिमयी प्रतिमाष्टविधा स्मृता॥
Verse 13
चलाचलेति द्विविधा प्रतिष्ठा जीवमन्दिरम् । उद्वासावाहने न स्त: स्थिरायामुद्धवार्चने ॥ १३ ॥
सर्वजीवाश्रयस्य भगवतो देवस्वरूपस्य प्रतिष्ठा द्विविधा—चलाऽचलाऽिति। चलायां स्थिरायां च; स्थिरायां तु, उद्धव, आवाहितं देवं न कदाचन उद्वासयेत्।
Verse 14
अस्थिरायां विकल्प: स्यात् स्थण्डिले तु भवेद् द्वयम् । स्नपनं त्वविलेप्यायामन्यत्र परिमार्जनम् ॥ १४ ॥
अस्थिरायां प्रतिष्ठायां आवाहन-उद्वासनयोर्विकल्पः स्यात्; स्थण्डिले तु तयोर्द्वयमवश्यं भवेत्। स्नपनं जलैरेव, अविलेप्यायां तु (मृण्मय-लेप्य-दारुमयादौ) अन्यत्र परिमार्जनमेव विधीयते।
Verse 15
द्रव्यै: प्रसिद्धैर्मद्याग: प्रतिमादिष्वमायिन: । भक्तस्य च यथालब्धैर्हृदि भावेन चैव हि ॥ १५ ॥
प्रसिद्धैर्द्रव्यैः प्रतिमादिषु मम यागः कार्योऽमायिनः। किन्तु निष्कामभक्तः यथालब्धैरेव द्रव्यैर्मां पूजयेत्, हृदि च भावेन मानसेनैवोपचारैः समर्चयेत्।
Verse 16
स्नानालङ्करणं प्रेष्ठमर्चायामेव तूद्धव । स्थण्डिले तत्त्वविन्यासो वह्नावाज्यप्लुतं हवि: ॥ १६ ॥ सूर्ये चाभ्यर्हणं प्रेष्ठं सलिले सलिलादिभि: । श्रद्धयोपाहृतं प्रेष्ठं भक्तेन मम वार्यपि ॥ १७ ॥
स्नानालङ्करणं प्रेष्ठमर्चायामेव, उद्धव। स्थण्डिले तत्त्वविन्यासः प्रेष्ठः; वह्नौ तु आज्यप्लुतं तिल-यवहविः प्रेष्ठम्। सूर्ये च उपस्थानार्घ्यादिभिरभ्यर्हणं प्रेष्ठम्; सलिले सलिलादिभिर्मां पूजयेत्। श्रद्धया भक्तेनोपाहृतं यत्किञ्चिदपि—वार्यपि—ममातिप्रियम्।
Verse 17
स्नानालङ्करणं प्रेष्ठमर्चायामेव तूद्धव । स्थण्डिले तत्त्वविन्यासो वह्नावाज्यप्लुतं हवि: ॥ १६ ॥ सूर्ये चाभ्यर्हणं प्रेष्ठं सलिले सलिलादिभि: । श्रद्धयोपाहृतं प्रेष्ठं भक्तेन मम वार्यपि ॥ १७ ॥
स्नानालङ्करणं प्रेष्ठमर्चायामेव, उद्धव। स्थण्डिले तत्त्वविन्यासः प्रेष्ठः; वह्नौ तु आज्यप्लुतं तिल-यवहविः प्रेष्ठम्। सूर्ये च उपस्थानार्घ्यादिभिरभ्यर्हणं प्रेष्ठम्; सलिले सलिलादिभिर्मां पूजयेत्। श्रद्धया भक्तेनोपाहृतं यत्किञ्चिदपि—वार्यपि—ममातिप्रियम्।
Verse 18
भूर्यप्यभक्तोपाहृतं न मे तोषाय कल्पते । गन्धो धूप: सुमनसो दीपोऽन्नाद्यं च किं पुन: ॥ १८ ॥
भूर्यपि अभक्तोपाहृतं न मे तोषाय कल्पते; प्रेम्णा तु भक्तैः किञ्चिदपि दत्तं मे प्रीतिकरम्। गन्धतैलं धूपः सुमनसो दीपोऽन्नाद्यं च प्रेम्णा समर्पितं विशेषतस्तोषयति॥
Verse 19
शुचि: सम्भृतसम्भार: प्राग्दर्भै: कल्पितासन: । आसीन: प्रागुदग् वार्चेदर्चायां त्वथ सम्मुख: ॥ १९ ॥
शुचिः सम्भृतसम्भारः प्राग्दर्भैः कल्पितासनः। प्रागुदग्वा मुखं कृत्वा वर्चेद्; अर्चा स्थिरा चेत् तां सम्मुख एवोपविशेत्॥
Verse 20
कृतन्यास: कृतन्यासां मदर्चां पाणिना मृजेत् । कलशं प्रोक्षणीयं च यथावदुपसाधयेत् ॥ २० ॥
कृतन्यासः कृतन्यासां मदर्चां पाणिना मृजेत्। पुरापुष्पादिशेषांश्च निरस्य यथावद् कलशं प्रोक्षणीयं चोपसाधयेत्॥
Verse 21
तदद्भिर्देवयजनं द्रव्याण्यात्मानमेव च । प्रोक्ष्य पात्राणि त्रीण्यद्भिस्तैस्तैर्द्रव्यैश्च साधयेत् ॥ २१ ॥
तदद्भिः देवयजनं द्रव्याण्यात्मानमेव च प्रोक्ष्य। ततः पात्राणि त्रीण्यद्भिस्तैस्तैर्द्रव्यैश्च यथावद् अलङ्कुर्यात्॥
Verse 22
पाद्यार्घ्याचमनीयार्थं त्रीणि पात्राणि देशिक: । हृदा शीर्ष्णाथ शिखया गायत्र्या चाभिमन्त्रयेत् ॥ २२ ॥
पाद्यार्घ्याचमनीयार्थं त्रीणि पात्राणि देशिकः। हृदा शीर्ष्णाथ शिखया गायत्र्या चाभिमन्त्रयेत्॥
Verse 23
पिण्डे वाय्वग्निसंशुद्धे हृत्पद्मस्थां परां मम । अण्वीं जीवकलां ध्यायेन्नादान्ते सिद्धभाविताम् ॥ २३ ॥
पिण्डे वाय्वग्निसंशुद्धे स्वदेहे हृत्पद्मस्थितां मम परां सूक्ष्मां मूर्तिं जीवकलानां मूलभूताम् ध्यायेत्; सा ॐकारनादस्य अन्तभागे सिद्धैः अनुभूयते।
Verse 24
तयात्मभूतया पिण्डे व्याप्ते सम्पूज्य तन्मय: । आवाह्यार्चादिषु स्थाप्य न्यस्ताङ्गं मां प्रपूजयेत् ॥ २४ ॥
तया आत्मभूतया मम पिण्डे व्याप्ते तन्मयः सन् यथाशक्ति सम्पूज्य; अर्चादिषु आवाह्य स्थाप्य, न्यस्ताङ्गः सन् मां प्रपूजयेत्।
Verse 25
पाद्योपस्पर्शार्हणादीनुपचारान् प्रकल्पयेत् । धर्मादिभिश्च नवभि: कल्पयित्वासनं मम ॥ २५ ॥ पद्ममष्टदलं तत्र कर्णिकाकेसरोज्ज्वलम् । उभाभ्यां वेदतन्त्राभ्यां मह्यं तूभयसिद्धये ॥ २६ ॥
पाद्योपस्पर्शार्हणादीन् उपचारान् प्रकल्पयेत्; धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यादिदेवताभिः नवशक्तिभिश्च मम आसनं कल्पयित्वा, अष्टदलपद्मं कर्णिकाकेसरोज्ज्वलम् ध्यायेत्। ततः वेदतन्त्रविधिभ्यां पाद्यं आचमनीयं अर्घ्यं चादि समर्पयेत्; एतेन भोगं मोक्षं च साधयति।
Verse 26
पाद्योपस्पर्शार्हणादीनुपचारान् प्रकल्पयेत् । धर्मादिभिश्च नवभि: कल्पयित्वासनं मम ॥ २५ ॥ पद्ममष्टदलं तत्र कर्णिकाकेसरोज्ज्वलम् । उभाभ्यां वेदतन्त्राभ्यां मह्यं तूभयसिद्धये ॥ २६ ॥
पाद्योपस्पर्शार्हणादीन् उपचारान् प्रकल्पयेत्; धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यादिदेवताभिः नवशक्तिभिश्च मम आसनं कल्पयित्वा, अष्टदलपद्मं कर्णिकाकेसरोज्ज्वलम् ध्यायेत्। ततः वेदतन्त्रविधिभ्यां पाद्यं आचमनीयं अर्घ्यं चादि समर्पयेत्; एतेन भोगं मोक्षं च साधयति।
Verse 27
सुदर्शनं पाञ्चजन्यं गदासीषुधनुर्हलान् । मुषलं कौस्तुभं मालां श्रीवत्सं चानुपूजयेत् ॥ २७ ॥
सुदर्शनं पाञ्चजन्यं गदां असिं इषुधनुर्हलान्, मुषलं कौस्तुभं मालां श्रीवत्सं च क्रमशः अनुपूजयेत्।
Verse 28
नन्दं सुनन्दं गरुडं प्रचण्डं चण्डमेव च । महाबलं बलं चैव कुमुदं कमुदेक्षणम् ॥ २८ ॥
नन्दं सुनन्दं गरुडं प्रचण्डं चण्डमेव च । महाबलं बलं चैव कुमुदं कुमुदेक्षणं च पूजयेत् ॥
Verse 29
दुर्गां विनायकं व्यासं विष्वक्सेनं गुरून्सुरान् । स्वे स्वे स्थाने त्वभिमुखान् पूजयेत् प्रोक्षणादिभि: ॥ २९ ॥
दुर्गां विनायकं व्यासं विष्वक्सेनं गुरून्सुरान् । स्वे स्वे स्थाने त्वभिमुखान् पूजयेत् प्रोक्षणादिभिः ॥
Verse 30
चन्दनोशीरकर्पूरकुङ्कुमागुरुवासितै: । सलिलै: स्नापयेन्मन्त्रैर्नित्यदा विभवे सति ॥ ३० ॥ स्वर्णघर्मानुवाकेन महापुरुषविद्यया । पौरुषेणापि सूक्तेन सामभी राजनादिभि: ॥ ३१ ॥
चन्दनोशीरकर्पूरकुङ्कुमागुरुवासितैः सलिलैः स्नापयेन्मन्त्रैर्नित्यदा विभवे सति । स्वर्णघर्मानुवाकेन महापुरुषविद्यया पौरुषेणापि सूक्तेन सामभी राजनादिभिः ॥
Verse 31
चन्दनोशीरकर्पूरकुङ्कुमागुरुवासितै: । सलिलै: स्नापयेन्मन्त्रैर्नित्यदा विभवे सति ॥ ३० ॥ स्वर्णघर्मानुवाकेन महापुरुषविद्यया । पौरुषेणापि सूक्तेन सामभी राजनादिभि: ॥ ३१ ॥
चन्दनोशीरकर्पूरकुङ्कुमागुरुवासितैः सलिलैः स्नापयेन्मन्त्रैर्नित्यदा विभवे सति । स्वर्णघर्मानुवाकेन महापुरुषविद्यया पौरुषेणापि सूक्तेन सामभी राजनादिभिः ॥
Verse 32
वस्त्रोपवीताभरणपत्रस्रग्गन्धलेपनै: । अलङ्कुर्वीत सप्रेम मद्भक्तो मां यथोचितम् ॥ ३२ ॥
वस्त्रोपवीताभरणपत्रस्रग्गन्धलेपनैः । अलङ्कुर्वीत सप्रेम मद्भक्तो मां यथोचितम् ॥
Verse 33
पाद्यमाचमनीयं च गन्धं सुमनसोऽक्षतान् । धूपदीपोपहार्याणि दद्यान्मे श्रद्धयार्चक: ॥ ३३ ॥
अर्चकः श्रद्धया मे पाद्यं चाचमनीयं च गन्धं सुमनसोऽक्षतान् । धूपदीपोपहार्याणि च समर्पयेत् ॥
Verse 34
गुडपायससर्पींषि शष्कुल्यापूपमोदकान् । संयावदधिसूपांश्च नैवेद्यं सति कल्पयेत् ॥ ३४ ॥
सति कल्पयेत नैवेद्यं यथाशक्ति गुडपायससर्पींषि शष्कुल्यापूपमोदकान् । संयावदधिसूपांश्च चान्यं स्वादु भक्ष्यम् ॥
Verse 35
अभ्यङ्गोन्मर्दनादर्शदन्तधावाभिषेचनम् । अन्नाद्यगीतनृत्यानि पर्वणि स्युरुतान्वहम् ॥ ३५ ॥
पर्वणि नित्यं वा यथाशक्ति देवस्याभ्यङ्गोन्मर्दनादर्शदन्तधावाभिषेचनम् । अन्नाद्यगीतनृत्यानि च स्युः ॥
Verse 36
विधिना विहिते कुण्डे मेखलागर्तवेदिभि: । अग्निमाधाय परित: समूहेत् पाणिनोदितम् ॥ ३६ ॥
विधिना विहिते कुण्डे मेखलागर्तवेदिभिः । अग्निमाधाय परितः पाणिनोदितं समूहेत् ॥
Verse 37
परिस्तीर्याथ पर्युक्षेदन्वाधाय यथाविधि । प्रोक्षण्यासाद्य द्रव्याणि प्रोक्ष्याग्नौ भावयेत माम् ॥ ३७ ॥
परिस्तीर्य कुशान् भूमौ पर्युक्ष्य च यथाविधि । अन्वाधाय प्रोक्षण्यासाद्य द्रव्याणि प्रोक्ष्याग्नौ भावयेत माम् ॥
Verse 38
तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजै: । लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ ३८ ॥ स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ३९ ॥ ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च । प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हवि: ॥ ४० ॥ जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानत: । धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रै: स्विष्टिकृतं बुध: ॥ ४१ ॥
बुद्धिमान् भक्तः तप्तजाम्बूनदसदृशवर्णं शङ्खचक्रगदापद्मधारिणं लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवर्णवाससं भगवन्तं ध्यायेत्।
Verse 39
तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजै: । लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ ३८ ॥ स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ३९ ॥ ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च । प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हवि: ॥ ४० ॥ जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानत: । धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रै: स्विष्टिकृतं बुध: ॥ ४१ ॥
स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदं श्रीवत्सलाञ्छितवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभमणिं वनमालाविभूषितं तं हरिं ध्यायेत्।
Verse 40
तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजै: । लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ ३८ ॥ स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ३९ ॥ ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च । प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हवि: ॥ ४० ॥ जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानत: । धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रै: स्विष्टिकृतं बुध: ॥ ४१ ॥
एवं ध्यायन्नभ्यर्च्य च, हविषाभिघृताभ्यां सिक्तानि दारूणि वह्नौ प्रास्येत्; आज्यभागावाघारौ कृत्वा, आज्यप्लुतं हविः सम्यग् दद्यात्।
Verse 41
तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजै: । लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ ३८ ॥ स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ३९ ॥ ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च । प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हवि: ॥ ४० ॥ जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानत: । धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रै: स्विष्टिकृतं बुध: ॥ ४१ ॥
बुधः मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानतः जुहुयात्; धर्मादिभ्यः यथान्यायं मन्त्रैः स्विष्टिकृतं हविः समर्पयेत्।
Verse 42
अभ्यर्च्याथ नमस्कृत्य पार्षदेभ्यो बलिं हरेत् । मूलमन्त्रं जपेद् ब्रह्म स्मरन्नारायणात्मकम् ॥ ४२ ॥
अथाभ्यर्च्य नमस्कृत्य पार्षदेभ्यो बलिं हरेत्। मूलमन्त्रं जपेद् ब्रह्म स्मरन्नारायणात्मकम्॥
Verse 43
दत्त्वाचमनमुच्छेषं विष्वक्सेनाय कल्पयेत् । मुखवासं सुरभिमत् ताम्बूलाद्यमथार्हयेत् ॥ ४३ ॥
पुनरपि देवतायै मुखप्रक्षालनार्थमाचमनं दद्यात्, भगवतोऽन्नोच्छिष्टं विष्वक्सेनाय समर्पयेत्। ततः सुरभिमन्मुखवासं तथा संस्कृतं ताम्बूलादिकं देवायार्हयेत्॥
Verse 44
उपगायन् गृणन् नृत्यन् कर्माण्यभिनयन् मम । मत्कथा: श्रावयन् शृण्वन् मुहूर्तं क्षणिको भवेत् ॥ ४४ ॥
सहैवोपगायन्, उच्चैर्गृणन्, नृत्यन्, मम दिव्यकर्माण्यभिनयन्; मत्कथाः श्रावयन् शृण्वन् च—किञ्चित्कालं स उत्सवभावे तन्मयः क्षणिको भवेत्॥
Verse 45
स्तवैरुच्चावचै: स्तोत्रै: पौराणै: प्राकृतैरपि । स्तुत्वा प्रसीद भगवन्निति वन्देत दण्डवत् ॥ ४५ ॥
उच्चावचैः स्तवैः स्तोत्रैः पौराणैः प्राकृतैरपि च सर्वैः प्रकारैर्भगवन्तं स्तुत्वा—“प्रसीद भगवन्” इति प्रार्थयन् दण्डवत् प्रणमेत्॥
Verse 46
शिरो मत्पादयो: कृत्वा बाहुभ्यां च परस्परम् । प्रपन्नं पाहि मामीश भीतं मृत्युग्रहार्णवात् ॥ ४६ ॥
शिरो मत्पादयोः कृत्वा, बाहुभ्यां च परस्परं संयोज्य, प्रभोः पुरतः स्थित्वा प्रार्थयेत्—“ईश, त्वयि प्रपन्नं मां पाहि; मृत्युग्रहार्णवात् भीतं माम्” इति॥
Verse 47
इति शेषां मया दत्तां शिरस्याधाय सादरम् । उद्वासयेच्चेदुद्वास्यं ज्योतिर्ज्योतिषि तत् पुन: ॥ ४७ ॥
एवं प्रार्थयित्वा मया दत्तां शेषां सादरं शिरस्याधायेत्। यद्युद्वास्यं देवतारूपं स्यात्, तर्हि उद्वासनं कुर्यात्—तस्य ज्योतिः पुनः स्वहृदयकमलस्थे ज्योतिषि ज्योतिं निवेशयेत्॥
Verse 48
अर्चादिषु यदा यत्र श्रद्धा मां तत्र चार्चयेत् । सर्वभूतेष्वात्मनि च सर्वात्माहमवस्थित: ॥ ४८ ॥
अर्चादिषु यदा यत्र मयि श्रद्धा समुत्पद्यते तदा तत्रैव मां तद्रूपेणार्चयेत्। सर्वभूतेष्वात्मनि च पृथगपि स्वस्वरूपे सर्वात्मा अहमेवावस्थितः॥
Verse 49
एवं क्रियायोगपथै: पुमान् वैदिकतान्त्रिकै: । अर्चन्नुभयत: सिद्धिं मत्तो विन्दत्यभीप्सिताम् ॥ ४९ ॥
एवं वैदिकतान्त्रिकैः क्रियायोगपथैर्मामर्चन् पुमान् उभयतः सिद्धिं मत्तो विन्दत्यभीप्सिताम्॥
Verse 50
मदर्चां सम्प्रतिष्ठाप्य मन्दिरं कारयेद् दृढम् । पुष्पोद्यानानि रम्याणि पूजायात्रोत्सवाश्रितान् ॥ ५० ॥
मदर्चां सम्प्रतिष्ठाप्य मन्दिरं दृढं कारयेत्। रम्याणि पुष्पोद्यानानि पूजायात्रोत्सवाश्रितानि च विन्यसेत्॥
Verse 51
पूजादीनां प्रवाहार्थं महापर्वस्वथान्वहम् । क्षेत्रापणपुरग्रामान् दत्त्वा मत्सार्ष्टितामियात् ॥ ५१ ॥
पूजादीनां प्रवाहार्थं महापर्वस्वथान्वहम्। क्षेत्रापणपुरग्रामान् दत्त्वा मत्सार्ष्टितामियात्॥
Verse 52
प्रतिष्ठया सार्वभौमं सद्मना भुवनत्रयम् । पूजादिना ब्रह्मलोकं त्रिभिर्मत्साम्यतामियात् ॥ ५२ ॥
प्रतिष्ठया सार्वभौमं सद्मना भुवनत्रयम्। पूजादिना ब्रह्मलोकं त्रिभिर्मत्साम्यतामियात्॥
Verse 53
मामेव नैरपेक्ष्येण भक्तियोगेन विन्दति । भक्तियोगं स लभत एवं य: पूजयेत माम् ॥ ५३ ॥
यः फलाकाङ्क्षारहितेन नैरपेक्ष्येण भक्तियोगेन मामेव विन्दति। एवं यः मम उक्तविधिना मां पूजयेत्, स शुद्धं मद्भक्तियोगं लभते॥
Verse 54
य: स्वदत्तां परैर्दत्तां हरेत सुरविप्रयो: । वृत्तिं स जायते विड्भुग् वर्षाणामयुतायुतम् ॥ ५४ ॥
यः स्वदत्तां वा परैर्दत्तां देवविप्रयोः संपदं हरेत्। स प्रेत्य विड्भुग् भूत्वा वर्षाणामयुतायुतं जीवति॥
Verse 55
कर्तुश्च सारथेर्हेतोरनुमोदितुरेव च । कर्मणां भागिन: प्रेत्य भूयो भूयसि तत् फलम् ॥ ५५ ॥
कर्तुः सहायस्य हेतोः अनुमोदितुश्च—एते सर्वे कर्मणां भागिनः। प्रेत्य तस्य कर्मणः फलं भूयो भूयसि यथाभागं भुञ्जते॥
Frequently Asked Questions
It presents a sequential arcana-vidhi: bodily purification and mantra-based sanctification; arranging seat and paraphernalia; prokṣaṇa (sprinkling) and preparing vessels for pādya, arghya, and ācamanīya; meditation and invocation of the Lord into the Deity; offering regulated upacāras (bath, dress, ornaments, incense, lamp, food); optional homa with prescribed hymns; concluding prayers, honoring prasāda, and (for temporary installations) respectful dismissal.
Because the Bhāgavata frames worship as a relationship grounded in bhakti (faith and loving intention). Material abundance without devotion is external display lacking surrender, whereas even a simple offering—such as water—offered with faith is accepted as the devotee’s love and thus reaches the Lord’s purpose in arcana.
The chapter acknowledges formal Vedic eligibility for detailed procedures (e.g., the twice-born following prescribed rites), yet it also emphasizes the broad appropriateness of Deity worship across social and spiritual orders when grounded in devotion, and it explicitly highlights that sincere worship is beneficial even for those traditionally restricted in other ritual domains.
A temporarily established Deity may be invoked and respectfully dismissed according to need, whereas a permanently installed Deity, once called, is not to be ‘sent away.’ The distinction safeguards the continuity and gravity of temple worship and defines when dismissal rites are appropriate.
Because sustaining arcana depends on protected sacred resources and ethical stewardship. The warning establishes a dharmic perimeter around temple assets and priestly endowments, indicating that violations harm both social order and the worshiper’s spiritual progress, leading to severe karmic reactions.